در دوران قطعی اینترنت، مصرف بینالملل به صفر نزدیک شد؛
افت درآمد شرکتهای اینترنتی
در این میان گرچه بخشی از مصرف به سمت اینترنت داخلی سوق پیدا کرد و برخی خدمات بومی با افزایش استفاده روبهرو شدند، اما این جابهجایی نتوانست خلأ ایجاد شده را پر کند. ساختار مصرف اینترنت در ایران بهگونهای است که حذف دسترسی بینالمللی تنها یک تغییر مسیر ساده نیست، بلکه به معنای از کار افتادن بخش عمدهای از تقاضای واقعی کاربران است. به روایت فعالان صنعت ارتباطات در روزهای قطعی افت مصرف به سطحی رسید که بازگشت از آن نیازمند زمان و ثبات است. هرچند با بهبود نسبی شرایط نشانههایی از احیای مصرف دیده میشود، اما فاصله با وضعیت عادی همچنان محسوس است؛ فاصلهای که بار دیگر وابستگی اقتصاد ارتباطات به اتصال پایدار جهانی را یادآوری میکند.
شوکی برای اقتصاد ارتباطات
قطع اینترنت بینالملل فراتر از یک اختلال فنی به شوکی مستقیم برای اقتصاد ارتباطات کشور تبدیل شد؛ شوکی که نخستین نمود آن را میشد در افت ناگهانی فروش حجم اینترنت و کاهش مصرف کاربران دید. در روزهایی که دسترسی به اینترنت جهانی محدود یا بهطور کامل قطع شد بخش بزرگی از الگوی مصرف کاربران عملا از کار افتاد و ترافیکی که پیش از آن ستون اصلی درآمد اپراتورها محسوب میشد بهشدت کاهش یافت.
پیش از این ساختار مصرف اینترنت در کشور بهگونهای بود که بیش از نیمی از ترافیک کاربران به اینترنت بینالملل اختصاص داشت. همین نسبت مبنای اصلی فروش بستهها و حجم اینترنت اپراتورها را تشکیل میداد. با قطع این دسترسی عملا بخش قابلتوجهی از مصرف به صفر نزدیک شد و فروش حجم اینترنت بهویژه در بستههای پرمصرف با افتی کمسابقه روبهرو شد. این وضعیت نهتنها کاربران عادی، بلکه مشتریان پرمصرف و سازمانی را نیز تحتتاثیر قرار داد؛ گروهی که سهم بالایی در درآمد اپراتورها دارند.
در چنین شرایطی هرچند اینترنت داخلی همچنان فعال بود، اما واقعیت این است که همه مصارف قابل جایگزینی با ترافیک داخلی نیستند. بخش عمدهای از نیاز کاربران از شبکههای اجتماعی و سرویسهای ارتباطی گرفته تا خدمات ابری و محتوای بینالمللی وابسته به اینترنت جهانی است. بنابراین افزایش نسبی مصرف اینترنت داخلی نتوانست کاهش شدید مصرف اینترنت بینالملل را جبران کند و در مجموع بازار فروش حجم با افت محسوس مواجه شد.
جبران ناقص یک افت بزرگ
با این حال قطع اینترنت بینالملل یک پیامد دیگر هم داشت؛ افزایش مصرف برخی خدمات داخلی. در روزهای محدودیت پلتفرمهای بومی بهویژه سرویسهای نمایش خانگی و ویدئویی با رشد مصرف مواجه شدند. کاربران ناچار یا آگاهانه بخشی از زمان آنلاین خود را به این پلتفرمها منتقل کردند و ترافیک داخلی در برخی بازهها افزایش یافت.
اما این جابهجایی مصرف از نظر اقتصادی برای اپراتورها بهمعنای جبران کامل کاهش درآمد نبود. زیرا در جایگاه نخست سهم اینترنت داخلی در سبد مصرف کاربران بهطور سنتی کمتر از اینترنت بینالملل بوده است و دوم اینکه مدل درآمدی ترافیک داخلی بهویژه با تخفیفها و تعرفههای ترجیحی حاشیه سود کمتری نسبت به ترافیک بینالملل دارد. به بیان دیگر افزایش مصرف داخلی هرچند از نظر فنی و آماری قابلتوجه بود، اما از نظر ریالی نتوانست افت فروش حجم را خنثی کند.
روایت اپراتورها از روزهای قطعی
در همین چارچوب مدیران اپراتورها نیز از کاهش جدی مصرف و درآمد سخن میگویند. به گفته داوود زارعیان، معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران، پیش از بروز این محدودیتها حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد مصرف اینترنت کشور به ترافیک داخلی و حدود ۵۵ درصد به اینترنت بینالملل اختصاص داشت. با قطع دسترسی به اینترنت جهانی این بخش از مصرف تقریبا متوقف شد و به همین نسبت درآمد اپراتورها در این حوزه بهشدت کاهش یافت.
زارعیان در عین حال تاکید میکند که در دوره قطعی مصرف اینترنت داخلی افزایش پیدا کرده است؛ بهویژه در حوزه پلتفرمهای نمایش خانگی که رشد ترافیک داخلی در آنها کاملا مشهود بوده است. با این حال به گفته او مجموع درآمد اپراتورها کاهش داشته است و این افزایش مصرف داخلی نتوانسته افت ناشی از حذف اینترنت بینالملل را جبران کند.
او همچنین به یک نکته مهم دیگر اشاره میکند؛ بخشی از مشتریان اپراتورها مشتریان سازمانی هستند و محاسبه دقیق اثرات ریالی این کاهش مصرف نیازمند زمان و بررسیهای تکمیلی است. به همین دلیل هنوز نمیتوان عدد نهایی و دقیقی از میزان کاهش درآمد ارائه کرد.
بر اساس توضیحات معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران، در روزهای اخیر نشانههایی از بازگشت مصرف مشاهده شده است. با بهبود نسبی شرایط بخشی از ترافیک دوباره فعال شده و مصرف اینترنت بهتدریج در حال افزایش است. با این حال این بازگشت هنوز کامل نیست و مصرف اینترنت به سطح پیش از قطعی نرسیده است.
زارعیان میگوید با توجه به اینکه بیش از نیمی از مصرف اینترنت کشور به اینترنت بینالملل وابسته است میتوان گفت در دوره اوج محدودیتها نزدیک به ۹۰ درصد مصرف اینترنت کاهش پیدا کرده بود. هرچند اکنون شرایط بهتر شده و روند مصرف رو به بهبود است، اما فاصله با وضعیت عادی همچنان محسوس است.
شوک تکرارشونده به بازار ارتباطات
آنچه از مجموع این تحولات برمیآید این است که قطعی اینترنت بینالملل، بار دیگر وابسته بودن مدل درآمدی اپراتورها و وابستگی بازار ارتباطات به ثبات دسترسی را آشکار کرده است. فروش حجم اینترنت بهعنوان یکی از اصلیترین منابع درآمد این صنعت بهشدت به تداوم اتصال به شبکه جهانی وابسته است و هر اختلالی در این مسیر مستقیما به کاهش مصرف و افت درآمد منجر میشود.
در عین حال تجربه این دوره نشان داد که اینترنت داخلی با وجود رشد و توسعه نسبی هنوز توان جایگزینی کامل اینترنت بینالملل را ندارد؛ نه از منظر تنوع خدمات و نه از نظر جبران اقتصادی برای اپراتورها. موضوعی که احتمالا در آینده نیز به یکی از محورهای اصلی بحث سیاستگذاری ارتباطات و اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل خواهد شد.
