اختلال و محدودسازی اینترنت در ایران، گیمرها و بازیسازان را آچمز کرد
زمینگیر شدن صنعت گیمینگ؟
محدودسازی ساختاری
از ۱۸ دیماه اینترنت در ایران وارد وضعیتی شد که دیگر نمیشد آن را صرفا اختلال نامید. آنچه در ابتدا شبیه یک قطعی مقطعی به نظر میرسید در ادامه به نوعی محدودسازی ساختاری تبدیل شد؛ وضعیتی که در آن اتصال نه پایدار بود، نه قابل پیشبینی و نه برای همه کاربران یکسان. شبکهای که بهطور نامنظم در دسترس قرار میگرفت بیش از آنکه امکان استفاده موثر بدهد، نوعی بلاتکلیفی دائمی ایجاد میکرد. در چنین شرایطی نخستین گروههایی که آسیب دیدند کاربرانی بودند که زندگی آنها به اینترنت وابسته است و در میان آنها جامعه گیمرها جایگاه ویژهای دارد.
برخلاف تصور رایج، ویدئوگیم امروز صرفا یک سرگرمی آفلاین نیست. بخش عمدهای از تجربه بازی حتی در بازیهای تکنفره به اتصال به شبکه وابسته است؛ از تایید مالکیت بازیها و همگامسازی حسابهای کاربری گرفته تا بهروزرسانیها، ذخیره ابری و دسترسی به سرویسهای پایه پلتفرمها. با اختلال اینترنت این زنجیره بهطور کامل از هم گسست و بسیاری از کاربران نهتنها امکان بازی آنلاین را از دست دادند، بلکه حتی به بازیهایی که پیشتر خریداری کرده بودند نیز دسترسی نداشتند. در عمل دارایی دیجیتال آنها بلااستفاده شد.
این وضعیت برای کاربران کنسول ابعاد پیچیدهتری پیدا کرد. کنسولها بهگونهای طراحی شدهاند که وابستگی بالایی به شبکه دارند و بدون اتصال پایدار بخش بزرگی از قابلیتهای آنها غیرفعال میشود. نبود راهحلهای فنی پایدار باعث شد این پلتفرمها در هفتههای اخیر تقریبا از دسترس خارج شوند. در مقابل کاربران پیسی تنها با استفاده از ابزارهای دور زدن محدودیت توانستند بهصورت محدود به بازیهای آنلاین متصل شوند؛ راهحلی پرهزینه، ناپایدار و پرریسک که خود میتواند به مسدود شدن حسابهای کاربری منجر شود.
پیامدهای قطعی اینترنت به تجربه بازی محدود نماند و بهسرعت ابعاد اقتصادی پیدا کرد. بخشی از زیستبوم گیمینگ از خرید و فروش آیتمهای درونبازی گرفته تا فعالیتهای وابسته به بازارهای دیجیتال در این مدت عملا متوقف شد. این در حالی است که برای بسیاری از کاربران گیم تنها یک تفریح نیست، بلکه بخشی از درآمد یا حتی شغل آنهاست. توقف این جریان به معنای قطع یک مسیر معیشتی است؛ آن هم در بازاری که پیشتر نیز با محدودیتهای متعدد مواجه بوده است. در سطحی گستردهتر قطعی اینترنت شکاف عمیقتری را آشکار کرد؛ نبود زیرساخت پایدار برای یک صنعت جهانی. گیمینگ صنعتی است که اساسا بر اتصال آزاد، بهروزرسانی مستمر و تعامل بینالمللی بنا شده است. محدودسازی اینترنت نهتنها دسترسی کاربران ایرانی به این فضا را مختل میکند، بلکه آنها را به حاشیه این صنعت میراند. نتیجه چنین وضعیتی نه گرایش به جایگزینهای داخلی، بلکه محرومیت، فرسایش انگیزه و خروج تدریجی کاربران از چرخه فعال گیمینگ است؛ وضعیتی که چشمانداز این حوزه را بیش از پیش مبهم میکند.
چالش استفاده از ویپیان
در این مدت اختلال و قطعی اینترنت مشکلات متعددی برای جامعه گیمینگ ایجاد کرده و وضعیت ناپایداری را برای آنها رقم زده است. علیرضا طالقانی، فعال حوزه گیم، میگوید میتوان جامعه گیمینگ را به چهار گروه اصلی تقسیم کرد؛ گیمرهای معمولی، گیمرهایی که در سطح بینالمللی فعالیت دارند، تولیدکنندگان محتوا و استریمرها و در نهایت بازیسازها. همه این گروهها در حدود یک ماه اخیر بهشدت تحتتاثیر قطعی اینترنت قرار گرفتهاند. به گفته طالقانی برای گیمرهای معمولی ابتداییترین مشکل عدم دسترسی به امکانات پایه پلتفرمها بوده است. چه روی کامپیوتر و چه کنسول، بسیاری از کاربران حتی امکان ورود به اکانتهای خود را نداشتند و در نتیجه دسترسی به بازیهای خریداریشده نیز قطع شد. استفاده گسترده از ویپیان، اگرچه راهی برای دور زدن محدودیتها بود در موارد زیادی باعث تغییر مداوم آیپی و مسدود شدن اکانتها شد و مشکلات جدیتری برای کاربران ایجاد کرد.
طالقانی همچنین تاکید میکند که اختلالات اینترنت تاثیر ویژهای بر بازیهای بینالمللی گذاشته است. حتی اکنون دسترسی راحت و پایدار به بازیهای آنلاین روی پیسی، محدود و نیازمند ویپیان است و روی کنسولها تقریبا راهحل پایداری برای اتصال وجود ندارد. این محدودیتها پیامدهای اقتصادی هم داشته است؛ بخش قابلتوجهی از خرید و فروش آیتمهای درونبازی عملا متوقف شده و افرادی که از این طریق امرار معاش میکردند در وضعیت بلاتکلیفی قرار گرفتهاند. طالقانی همچنین میگوید قطعی اینترنت نه تنها تجربه کاربری را مختل کرده، بلکه انگیزه و امید بازیکنان حرفهای را نیز کاهش داده است. این گروه احساس میکند هر سرمایهگذاری و تلاشی ممکن است با قطع یکباره اینترنت بیاثر شود. تولیدکنندگان محتوا و استریمرها نیز با نبود امکان فعالیت مستمر مواجه بودهاند و بسیاری از آنها با ناامیدی در حال بازنگری در مسیر حرفهای خود هستند.
وضعیت بازیسازها اما به مراتب نگرانکنندهتر است. طالقانی اشاره میکند که برخی استودیوها به دلیل عدم اطمینان از استمرار فعالیت، در حال تعطیلی یا توقف پروژههای خود هستند و میل به مهاجرت در میان آنها افزایش یافته است. فعالان حوزه گیم هشدار میدهند که ادامه این روند میتواند چشمانداز صنعت بازیسازی در کشور را با ابهام جدی مواجه کند. در این راستا رئیس کمیسیون نرمافزارهای بازی و سرگرمی سازمان نصر تهران از وارد شدن حدود ۵۰۰میلیارد تومان خسارت به صنعت بازیسازی کشور در پی محدودیتهای اینترنتی دیماه خبر داده و گفته است که قطع ارتباط جهانی علاوه بر زیان مالی به اعتماد شرکای خارجی و آینده فعالیت بینالمللی بازیسازان ایرانی آسیب جدی وارد کرده است. به گفته طالقانی قطعی اینترنت فراتر از تجربه شخصی گیمرها، زنجیره اقتصادی و فرهنگی گیمینگ در ایران را مختل کرده و نیاز به زیرساختهای پایدار و سیاستهای حمایتی برای حفظ این زیستبوم بیش از پیش محسوس است.
مساله قطعی و اختلالها
کارشناسان معتقدند که در ایران جامعه ویدئوگیم عمدتا متشکل از کاربران زیر ۲۵ سال است؛ گروهی که بهطور طبیعی با مجموعهای از مشکلات پایهای مواجهاند، از جمله قیمت بالای بازیها، دشواری دسترسی به سختافزار و کنسول و محدودیتهای اقتصادی. شیرین منظری، گیمر و فعال این حوزه، میگوید بخشی از این چالشها ماهیتی جهانی دارند، مانند افزایش قیمت رم یا چیپستهای گرافیکی، اما مهمترین و مزمنترین مشکل گیمرهای ایرانی در تمام این سالها مساله اینترنت بوده است.
به گفته منظری شبکه اینترنت در ایران بهشدت پر اختلال است و این اختلال تجربه ایدهآل یا حتی حداقلی ویدئوگیم را برای کاربران تقریبا ناممکن میکند. فارغ از تحریمهای خارجی و فیلترینگ داخلی ساختار کلی شبکه بهگونهای است که دسترسی پایدار و قابل اتکا وجود ندارد. تجربه اخیر نیز صرفا یک اختلال معمولی نبود؛ ابتدا با یک شاتدان کامل مواجه شدیم سپس حدود سه هفته اینترنت در دسترس نبود و تنها شبکه داخلی فعال بود، شبکهای که سطح اختلالش بهقدری بالا بود که حتی وبسایتهای عادی هم قابل دسترسی نبودند، چه برسد به تجربه بازی آنلاین.
منظری توضیح میدهد که برای گیمرهای پیسی و کنسول، دسترسی به بازیهای خریداریشده نیز قطع شده بود، زیرا امکان تایید مالکیت (License Verification) وجود نداشت. بسیاری از کاربران کنسول که اشتراکهایی مانند پلیاستیشن پلاس یا سرویسهای مشابه خریداری کرده بودند هزینههای قابلتوجهی پرداخت کردهاند، اما در این دوره امکان استفاده از آنها وجود نداشت. حتی بازیهایی که بهظاهر آفلاین بودند برای تایید لایسنس نیاز به اتصال آنلاین داشتند. بنابراین تمام بازیها و سرویسهای مبتنی بر اینترنت در این مدت عملا غیرقابل استفاده بودند.
خاموشی و بازیهای داخلی
اما حالا سوال اینجاست که در دوره قطع اینترنت چقدر اقبال به استفاده از بازیهای داخلی افزایش یافته است؟ منظری معتقد است که اکوسیستم بازیسازی ایرانی هنوز جدی و توانمند نیست. بیشتر نمونههای معرفیشده، حتی بازیهایی که با سرمایه داخلی ساخته میشوند غالبا محدود به بازیهای موبایلی ساده و «کژوآل» هستند و پاسخگوی نیاز گیمر حرفهای یا نیمهحرفهای نیستند. حتی بازیهایی مانند زولا که شوتر آنلاین داخلی محسوب میشوند در دوره استفاده از شبکه داخلی با اختلال مواجه بودند و سیستم چت آنها یا غیرفعال شد یا محدودیت پیدا کرد. بنابراین قطعی اینترنت نه تنها باعث روی آوردن گیمرها به بازیهای داخلی نمیشود، بلکه تجربه ویدئوگیم را برای آنها بهطور جدی مختل میکند.
منظری همچنین اشاره میکند که گروههای حرفهایتر جامعه گیم از جمله تولیدکنندگان محتوا، استریمرها و بازیسازان بیشترین آسیب را دیدهاند. اینترنت ابزار کار آنهاست و بدون آن، امکان فعالیت وجود ندارد. بسیاری از این افراد یا قبلا مهاجرت کردهاند یا در حال برنامهریزی برای مهاجرت به کشورهایی مانند ترکیه هستند تا بتوانند حرفه خود را ادامه دهند. حتی کسانی که هنوز در ایران ماندهاند به دلیل اختلال شدید شبکه و کمبود زیرساخت قادر به انجام فعالیتهای حرفهای نیستند.
اختلال در پرداختهای بینالمللی نیز مزید بر علت شده و باعث شده است که جامعه ویدئوگیم ایران تا حد زیادی خاموش شود. به گفته منظری کاربری که کنسولی با هزینه بالا خریده و برای اشتراک دلاری هزینه کرده است، همچنان قادر به استفاده از سرویسها نیست و اینترنت به وضعیت پایدار برنگشته است. آنچه امروز وجود دارد بیش از آنکه شبیه اختلال موقت باشد به محدودسازی ساختاری و دستهبندی کاربران در پالیسیگروههای مختلف شباهت دارد.
از نگاه منظری تجربه ویدئوگیم برای کاربران تخریب شده و چشمانداز روشنی برای بهبود آن دیده نمیشود؛ وضعیت فعلی فراتر از یک اختلال فنی نشاندهنده فقدان زیرساخت و اکوسیستم پایدار در حوزه ویدئوگیم ایران است.
با توجه به همه این مشکلات روشن است که اختلال و محدودسازی اینترنت فراتر از یک ناپایداری فنی ساده به یک معضل ساختاری برای جامعه گیمینگ ایران تبدیل شده است. تجربه کاربران، فعالان حرفهای و بازیسازان نشان میدهد که بدون زیرساخت پایدار امکان ادامه فعالیت، رشد اقتصادی و حتی حفظ انگیزه و امید در این زیستبوم تقریبا غیرممکن است. کارشناسان و فعالان حوزه گیم هشدار میدهند که ادامه وضعیت کنونی میتواند به کاهش مشارکت کاربران، فرسایش انگیزه حرفهایها و در نهایت عقبماندگی صنعت بازیسازی در ایران منجر شود.
