تحولات تورم در ایران/ چهار دهه توسعه صنعتی چین چگونه رخ داد؟ +فیلم
چرا بسیاری از مردم احساس میکنند تورم اعلامشده با آنچه در زندگی روزمره تجربه میکنند متفاوت است؟ در نخستین بخش از «تیتر یک» امروز، با استناد به پژوهش تازه پژوهشکده پولی و بانکی، بررسی میکنیم که چگونه تفاوت سبد مصرفی دهکهای درآمدی باعث میشود اثر تورم بر خانوارها یکسان نباشد و چرا برخی شوکهای قیمتی، فشار بیشتری بر اقشار کمدرآمد وارد میکنند.
در ادامه، به سراغ تجربه چهار دهه توسعه صنعتی چین میرویم؛ مسیری که این کشور را از یک پایگاه مونتاژ کالا به یکی از مهمترین قدرتهای صنعتی و فناورانه جهان تبدیل کرد و نقش سیاست صنعتی، نوآوری و زنجیرههای ارزش جهانی را در این تحول مرور میکنیم.
همچنین تازهترین گزارش شورای جهانی طلا را بررسی میکنیم؛ گزارشی که نشان میدهد با وجود کاهش تب خرید نسبت به ابتدای سال، سرمایهگذاری همچنان مهمترین موتور تقاضای جهانی طلا باقی مانده است.
در بخش فناوری، از رقابت جدید غولهای هوش مصنوعی میگوییم؛ رقابتی که دیگر فقط بر سر مدلهای هوشمند نیست، بلکه بر محور برق، تراشه، دیتاسنتر و زیرساختهای آینده شکل گرفته است.
مشاهده اعداد و ارقام حاکی از آن است که فشار تورمی بر سبد خوراکی خانوارها با اینکه در تیرماه امسال اندکی کمتر شده اما همچنان در سطوح بالایی قرار دارد.
در بخش پایانی نیز به بحران تازه فیفا و مخالفت گسترده با طرح واگذاری بخشی از درآمدهای جام جهانی به سرمایهگذاران خصوصی میپردازیم و همزمان، به مناسبت صدمین سالگرد اسکندر فیروز، از میراث ماندگار پدر محیطزیست ایران یاد خواهیم کرد.
با «تیتر یک» یکشنبه 11 مرداد 1405 همراه باشید.
تحولات تورم در ایران
چرا بسیاری از مردم احساس میکنند تورمی که هر ماه اعلام میشود، با واقعیت زندگیشان همخوانی ندارد؟ این پرسشی است که سالها در اقتصاد ایران مطرح بوده و پژوهش تازه پژوهشکده پولی و بانکی نشان میدهد پاسخ آن بیش از آنکه به «درست یا غلط بودن» آمار مربوط باشد، به تفاوت الگوی مصرف خانوارها بازمیگردد.
این مطالعه با بررسی دادههای هزینه و درآمد خانوار و تغییرات قیمتها در سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳، نشان میدهد اگرچه میانگین تورم کل برای دهکهای مختلف درآمدی در بیشتر سالها تفاوت چشمگیری نداشته، اما ترکیب این تورم و فشار آن بر گروههای مختلف جامعه یکسان نبوده است.
بررسیها نشان میدهد پس از خروج آمریکا از برجام و جهش نرخ ارز، تورم کالاهای غیرخوراکی بیشتر دهکهای پردرآمد را تحت تأثیر قرار داد؛ زیرا سهم این اقلام در سبد مصرفی آنها بیشتر بود. اما در سال ۱۴۰۱ و همزمان با حذف ارز ترجیحی، شرایط تغییر کرد. افزایش شدید قیمت کالاهای اساسی مانند مرغ، تخممرغ، روغن و سایر اقلام خوراکی، فشار تورمی بیشتری را به خانوارهای کمدرآمد وارد کرد؛ چراکه خوراکیها سهم بزرگتری از هزینههای این خانوارها را تشکیل میدهد.
این تفاوت در سال ۱۴۰۳ نیز در برخی گروههای کالایی قابل مشاهده است. برای مثال، تورم قند و شکر بیشترین فشار را بر دهک اول وارد کرده، در حالی که تورم گوشت بیشتر دهکهای پردرآمد را تحت تأثیر قرار داده است. همچنین در بخش غیرخوراکی، هزینههای مسکن، حملونقل و انرژی برای دهکهای پایین سنگینتر بوده، در مقابل تورم گروههایی مانند آموزش، تفریح و فرهنگ، بهداشت و درمان و پوشاک بیشتر بر دهکهای بالاتر اثر گذاشته است.
نتیجه این پژوهش آن است که تجربه تورم برای همه یکسان نیست. هرچند نرخ تورم عمومی ممکن است برای کل اقتصاد عددی واحد باشد، اما اثر آن بر معیشت خانوارها بسته به سطح درآمد و ترکیب سبد مصرفی آنها متفاوت است. به همین دلیل، در زمان وقوع شوکهای قیمتی و ارزی، سیاستهای حمایتی باید بیش از همه بر گروههایی متمرکز شود که آسیبپذیری بیشتری در برابر تورم دارند.
چهار دهه توسعه صنعتی چین چگونه رخ داد؟
چین امروز بزرگترین صادرکننده جهان و یکی از بازیگران اصلی فناوریهای پیشرفته است، اما این جایگاه تنها با تکیه بر نیروی کار ارزان یا رشد صادرات به دست نیامده است. بررسی تجربه چهار دهه گذشته این کشور نشان میدهد که پشت این موفقیت، مجموعهای از سیاستهای صنعتی هدفمند قرار داشته که همزمان با تحولات اقتصاد جهانی، بهطور مداوم بازطراحی شدهاند.
در سالهای ابتدایی اصلاحات اقتصادی، چین با سیاست درهای باز، جذب سرمایهگذاری خارجی، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی و توسعه صادرات، به مرکز مونتاژ کالاهای جهان تبدیل شد. اما سیاستگذاران چینی از همان زمان به دنبال آن بودند که حضور در زنجیرههای ارزش جهانی را از مرحله مونتاژ فراتر ببرند و به تولید فناوری، طراحی و نوآوری برسند.
این مسیر با حمایت از انتقال فناوری، تقویت شرکتهای داخلی، مدیریت نرخ ارز، توسعه زیرساختها و سرمایهگذاری گسترده در تحقیق و توسعه ادامه یافت. در ادامه نیز برنامههایی مانند «ساخت چین ۲۰۲۵»، ایجاد «قهرمانان ملی»، حمایت از صنایع راهبردی، توسعه صندوقهای سرمایهگذاری دولتی و گسترش زنجیرههای تأمین داخلی، زمینه را برای ورود چین به صنایع پیشرفتهای مانند خودروهای برقی، نیمههادیها، هوش مصنوعی و تجهیزات ارتباطی فراهم کرد.
همزمان، چین با استفاده از موافقتنامههای تجارت آزاد، توسعه مناطق آزاد تجاری و حضور فعال در زنجیرههای ارزش جهانی، توانست سهم بیشتری از ارزش افزوده تولید را در داخل کشور حفظ کند و وابستگی خود به فناوری خارجی را کاهش دهد.
تجربه چین نشان میدهد که ارتقای جایگاه در اقتصاد جهانی صرفاً نتیجه افزایش صادرات یا جذب سرمایه خارجی نیست، بلکه نیازمند سیاست صنعتی منسجم، نهادهای کارآمد، سرمایهگذاری مستمر در فناوری و برنامهریزی بلندمدت است. مسیری که چین را از یک پایگاه مونتاژ کالاهای کمفناوری، به یکی از مهمترین قدرتهای صنعتی و فناورانه جهان تبدیل کرده و اکنون به الگویی برای بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه بدل شده است.
گزارش جدید شورای جهانی طلا
بازار جهانی طلا در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ اگرچه از هیجان ابتدای سال فاصله گرفته، اما تازهترین گزارش شورای جهانی طلا نشان میدهد که همچنان یکی از جذابترین مقاصد سرمایهگذاری در اقتصاد جهان است. بر اساس این گزارش، مجموع تقاضای جهانی طلا در این فصل روی ۱۲۶۹ تن ثابت مانده، اما به دلیل سطوح بالاتر قیمت، ارزش دلاری تقاضا در نیمه نخست سال به رکورد ۳۸۰ میلیارد دلار رسیده است.
در این میان، ترکیب تقاضا نسبت به ماههای قبل تغییر کرده است. خروج بخشی از سرمایه از صندوقهای قابل معامله طلا (ETF) تحت تأثیر تقویت دلار، افت قیمت طلا و افزایش انتظارات برای نرخهای بهره بالاتر رخ داده، اما سرمایهگذاری در شمش و سکه همچنان در سطوحی بالاتر از میانگین تاریخی قرار دارد. همزمان، بانکهای مرکزی نیز پس از کاهش خرید در فصل نخست، بار دیگر به بازار بازگشتهاند و با خرید حدود ۲۸۹ تن طلا، بر اهمیت این فلز بهعنوان ابزاری برای مدیریت ریسکهای ژئوپلیتیکی و تنوعبخشی به ذخایر ارزی تأکید کردهاند.
در سوی دیگر بازار، تقاضای جواهرات تحت فشار قیمتهای بالا کاهش یافته و به پایینترین سطح فصلی از دوران همهگیری کرونا رسیده است. با این حال، مصرفکنندگان به جای ترک بازار، الگوی خرید خود را تغییر دادهاند؛ از انتخاب جواهرات سبکتر گرفته تا افزایش استقبال از شمش و سکه، بهویژه در بازارهای آسیایی.
شورای جهانی طلا در چشمانداز نیمه دوم سال نیز معتقد است سرمایهگذاری همچنان موتور اصلی تقاضای جهانی خواهد بود. به باور این نهاد، نااطمینانیهای ژئوپلیتیکی، نگرانیهای تورمی و محدود بودن گزینههای جایگزین سرمایهگذاری، همچنان از بازار طلا حمایت میکنند؛ موضوعی که نشان میدهد روند صعودی این فلز گرانبها هنوز به پایان نرسیده است.
غولهای هوش مصنوعی جای دولتها را میگیرند؟
رقابت در صنعت هوش مصنوعی وارد مرحلهای شده که دیگر صرفاً به کیفیت مدلها یا قابلیتهای نرمافزاری محدود نیست. اگر تا چند سال پیش شرکتها برای ساخت سریعترین و هوشمندترین مدلها با یکدیگر رقابت میکردند، امروز میدان رقابت به حوزهای کاملاً متفاوت منتقل شده است؛ زیرساخت.
گزارشهای اخیر از پروژههایی با سرمایهگذاری صدها میلیارد دلاری نشان میدهد بخش بزرگی از هزینههای غولهای هوش مصنوعی دیگر صرف توسعه الگوریتمها نمیشود، بلکه به ساخت دیتاسنترها، خرید میلیونها تراشه، توسعه شبکههای پردازشی و تأمین برق اختصاص یافته است. زیرساختهایی که آینده این فناوری بر پایه آنها شکل خواهد گرفت.
ابعاد این سرمایهگذاریها به اندازهای بزرگ است که دیگر نمیتوان آنها را صرفاً پروژههای فناوری دانست. زمانی که یک پروژه هوش مصنوعی به چندین گیگاوات برق نیاز دارد، پای شرکتهای انرژی، سرمایهگذاران بزرگ و حتی دولتها نیز به میان کشیده میشود. به همین دلیل، شرکتهای فعال در این حوزه امروز نقشی فراتر از یک شرکت فناوری پیدا کردهاند و به بازیگرانی تبدیل شدهاند که بر اقتصاد، انرژی، سیاست و حتی امنیت ملی کشورها اثر میگذارند.
در چنین فضایی، رقابت دیگر فقط بر سر ساخت بهترین مدل هوش مصنوعی نیست؛ رقابت بر سر دسترسی به برق، تراشه، ظرفیت پردازشی، مجوز ساخت دیتاسنتر و حتی تأثیرگذاری بر قوانین آینده این صنعت است. به همین دلیل، شرکتهای بزرگ فناوری حضور خود را در فرآیندهای قانونگذاری و لابیگری پررنگتر از همیشه کردهاند.
بازارهای مالی نیز این تغییر را بهخوبی درک کردهاند. سرمایهگذاران امروز بیش از آنکه منتظر رونمایی از یک مدل جدید باشند، به میزان سرمایهگذاری شرکتها در زیرساخت، ظرفیت پردازشی و توان آنها برای تأمین انرژی موردنیاز نسل بعدی هوش مصنوعی توجه میکنند. شاید به همین دلیل، برندگان آینده این رقابت نه فقط بهترین برنامهنویسها، بلکه شرکتهایی باشند که زودتر از دیگران زیرساخت دنیای هوش مصنوعی را میسازند.
ماجرای طرح فروش جامجهانی فیفا چه بود؟
فوتبال سالهاست که فقط یک ورزش نیست؛ صنعتی چندمیلیارد دلاری است که سیاست، اقتصاد و سرمایه در آن نقشی تعیینکننده دارند. حالا تازهترین اختلاف میان فیفا و یوفا نیز بار دیگر این واقعیت را یادآوری کرده است؛ اختلافی که از یک طرح جنجالی برای ورود سرمایهگذاران خصوصی به مهمترین رویدادهای فوتبال جهان آغاز شد و حالا به تهدید برای برکناری رئیس فیفا رسیده است.
بر اساس این طرح، قرار بود شرکتی زیرمجموعه فیفا مسئول مدیریت تجاری مسابقاتی مانند جام جهانی و جام جهانی باشگاهها شود و بخشی از سهام آن به سرمایهگذاران خصوصی واگذار شود. حوزه فعالیت این شرکت نیز شامل حق پخش تلویزیونی، فروش بلیت، قراردادهای اسپانسری و سایر درآمدهای تجاری فوتبال بود؛ موضوعی که با توجه به ارتباط سرمایهگذاران احتمالی با خانواده دونالد ترامپ، حساسیتهای زیادی را در فوتبال جهان ایجاد کرد.
مخالفان معتقد بودند واگذاری بخشی از درآمدهای مهم فوتبال به سرمایهگذاران خصوصی، در بلندمدت میتواند منافع اقتصادی را بر تصمیمات ورزشی غلبه دهد. از نگاه آنها، اگر سودآوری به اولویت اصلی تبدیل شود، احتمال افزایش فشار برای تغییر ساختار مسابقات، گسترش تعداد تیمها یا تصمیماتی که بیشتر با منطق درآمدزایی سازگار است تا منطق ورزشی، افزایش خواهد یافت.
در مقابل، حامیان این طرح استدلال میکردند که اختیارات فنی مسابقات همچنان در اختیار فیفا باقی میماند و تنها منابع مالی جدیدی برای توسعه فوتبال، بهویژه در کشورهای کمبرخوردار، فراهم خواهد شد.
با این حال، مخالفت گسترده کنفدراسیونهای قارهای، بهویژه یوفا، کونکاکاف و سپس کنفدراسیون فوتبال آسیا، باعث شد رئیس فیفا در نهایت این طرح را پس بگیرد. اما ماجرا هنوز پایان نیافته است. اکنون این پرسش مطرح است که آیا این عقبنشینی برای عبور از بحران کافی خواهد بود یا اختلاف بر سر خصوصیسازی فوتبال، به تغییرات جدی در ساختار مدیریتی فیفا و حتی آینده ریاست آن منجر خواهد شد.
بزرگداشت پدر محیطزیست ایران
در روزهای اخیر و به مناسبت صدمین سالگرد اسکندر فیروز؛ پدر محیط زیست ایران و مردی که مسیر حفاظت از طبیعت در ایران را تغییر داد، رویدادهای متنوعی برگزار شده است. در این قسمت از برنامه تیتر یک با مرور این رویدادها و تماشای چند مستند، از زندگی این چهره علمی و با سرنوشتی غمانگیز گفتیم.
او که در ابتدا خود از علاقهمندان به شکار بود، با شناخت عمیق از وضعیت حیات وحش، به یکی از مهمترین چهرههای محیط زیست ایران تبدیل شد و بعدتر سازمان حفاظت محیط زیست را بنیان گذاشت.
فیروز علاوه بر نقش مهم در حفاظت از گونههای جانوری، از پایهگذاران شکلگیری کنوانسیون رامسر بود؛ رویدادی که نام ایران را در تاریخ حفاظت از تالابهای جهان ثبت کرد.
او در اجرای قانون، حتی در برابر نزدیکان خود نیز تفاوتی قائل نبود و معتقد بود حفاظت از طبیعت بدون پایبندی به قانون امکانپذیر نیست.
اسکندر فیروز، متولد سال 1305، یکی از چهرههای ماندگار محیط زیست ایران است؛ شخصیتی که میراث او همچنان در میان فعالان و پژوهشگران این حوزه ادامه دارد.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
