محمدحسین رحمتی*

این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. طراحان سوالات کنکور برای کم‌رنگ‌کردن جواب‌های شانسی برای هر جواب غلط یک نمره منفی وضع کرده‌اند. اگر نمره هر جواب درست، برابر ۳ باشد در یک امتحان چهار گزینه‌ای، اگر فردی به کلیه سوالات به صورت شانسی پاسخ دهد، انتظار می‌رود نمره‌ای برابر صفر کسب کند. از نظر طراحان امتحان کنکور، بهترین تعادل زمانی است که کلیه دانش‌آموزان تنها و تنها بر اساس اطلاعاتشان به گزینه ها پاسخ دهند و هرگز پاسخی را از روی شانس انتخاب نکنند. به عبارت دیگر اگر دانش آموزان گزینه ای را از روش شانس انتخاب کنند کژمنشی رخ داده است. اثرات جانبی سیاست نمره منفی آن است که دانش آموزی که اشتباه کند یا مطالعه اشتباه داشته است در قبال پاسخ غلط نمره منفی کسب می‌کند. لذا از نظر طراحان انگیزه‌ای برای انتخاب شانسی محض وجود ندارد و هیچ فردی بر اساس شانس به سوالات پاسخ نمی‌دهد. اما آیا واقعا کسی به سوالات کنکور شانسی پاسخ نمی‌دهد؟

در عالم واقع بسیاری به سوالات کنکور شانسی پاسخ می‌دهند. یک مثال مرسوم وقتی است که یک فرد بین دو گزینه مردد است. در سیستم نمره‌دهی فعلی چنین فردی حتما یکی از گزینه‌ها را شانسی انتخاب می‌کند. چرا که اگر بین دو گزینه ۵۰-۵۰ باشد، نمره انتظاری‌اش برابر ۲ است. لذا هنوز کژمنشی در کنکور وجود خواهد داشت. سوال این است که چگونه طراح کنکور می‌تواند حتی در این موارد که دانش‌آموز دقیقا جواب را نمی‌داند نیز انتخاب شانسی جواب را به صفر کاهش دهد؟ یک راه حل این است که پس از امتحان کنکور، سازمان سنجش به هر جواب صحیح نمره ۳ و به پاسخ غلطی که بیشترین تعداد آن را انتخاب کرده‌اند نمره ۳- اختصاص دهد و به دو پاسخ دیگر نمره صفر تخصیص دهد. اگر شرکت‌کنندگان مطلوبیت خطی داشته باشند، همان انگیزه سابق برای جلوگیری از پاسخ‌دهی شانسی کسانی که کاملا شانسی پاسخ می‌دهند و کسانی که بین دو گزینه مردد هستند وجود دارد.

در سیستم جدید نمره‌دهی عملا طراح کنکور برای کسانی که دانش بیشتری از داوطلبان بسیار بی‌دانش دارند، جریمه بیشتری قائل می‌شود. چرا که دانش‌آموزان متوسط در نمره‌دهی ۳ و ۱- متوسط نمره ۲ به دست می‌آورند ولی در سیستم نمره‌دهی جدید نمره برابر صفر کسب می‌کنند. معمولا در طراحی مکانیزم برای اینکه هیچ فردی کژمنشی نداشته باشد، به افراد با کیفیت کمتر امتیاز مثبت داده می‌شود تا خود را مانند افراد با دانش‌ بیشتر قرار ندهند. بسته به اینکه هدف شما از امتحان کنکور چه باشد، شاید ترجیح بدهید دانش‌آموزان متوسط به صورت شانسی میان دو گزینه انتخاب کنند.

* محقق در دانشگاه ایلینوی

Mh.rahmati@gmail.com