هشدار درباره ذخایر سدها/ با وجود بارندگی فقط ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب آب ذخیره داریم

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از شاخص‌های کلان بخش آب در پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد با وجود افزایش میانگین بارش کشور نسبت به سال قبل، ذخایر سدهای ایران همچنان با کاهش قابل توجهی روبه‌رو است؛ به‌طوری‌که حجم ذخایر سدهای کشور در پایان پاییز به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب، معادل حدود ۳۴ درصد ظرفیت مخازن، رسید.

 ذخایر سدهای کشور در مقایسه با زمان مشابه سال گذشته ۲۲ درصد کاهش داشته است. تداوم خشکسالی در سال‌های گذشته، تابستان‌های گرم و افزایش مصارف آب از جمله عوامل مؤثر بر کاهش ذخایر سدها عنوان شده‌اند.

کاهش ۸۸ درصدی ذخایر سدهای تهران و البرز

همچنین  در زنجیره سدهای تهران و البرز، کاهش ذخایر نسبت به مدت مشابه سال قبل بین ۳۱ تا ۸۸ درصد بوده است.در برخی مخازن در سال گذشته از جمله سد کرج، عملاً ذخیره قابل استفاده برای برداشت وجود نداشته و خروجی آب در حد جریان پایه رودخانه گزارش شده است. این وضعیت با توجه به نقش سدهای این منطقه در تأمین آب شرب مراکز جمعیتی، اهمیت ویژه‌ای دارد. افت قابل توجه ذخایر سدها در مناطق جنوبی البرز، ضرورت تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب و حفاظت از منابع زیرزمینی را نشان می‌دهد.

سد دوستی با افت بیش از ۸۰ درصدی ذخایر

در استان خراسان رضوی، حجم ذخیره سد دوستی بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است؛ موضوعی که خطر بروز تنش در تأمین آب شرب مشهد را افزایش می‌دهد.در استان گلستان نیز مخازن سدها به‌طور کامل از دسترس خارج شده‌اند. در مقابل، سدهای استان هرمزگان از معدود مخازنی بودند که در مقایسه با پاییز سال گذشته وضعیت بهتری داشتند.

در زنجیره سدهای کارون، ذخایر نسبت به پاییز سال گذشته ۱۵ درصد کاهش داشته است. حجم ذخیره سد مارون نیز بیش از ۵۰ درصد افت کرده است. در استان‌های غربی کشور نیز کاهش ذخایر برخی سدها به حدود ۲۰ درصد رسیده است.

افزایش بارش‌ها نتوانست ذخایر سدها را احیا کند

میانگین بارش کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید که در مقایسه با پاییز سال ۱۴۰۳ حدود ۸۰ درصد افزایش داشته است. با این حال، این افزایش عمدتاً تحت تأثیر بارندگی‌های قابل توجه در استان‌های هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی بود و در ۲۴ استان کشور میزان بارش کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شد.

بیشترین افت بارش نسبت به میانگین بلندمدت در دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه رخ داد؛ به‌طوری‌که بارندگی در این مناطق به کمتر از نصف میانگین معمول رسید.

همچنین بخش عمده بارش‌های پاییز در نیمه دوم آذرماه اتفاق افتاد و ماه‌های ابتدایی فصل تقریباً خشک بودند. از سوی دیگر، میانگین دمای کشور در پاییز به ۱۶ درجه سلسیوس رسید که ۱.۲ درجه بیشتر از میانگین بلندمدت است. پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم نیم‌قرن اخیر بود.

ترکیب بارش نامتوازن و دمای بالاتر از میانگین بلندمدت، شرایط احیای ذخایر سدها را دشوار کرده است؛ به‌ویژه آنکه کاهش ذخایر کنونی در ادامه خشکسالی سال‌های گذشته رخ داده است.

کسری آبخوان‌های کشور به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسید

همچنین حداقل کسری تجمعی آبخوان‌های زیرزمینی کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. کاهش ذخایر سدها و تداوم خشکسالی، حفاظت از سفره‌های زیرزمینی را از اولویت‌های اساسی مدیریت منابع آب است؛ به‌ویژه در شرایطی که ذخایر سطحی در برخی مناطق به‌شدت کاهش یافته و امکان اتکا به سدها برای تأمین پایدار آب محدودتر شده است.

در این چارچوب، تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب و جلوگیری از فشار بیشتر بر آبخوان‌ها برای حفظ منابع ضروری، به‌خصوص آب شرب، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تولید برق‌آبی به کمتر از یک‌پنجم تابستان رسید

مجموع تولید انرژی برق‌آبی کشور در پاییز ۱۴۰۴ حدود یک‌هزار و ۲۸ هزار مگاوات‌ساعت، گزارش شده است. سهم این میزان از کل تولید برق کشور در فصل پاییز حدود ۱.۱ درصد بوده است.

نکته قابل تامل آن است که  تولید برق‌آبی در پاییز نسبت به تابستان ۱۴۰۴ به کمتر از یک‌پنجم کاهش یافته است. این افت علاوه بر کاهش ذخایر سدها، با کاهش تقاضای شبکه برق در فصل پاییز نیز ارتباط دارد؛ چراکه در تابستان، هم تقاضای برق بیشتر است و هم میزان تولید برق‌آبی در دوره اوج مصرف افزایش می‌یابد.

ضرورت تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب

 کاهش ذخایر سدها در کنار کسری تجمعی آبخوان‌ها، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب و تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب را افزایش داده است. افزایش بارندگی در یک فصل به‌تنهایی برای جبران آثار چند سال خشکسالی و احیای ذخایر سدها کافی نیست. کاهش ذخایر سدهای تهران و البرز، افت شدید ذخیره سد دوستی و وضعیت مخازن سدهای گلستان از جمله نشانه‌های تداوم فشار بر منابع آب کشور است.

در چنین شرایطی، حفاظت از منابع زیرزمینی، جلوگیری از برداشت بیش از ظرفیت آبخوان‌ها و توجه ویژه به منابع اصلی تأمین آب شرب، از محورهای ضروری مدیریت منابع آب به شمار می‌رود.