نرگس تنگستانی

صنعت برق ایران امروز در یک تنگنای تاریخی گرفتار شده است، تنگنایی که دیگر نه با کلیدواژه‌های «کمبود سوخت» یا «خشکسالی» به‌تنهایی قابل توصیف است و نه با نسخه‌های قدیمی «افزایش ظرفیت اسمی» قابل درمان. یادداشت پیش‌رو، با تکیه بر داده‌های واقعی سال۱۴۰۳، تلاش می‌کند تا پارادایم «بهره‌برداری صحیح» را از منظر اقتصاد انرژی بازتعریف کند و در این مسیر، به تجربه کشورهایی بنگرد که با وجود بهره‌مندی از ذخایر عظیم نفت و گاز، مسیر توسعه‌یافتگی را پیموده‌اند. پرسش محوری این است: چگونه می‌توان از همان ظرفیت نصب‌شده موجود، ارزشی بیشینه استخراج کرد و کشورهای نفت‌خیز توسعه‌یافته چه کردند که ما نکردیم؟

صنعت پتروشیمی ایران، صرفا مجموعه‌ای از مجتمع‌ها، خطوط لوله و پالایشگاه‌ها نیست. این صنعت، به تعبیر دقیق اقتصادی، حلقه مرکزی زنجیره ارزش انرژی کشور محسوب می‌شود که نه تنها خوراک صنایع پایین‌دستی را تامین می‌کند، بلکه به طور مستقیم بر تراز تجاری غیرنفتی، اشتغال صنعتی و حتی ثبات شبکه برق و تامین سوخت خانگی اثر می‌گذارد.

جنگ رمضان، صنعت پتروشیمی ایران را در نقطه‌عطفی تاریخی قرار داد. حملات به پالایشگاه‌های سوم تا ششم پارس جنوبی، شوک عرضه به سیستم انرژی وارد کرد و نقاط شکست پنهان مدل توسعه متمرکز این صنعت را آشکار ساخت. مهم‌ترین درس بحران، آسیب‌پذیری مدل تامین یوتیلیتی بود. تمرکز تولید هزار و ۷۰۰ مگاوات برق و چهار هزار و صد تن بخار در سه مجتمع اصلی و توزیع آن میان ۴۴مجتمع دیگر، اگرچه در شرایط عادی به‌دلیل صرفه‌جویی ناشی از مقیاس، هزینه‌ها را ۱۵ تا ۲۰درصد کاهش می‌دهد، اما در شرایط بحرانی به ریسکی سیستماتیک بدل می‌شود که از کار افتادن یکی از این مراکز، کل منطقه را فلج می‌کند. ایجاد جزایر مستقل برق برای مجتمع‌های حیاتی، دیگر صرفا انتخابی مهندسی نیست و ضرورتی اقتصادی برای بقا است. اما این راهکار، پیش از آنکه فنی باشد، مساله‌ای پیچیده در طراحی بازار انرژی، نظریه قراردادها و اقتصاد مقاومت است که بدون حل معمای سرمایه‌گذاری، به سرانجام نمی‌رسد.

برق به‌عنوان یک کالای راهبردی با ماهیت «غیرقابل ذخیره‌سازی انبوه (non-storable commodity) اقتصاد خود را کاملا تابع «مدیریت لحظه‌ای تراز عرضه و تقاضا» ساخته است. کشور ایران در حال حاضر در شرایط پارادوکس رشدی عمیق در کسری عرضه برق و افزایش تقاضای مصرف برق و به عبارت بهتر رشد ناترازی برق که از سال ۱۳۹۹ با شیب صعودی بالایی جهش یافت، گرفتار آمده: مطابق گزارش مرکز مطالعات زنجیره ارزش ایران از یک‌سو با ناترازی موثر ۱۸ هزار مگاواتی در سال ۱۴۰۳ (معادل ۲۲.۵ درصد کل تقاضای پیک) مواجه است که نشانه «شکاف ساختاری میان تولید قابل اتکا و مصرف لحظه‌ای» بوده و از سوی دیگر، با وجود برخورداری از مزیت مطلق خورشیدی (بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال)، بیش از ۹۰ درصد تولید برق خود را به سوخت فسیلی –به ویژه گاز طبیعی با ارزش فرصت صادراتی بالا– گره زده و عملا «سبد تولید برق» خود را از هرگونه انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری محروم کرده است.