میزان خسارت جنگ به انستیتو پاستور اعلام شد
ايسنا : رئیس انستیتو پاستور ایران با اعلام برآورد حدود چهار هزار میلیارد تومانی خسارتهای واردشده به این مجموعه در جریان جنگ، بر ضرورت تسریع در بازسازی زیرساختها و تجهیزات آن تأکید کرد.
احسان مصطفوی امروز در مراسم بزرگداشت روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی با عنوان «اپیدمیولوژی میدانی؛ از شناسایی طغیان تا تأمین امنیت سلامت در چارچوب سلامت واحد» با اشاره به برگزاری این رویداد پس از حدود هشت ماه وقفه در فعالیتهای رویدادی انستیتو پاستور ایران، ابراز امیدواری کرد که این مراسم سرآغاز تداوم برنامههای آموزشی و اطلاعرسانی تخصصی و عمومی در این حوزه باشد.
وی با بیان اینکه روز جهانی اپیدمیولوژی میدانی فرصتی برای قدردانی از فعالان و متخصصان این حوزه است، افزود: این مناسبت حدود یک ماه و نیم پیش از زمان برگزاری مراسم در ایران فرا رسیده بود، اما برگزاری این برنامه با تأخیر انجام شد. بخشی از این تأخیر نیز به آماده نبودن سالن و تمایل انستیتو برای میزبانی مناسب از این رویداد مربوط بود. امیدوارم این برنامه در سالهای آینده بهصورت مستمر و دورهای و با محوریت انجمنهای علمی ایران و مرکز مدیریت بیماریهای واگیر برگزار شود و زمینه قدردانی از متخصصان، صاحبنظران و فعالان اپیدمیولوژی میدانی را فراهم کند.
رئیس انستیتو پاستور ایران با تأکید بر اهمیت رویکرد «سلامت واحد» اظهار کرد: یکی از اهداف این مناسبت، ترویج رویکردی است که بر همکاری و همافزایی حوزههای مختلف برای پاسخگویی مؤثرتر به تهدیدهای سلامت تأکید دارد. این موضوع بهویژه در مورد بیماریهایی که از محیط تأثیر میپذیرند یا بیماریهای مشترک میان انسان و حیوان اهمیت دارد. هدف دیگر تبادل دانش و تجربه در حوزه بهداشت عمومی است؛ انتقال دستاوردها و تجربههای تاریخی و معاصر میتواند به ارتقای آمادگی برای مواجهه با تهدیدهای پیشرو و بهبود پاسخگویی نظام سلامت کمک کند. جلب حمایت مدیران دانشگاهها و سیاستگذاران برای توسعه ظرفیتهای اپیدمیولوژی میدانی از دیگر اهداف این مناسبت است.
مصطفوی با اشاره به اهمیت آموزش تخصصی در اپیدمیولوژی میدانی ادامه داد: ارتقای آموزش و شایستگیهای حرفهای در این حوزه باید مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه تصمیمگیری مبتنی بر شواهد از ارکان اصلی مدیریت تهدیدهای سلامت است و بخش مهمی از این شواهد از طریق بررسیهای میدانی و جمعآوری دادههای اولیه به دست میآید و سپس در آزمایشگاه و فرایندهای تکمیلی مورد بررسی و ارزیابی قرار میگیرد.
رئیس انستیتو پاستور ایران در ادامه با اشاره به پیشینه شکلگیری شبکه انستیتوهای پاستور در جهان، با بیان اینکه نخستین انستیتو پاستور در فرانسه در سال ۱۸۸۷ شکل گرفت و پس از آن، این شبکه در کشورهای مختلف توسعه یافت، خاطر نشان کرد: از دستاوردهای مهم لویی پاستور میتوان به توسعه واکسن هاری انسانی اشاره کرد.
وی درباره ضرورت تأسیس انستیتوهای پاستور در کشورهای مختلف توضیح داد: در سالهای نخست، امکان انتقال واکسن به مناطق دوردست به دلیل محدودیتهای مربوط به پایداری و شرایط نگهداری آن وجود نداشت؛ بنابراین، واکسن معمولا در همان محلی که تولید میشد، مورد استفاده قرار میگرفت. همین محدودیتها و نیازهای بهداشتی، زمینهساز شکلگیری مراکز پاستور در نقاط مختلف جهان شد و در نهایت، انستیتو پاستور ایران نیز در این مسیر شکل گرفت.
مصطفوی با اشاره به ضرورت ارتباط میان پژوهشهای آزمایشگاهی و فعالیتهای میدانی، به دیدگاهی منسوب به لویی پاستور درباره پیوستگی آزمایشگاه و میدان در شناخت عوامل بیماریزا و حفاظت از سلامت جامعه اشاره کرد و گفت: مأموریت تاریخی انستیتو پاستور ایران از زمان تأسیس برقراری ارتباط دوسویه میان آزمایشگاه و میدان بوده است. انستیتو پاستور ایران در سال ۱۲۹۹ و در بستر بحرانهای بهداشتی و اجتماعی آن دوره شکل گرفت. تأسیس این مؤسسه با شرایط دشواری در کشور و جهان همزمان بود؛ از جمله پیامدهای جنگ جهانی اول، خشکسالی و قحطی در ایران و همهگیری آنفلوانزای اسپانیایی در جهان. در آن زمان، کشور همچنان با بیماریهای واگیری مانند طاعون، وبا و مالاریا دستوپنجه نرم میکرد و هنوز وزارت بهداشت به شکل رسمی ایجاد نشده بود.
رئیس انستیتو پاستور ایران با تأکید بر تداوم مأموریت تاریخی این مؤسسه در پیوند دادن فعالیتهای آزمایشگاهی با بررسیهای میدانی گفت: انستیتو پاستور ایران از زمان تأسیس تاکنون، در حوزه بهداشت عمومی، تشخیص بیماریها، پایش تهدیدهای سلامت و توسعه ظرفیتهای پاسخگویی به نیازهای واکسن فعالیت داشته است و تلاش کرده با اتکا به دادههای تولید شده، توان نظام سلامت برای مقابله با تهدیدهای بهداشتی را تقویت کند.
تولید واکسن
مصطفوی با اشاره به نقش تاریخی انستیتو پاستور در حوزه واکسن افزود: یکی از مأموریتهای مهم انستیتوهای پاستور در سراسر جهان، فعالیت در زمینه واکسن بوده است. این مأموریت تنها به تولید واکسن محدود نمیشود، بلکه مطالعات بالینی، بررسیهای تکمیلی و ارتباط مستمر با جامعه و مردم را نیز دربرمیگیرد. هدف نهایی این فعالیتها، کمک به حفاظت از افراد در برابر بیماریها و کاهش پیامدهای ناشی از ابتلاست.
وی با اشاره به یکی از مقاطع مهم تاریخ فعالیت انستیتو پاستور ایران اظهار کرد: سال ۱۳۲۵ را میتوان یکی از نقاط عطف فعالیت این مؤسسه دانست؛ زمانی که یک پزشک اپیدمیولوژیست فرانسوی ریاست آن را بر عهده گرفت و به ارتقای فعالیتهای مختلف، بهویژه در حوزه مقابله با بیماریهایی مانند طاعون و وبا، کمک کرد. یکی از ماموریتهای مهمی که از ابتدای تأسیس برای این موسسه تعریف شد و خوشبختانه همچنان ادامه دارد، پایش بیماریهاست. در همین راستا، ظرفیتهایی در زمینه اپیدمیولوژی جغرافیایی و مکانی شکل گرفت که امکان بررسی پراکندگی بیماریها و رصد تغییرات کانونهای بیماری در طول زمان را فراهم میکرد.
مصطفوی با اشاره به استفاده از نقشههای جغرافیایی برای پایش بیماریها در دهههای گذشته گفت: یکی از فعالیتهای مهمی که از میانه دهه ۱۳۲۰ در کشور انجام شد، استفاده از نقشههای جغرافیایی برای بررسی پراکندگی بیماریها بود. با شناسایی کانونهای بیماری و ثبت موقعیت مکانی آنها، این امکان فراهم میشد که در سالهای بعد نیز وضعیت این کانونها و تغییرات پراکندگی بیماریها مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به تصاویر تاریخی مربوط به پایش کانونهای طاعون و فعالیتهای مرحوم دکتر یونس کریمی و دکتر شمسا افزود: بررسیهای جغرافیایی و میدانی از گذشته در فعالیتهای انستیتو پاستور جایگاه داشتهاند و آنچه امروز با ابزارهای حرفهایتر در قالب پایش و تحلیل مکانی بیماریها انجام میشود، پیشینهای در فعالیتهای سنتی این حوزه دارد.
رئیس انستیتو پاستور ایران با تأکید بر ضرورت پیوند اطلاعات میدانی و آزمایشگاهی اظهار کرد: هدف از پایش بیماریها و شناسایی موقعیت مکانی تهدیدهای زیستی، صرفاً مشخص کردن محل بروز بیماری نیست؛ بلکه باید دادههای حاصل از بررسیهای محیطی و میدانی با اطلاعات آزمایشگاهی که به تأیید نهایی میرسند، تلفیق شوند تا شناخت دقیقتری از بیماری به دست آید و امکان پاسخگویی مؤثرتر و بهینهتر فراهم شود.
فعالیت های انستیتو پاستور در حوزه سلامت
مصطفوی در ادامه با اشاره به سابقه فعالیتهای انستیتو پاستور ایران در حوزه بهداشت محیط گفت: در سالهای نخست فعالیت این مؤسسه، بررسیهای میدانی متعددی در زمینه سلامت آب انجام میشد. از جمله این فعالیتها، پایش دورهای آب قناتهای شهر تهران و نظارت بر ضدعفونی درشکههای آبی بود که آب مورد نیاز مردم را به منازل منتقل میکردند.
وی با اشاره به انتشار کتابی درباره بهداشت آب در سال ۱۳۱۸ افزود: در این اثر بر ضرورت دسترسی به آب سالم و بهداشتی تأکید شده و پیامدهای استفاده از آب ناسالم، از جمله بروز بیماریهایی مانند حصبه و وبا و شکلگیری همهگیریها، مورد توجه قرار گرفته است. این نمونه تاریخی نشان میدهد که بررسی میدانی عوامل محیطی و ارتباط آنها با بیماریها، از گذشته بخشی از فعالیتهای بهداشت عمومی در کشور بوده است.
رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به فعالیتهای این مؤسسه در زمینه کنترل بیماریهای عفونی خاطر نشان کرد: انستیتو پاستور از ابتدای فعالیت خود، متناسب با تهدیدهای بهداشتی کشور، در حوزه تولید و عرضه واکسن و اعزام تیمهای واکسیناسیون نقش داشته است. این فعالیتها بیماریهایی مانند آبله، هاری، طاعون، مالاریا، سیاهسرفه و در دورههای جدیدتر بیماری کووید-۱۹ را دربر گرفتهاند. این مؤسسه در مقاطع مختلف، متناسب با نیازهای نظام سلامت و در مواردی با درخواست نهادهای مسئول، در فعالیتهای مرتبط با کنترل بیماریهای عفونی مشارکت کرده و کوشیده است ظرفیتهای علمی و تخصصی خود را در خدمت سلامت عمومی قرار دهد.
مصطفوی با بیان اینکه بررسی تجربههای تاریخی میتواند اهمیت تعامل میان میدان و آزمایشگاه را روشن کند، به دو رویداد از فعالیتهای گذشته انستیتو پاستور اشاره کرد و گفت: یکی از این رویدادها در سال ۱۳۳۳ و در جریان حضور تیمهای بررسی طاعون در منطقه صحنه کرمانشاه رخ داد؛ زمانی که تعدادی از روستاییان بر اثر گزش، در معرض ابتلا به طاعون قرار گرفتند. با توجه به حضور تیم بررسی در منطقه و شناختی که از شرایط بیماری وجود داشت، افراد آسیبدیده شناسایی و برای انجام بررسیهای بالینی به تهران منتقل شدند. در آن مقطع، با وجود آنکه واکسن طاعون کشف شده و در دسترس قرار گرفته بود، همچنان حدود ۳۰ درصد از افراد مبتلا به موارد شدید بیماری جان خود را از دست میدادند.
کنترل بیماری های عفونی
رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به تجربه بررسی طاعون در مناطق غربی کشور اظهار کرد: در یکی از مطالعاتی که در پی موارد گزش شدید در منطقه صحنه کرمانشاه انجام شد، موضوع ارزیابی همزمان واکسن و سرمدرمانی مطرح شد و افراد مبتلا به گزشهای شدید در گروههای مختلف مورد بررسی قرار گرفتند. در این مطالعه، گروهی واکسن و گروهی دیگر واکسن و سرم را بهصورت همزمان دریافت کردند. نتایج بررسیها نشان داد که استفاده از سرم در کنار واکسن میتواند تأثیر معناداری داشته باشد. این تجربه در شکلگیری رویکرد درمانی مؤثر در مواجهه با طاعون نقش داشت و این چارچوب درمانی بعدها در دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت نیز مورد توجه قرار گرفت.
وی با اشاره به سابقه فعالیتهای میدانی این مؤسسه در کنترل طاعون گفت: از اواسط دهه ۱۳۲۰، تیمهای انستیتو پاستور به مناطق غربی و شمالغربی کشور اعزام شدند و در کنترل ۹ همهگیری طاعون طی یک دوره حدوداً ۱۵ ساله نقش داشتند. این فعالیتها بهتدریج به بلوغ رسید و ظرفیتهای تشخیصی و تحقیقاتی کشور در زمینه طاعون توسعه یافت؛ بهگونهای که تیمهایی برای کمک به ارتقای این ظرفیتها به ۲۲ کشور جهان اعزام شدند. شکلگیری چنین توانمندیهایی بدون ایجاد ارتباط مؤثر میان میدان و آزمایشگاه امکانپذیر نبود.
مصطفوی با اشاره به تجربههای دوران جنگ تحمیلی در حوزه پیشگیری از بیماریها اظهار کرد: یکی از نمونههای مهم فعالیت میدانی، اجرای برنامه لیشمانیزاسیون برای محافظت از سربازان در مناطق جنگی بود. این برنامه با تلاش و ابتکار استادان دانشکده بهداشت، از جمله دکتر ندیم، اجرا شد و طی آن حدود دو میلیون نفر از سربازان مناطق جنگی با استفاده از واکسن زنده ایمنسازی شدند.
وی افزود: پس از جنگ تحمیلی نیز مطالعات مربوط به واکسنها و ارزیابی آنها، زمینهساز ایجاد ظرفیتهای همکاری میان بخشی در کشور شد. در این فرایند، نهادهای مختلف هر یک بخشی از کار را بر عهده داشتند؛ از جمله تولید واکسن کشته لیشمانیا در مؤسسه رازی، تولید آنتیژنهای مورد نیاز، بررسی ایمنی واکسن در مجموعههای دانشگاهی و پژوهشی و انجام مطالعات تکمیلی در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان. در نهایت نیز ارزیابی واکسن در مناطق بومی و در معرض بیماری انجام شد.
رئیس انستیتو پاستور ایران با تأکید بر اهمیت شکلگیری اکوسیستم همکاری در حوزه سلامت گفت: این نمونه نشان میدهد که همکاری میان مراکز تولیدکننده واکسن، مؤسسات تحقیقاتی، آزمایشگاهها و دانشگاهها چه ظرفیتهایی در کشور ایجاد میکند و چگونه میتواند به رشد دانش، توسعه توانمندیهای علمی و گسترش ارتباطات ملی و بینالمللی منجر شود.
وی با بیان اینکه مطالعات میدانی بخش جداییناپذیر فرایند تولید و ارزیابی واکسن هستند، اظهار کرد: برای بررسی اثربخشی واکسن، ابتدا باید مطالعات لازم در جمعیت انجام شود؛ پس از تأیید واکسن نیز لازم است عملکرد آن در شرایط واقعی و پس از ورود به عرصه استفاده عمومی ارزیابی شود. بنابراین، مراکزی که در حوزه تولید واکسن فعالیت میکنند، باید از توانایی انجام مطالعات میدانی و بالینی در مراحل مختلف، از ارزیابی اولیه تا عرضه و پایش واکسن، برخوردار باشند.
تشکیل تیم پاسخگویی سریع به بیماری عفونی
مصطفوی با اشاره به تشکیل تیم پاسخگویی به بیماریهای عفونی در انستیتو پاستور ایران گفت: این تیم در سال ۱۳۸۵ و پس از رخدادهای بیماری در مناطق خاش و سراوان در استان سیستان و بلوچستان شکل گرفت. هدف آن، شناسایی تهدیدهای عفونی کشور در کمتر از ۴۸ ساعت است. دستیابی به این هدف به تجهیزات، مواد و امکانات تشخیصی مناسب نیاز دارد و ارتقای این ظرفیتها باید متناسب با پیشرفتهای علمی و فناوری ادامه یابد. تجربه بیش از دو دهه فعالیت تیمهای مرتبط با بیماریهای عفونی، زمینه پاسخگویی به تهدیدهایی مانند کووید ۱۹ و امپاکس را فراهم کرده است.
به گفته وی تیم پاسخگویی به بیماریهای عفونی، ساختاری در کنار بخشهای تحقیقاتی مؤسسه است که هنگام بروز بحران، ظرفیتهای تشخیصی و پژوهشی بخشهای مختلف را بهصورت هماهنگ به کار میگیرد تا امکان پاسخگویی سریعتر و مؤثرتر به تهدیدهای سلامت فراهم شود.
وی با اشاره به اینکه فعالیتهای مرتبط با اپیدمیولوژی میدانی به بیماریهای عفونی محدود نمیشود، گفت: در حوزه بیماریهای غیرواگیر نیز ارتباط میان میدان و آزمایشگاه اهمیت دارد. انستیتو پاستور ایران در این زمینه، از جمله در حوزه بیماریهای متابولیک و ژنتیکی، ظرفیتهای آزمایشگاهی و تشخیصی ایجاد کرده است و این فعالیتها نیز به جمعآوری و تحلیل دادههای مرتبط با جمعیت نیاز دارند.
مصطفوی با یادآوری تجربه همهگیری کووید ۱۹ اظهار کرد: نباید تصور کنیم که تهدیدهای مشابه دیگر تکرار نمیشوند؛ جامعه جهانی باید خود را برای همهگیریهای آینده، از جمله آنچه با عنوان «پاندمی ایکس» از آن یاد میشود، آماده کند. آمادگی برای مواجهه با همهگیریهای آینده مستلزم تقویت نیروی انسانی، ارتقای زیرساختهای آزمایشگاهی و افزایش ظرفیت تولید واکسن است تا کشور بتواند در زمان بروز تهدیدهای جدید، پاسخ مناسبی ارائه دهد.
رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به خطرات فعالیتهای میدانی خاطرنشان کرد: حضور در عرصه مقابله با بیماریها گاهی هزینههای سنگینی دارد و شماری از محققان در جریان این فعالیتها با مشکلاتی مواجه شده یا به بیماریهایی مبتلا شدهاند که متأسفانه به فوت آنان انجامیده است. این موارد در عین حال نشاندهنده مخاطراتی است که فعالان این حوزه با آن روبهرو هستند و ضرورت توجه به ایمنی و حمایت از نیروهای میدانی را یادآور میشود.
وی با تأکید بر نقش انستیتو پاستور ایران در پیوند دادن میدان و آزمایشگاه گفت: هدف اصلی این ارتباط، فراهم کردن شواهد دقیق و معتبر برای سیاستگذاران و مدیران حوزه سلامت است. میدان میتواند بیمارستان، محیطهای صحرایی یا محل نمونهگیری از جمعیت باشد و مطالعات آزمایشگاهی و ارزیابی واکسن نیز بخشهای دیگری از این فرایند را تشکیل میدهند. اگر ارتباط میان این بخشها از بین برود یا تضعیف شود، شواهد علمی حاصل نیز از استحکام کمتری برخوردار خواهد بود. افزون بر این، انجام پژوهشهای قوی بدون انتشار نتایج و در دسترس قرار گرفتن آنها برای جامعه علمی، بخشی از فرایند تولید و انتقال دانش را ناقص باقی میگذارد.
مصطفوی با اشاره به فعالیت پژوهشگران این مؤسسه در زمینه انتشار یافتههای علمی در مجلات بینالمللی اظهار کرد: همکاران انستیتو پاستور ایران با جدیت این موضوع را دنبال میکنند؛ چراکه انتشار نتایج پژوهشها در کنار انجام مطالعات دقیق، برای توسعه دانش و بهرهگیری از شواهد علمی اهمیت دارد. انستیتو پاستور ایران علاوه بر فعالیتهای ملی، از ظرفیت بینالمللی ویژهای نیز برخوردار است. عضویت در شبکه بینالمللی انستیتوهای پاستور، برخورداری از دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، سابقه صادرات واکسن و ارتباط با سازمانهای بینالمللی فعال در حوزه سلامت، از جمله ظرفیتهایی است که میتواند در توسعه همکاریهای علمی و بهداشتی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
رئیس انستیتو پاستور ایران در ادامه به ظرفیتهای بینالمللی این مؤسسه اشاره کرد و گفت: تعاملات شکلگرفته با دبیرخانه همکاریهای علمی و فناوری کشورهای اسلامی نیز میتواند زمینه گسترش فعالیتهای میدانی و انتقال تجربههای ایران به عرصه فرامرزی را فراهم کند.
مصطفوی با اشاره به درسآموختههای حاصل از مواجهه با تهدیدهای سلامت گفت: برای ارتقای آمادگی کشور باید نیروی انسانی متخصص تقویت شود، تجربههای بهدستآمده به دیگران انتقال یابد و نظامهای مراقبت بیماریها بهعنوان یکی از ارکان اصلی شناسایی و کنترل تهدیدهای سلامت توسعه پیدا کنند.
رئیس انستیتو پاستور ایران بر ضرورت تقویت همکاریهای بینبخشی تأکید کرد و افزود: باید پیش از وقوع بحران سرمایهگذاری کنیم. با توجه به توضیحاتی که ارائه شد، انستیتو پاستور ایران را میتوان بهنوعی یک مؤسسه ملی بهداشت عمومی دانست که قرار است در زمان بحران و برای کمک به کشور وارد عمل شود؛ ازاینرو، شایسته است دولتمردان برای تسریع در بازسازی این مجموعه و فراهم کردن امکان پاسخگویی مناسب آن حمایت کنند.
وی با اشاره به اهمیت شکلگیری اکوسیستم منسجم بهداشت عمومی اظهار کرد: اگر میخواهیم نظام بهداشت عمومی پاسخگویی مناسبی داشته باشد، لازم است همه بخشهای مرتبط در کنار یکدیگر فعالیت کنند و ظرفیتهای آنها تقویت شود. در حوزه سیاستگذاری و راهبری باید همگرایی شکل بگیرد و در حوزه آزمایشگاهی نیز همکاریها توسعه یابد و نقشها و مسئولیتها بهروشنی مشخص شود. ارتقای همکاریهای ملی و بینالمللی، آمادگی برای مواجهه با تهدیدهای احتمالی و توجه به آموزش، پژوهش و نوآوری از دیگر ضرورتهای این حوزه است. باید بپذیریم که تهدیدهای بهداشتی همواره ممکن است کشور را درگیر کنند؛ بنابراین، آمادگی برای مقابله با آنها باید پیش از وقوع بحران شکل بگیرد.
خسارت حدود ۴ هزار میلیارد تومانی به انستیتو پاستور ایران
رئیس انستیتو پاستور ایران با اشاره به آسیبهای واردشده به این مجموعه در جریان جنگ گفت: متأسفانه انستیتو پاستور ایران در اسفندماه و در دو نوبت دیگر نیز هدف آسیب قرار گرفت. تصاویری که ارائه شد، بخشهایی از مجموعه و فضاهای تحقیقاتی و تشخیصی آسیبدیده را نشان میداد که آثار این خسارتها همچنان در بخشهایی از مجموعه قابل مشاهده است.
وی با اشاره به برآورد خسارتهای واردشده افزود: بر اساس برآوردی که حدود سه ماه پیش انجام شده بود، میزان خسارتهای واردشده به این مجموعه حدود ۴ هزار میلیارد تومان تخمین زده شد. بخش مهمی از این خسارتها به تجهیزات مربوط میشود که بازسازی و جایگزینی آنها برای تداوم فعالیتهای تشخیصی و تحقیقاتی اهمیت دارد.
مصطفوی با تأکید بر ضرورت تسریع در بازسازی انستیتو پاستور ایران اظهار کرد: همانطور که توضیح داده شد، این مؤسسه از ظرفیتهای منحصربهفرد کشور برخوردار است و لازم است خدمات آزمایشگاهی و تشخیصی آن ادامه پیدا کند تا بتواند در مواجهه با تهدیدهای احتمالی آینده به نظام سلامت کمک کند. انستیتو پاستور ایران که در جریان جنگ بهعنوان یکی از نمادهای آسیبدیده در حوزه سلامت مطرح شد، باید هرچه زودتر به فعالیت و عرصه خدمترسانی بازگردد.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
- آخرین وضعیت جبران خسارات جنگ از زبان وزیر اقتصاد
- پزشکیان: در شرایط ناشی از جنگ هستیم/ نمیتوان روند بازسازی را با همان رویههای معمول و فرآیندهای طولانی اداری دنبال کرد
- پرداخت خسارت لوازم خانگی به آسیبدیدگان جنگ ۱۲ روزه+ جزئیات
- حذف کتاب از سبد خرید خانوار/ جنگ به کتابفروشیها آسیب زده و کتابفروشیهای کوچک آسیب بیشتری دیدهاند
- دستور ویژه پزشکیان درباره بازسازی زیرساختهای آسیبدیده از جنگ