سرگذشت فولادسازان از آغاز تا امروز

سرگذشت آهن در ایران، تاریخی بس کهن دارد. ایرانیان از ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد، آهن را می‌شناختند و از آن استفاده می‌کردند. در دوره هخامنشی ایرانیان صادرکننده آهن و فولاد به جهان بودند و امروزه آهن زیادی در نقاط مختلف ایران کشف شده است که دلالت بر کارگاه‌های تولید فولاد و آهن در بیشتر نقاط ایران دارد. برای احداث ذوب آهن در ایران تلاش‌ها و فعالیت‌هایی از سال ۱۳۰۴ شمسی آغاز شد، که متاسفانه هیچ یک از این اقدامات به نتیجه نرسید. تا این که در آبان ماه سال ۱۳۱۶ شمسی قرار دادی بین ایران و کنسرسیومی از آلمان برای احداث یک واحد فولادسازی به ظرفیت ۱۰۰هزار تن در سال معادل یکصد تن در روز در کرج واقع در ۴۰ کیلومتری شمال غرب تهران امضا و تاسیسات آن در سال‌های ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ شمسی بنا شد. قسمتی از ساختمان‌ها و تجهیزات پیش‌بینی شده در این طرح پیش از جنگ بین‌المللی دوم ساخته شد و مقداری از ماشین‌آلات آن از آلمان به ایران منتقل و در شهر صنعتی کرج نصب گردید.

به علت جنگ جهانی دوم قسمتی از این تجهیزات در راه انتقال از آلمان به ایران به علت نابودی خط توسط متفقین به حبشه برده شد که بخشی از آن مفقود و بقیه پس از جنگ به ایران حمل شد که عملا همه نابود شدند. به این ترتیب از تاسیس این واحد جلوگیری به عمل آمد.

تلاش برای دستیابی به واحدهای تولید در ایران تا سال ۱۳۴۲ همچنان ادامه یافت و دولت ایران در این راه هزینه‌های گزافی پرداخت. اما این طرح‌ها یا تا پیش از مرحله مطالعه پیش نرفتند یا اگر به مرحله اجرایی نیز رسیدند در حین اجرا، متوقف شدند.

دلایل ارائه شده برای عدم اجرای این طرح‌ها به ظاهر قانع کننده بود، اما در واقع علت اصلی عدم توفیق طرح‌ها، کارشکنی عوامل کشورهای خارجی تشخیص داده شدند.

تغییر سیاست کلیه کشورهای سرمایه‌داری به ایران به عنوان بازاری مناسب برای مصرف کالا باعث شد که قسمتی از درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز طبیعی و سایر اقلام صادراتی، پس از سال ۱۳۴۴ شمسی به طرح‌هایی من‌جمله برای تاسیس صنایع فولادسازی اختصاص یابد. از جمله این طرح‌ها می‌توان احداث کارخانه ذوب‌آهن را برای ۶۰۰هزار تن فولاد خام در سال نام برد. بین دولت ایران و اتحاد جماهیر شوروی موافقت نامه‌ای برای تاسیس یک کارخانه ذوب‌آهن، احداث یک خط لوله گاز سراسری و همچنین یک کارخانه ماشین‌سازی تنظیم شد که این موافقت‌نامه در ۱۷ دی‌ماه سال ۱۳۴۴ شمسی به تصویب مجلس شورا و سنا رسید. هزینه این طرح‌ها را اتحاد جماهیر شوروی از طریق اعتبار ۱۲ساله در اختیار دولت ایران قرار داد و توافق شد که جهت پرداخت هزینه طرح مذکور، دولت ایران معادل ارزی این طرح را با فروش گاز طبیعی تامین کند. پس از کارهای تحقیقاتی، مقدمات ساختمان این واحد در نیمه دوم سال ۱۳۴۶ انجام و در ۲۳ دی‌ماه ۱۳۵۰ شمسی راه‌اندازی کوره بلند شماره یک کارخانه انجام شد و اولین شمش چدن در دی‌ماه سال ۱۳۵۱ شمسی ریخته شد.

این کوره رسما در ۲۳ اسفندماه ۱۳۵۱ شمسی شروع به تولید کرد، تولید آهن خام این کوره حدودا ۶۲۵هزار تن در سال است. هر مجتمع فولادسازی مجموعه‌ای از واحدها است که با یکدیگر در ارتباط هستند و یکی از اساسی‌ترین مواد اولیه برای تولید آهن و فولاد، سنگ‌آهن است.

هم‌اکنون به طور کلی معادن سنگ‌آهن چغارت برای تامین کانه آهن مورد نیاز کارخانه ذوب‌آهن اصفهان استخراج می‌شود. این معدن در ۱۴ کیلومتری جنوب شرقی بافق و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. حدود ۳میلیون تن سنگ‌آهن مورد نیاز در سال برای کوره‌های بلند شماره ۱ و ۲ در کارخانه ذوب‌آهن اصفهان برای تولید معادل ۱/۱هزار تن فولاد خام از معادن تامین می‌شود.

یکی از مجتمع‌های عظیم تولید فولاد در کشور، فولاد مبارکه اصفهان است. در این مجتمع تولید فولاد از طریق احیای مستقیم آهن توسط گاز طبیعی و پالایش آهن اسفنجی توسط کوره‌های الکتریکی انجام می‌شود. از افتخارات دیگر شرکت‌های فولاد ایران مجتمع فولاد آلیاژی یزد است که ‌توان تولید فولاد با آلیاژ‌های مختلف را برای انواع مصارف صنعتی دارا است. برای بنیان نهادن مجتمع فولادسازی، ایجاد چندین واحد ضروری است. واحدهایی چون شرکت ذغال‌سنگ کرمان،‌ البرز شرقی (شاهرود)، البرز غربی(سنگ رود، گلم رود، طبس)، البرز مرکزی (زیرآب) و چندین شرکت مهم دیگر مانند معادن سنگ‌آهن چادرملو، گل‌گهر و سنگ‌آهن مرکزی (بافق) که هریک علاوه بر ایجاد کار، ازعوامل مهم تولید به شمار می‌روند که در شکوفایی اقتصاد کشور نقشی عظیم را به عهده دارد. بدیهی است که گردش کار همه این شرکت‌ها و به بار نشستن چنین مهمی، جز با تلاش کارکنان پویا و صدیق و کارگران جان سخت و فداکار میسر نیست. کارگرانی که همیشه در دمایی بالاتر از ۵۰درجه سانتیگراد در کنار آتش و مواد مذاب هوشمند و دقیق از جان مایه می‌گذارند تا ملتی نظاره‌گر بالندگی خویش باشد. اینان جملگی جانند و لایق جانان که ساختن و به وجود آوردن و خلق‌کردن تمامی اندیشه و جانشان را فراگرفته است.