رونمایی از دکترین «تئوری پیروزی» ناتو

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمدحسین باقی؛ بحران دیپلماتیک جدید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بر سر اوکراین روز جمعه نخستین‌بار در کلوپ اختصاصی گلف «استیو ویتکاف» در حومه میامی شعله‌ور شد. مقامات ارشد اوکراینی و اروپایی به این کلوپ - شِل‌بِی - سفر کرده بودند تا با فرستادگان ترامپ یعنی ویتکاف و کوشنر گفت‌وگو کنند. آن‌ها برنامه‌ریزی کرده بودند تا پیش از سفر بعدی ویتکاف و کوشنر به روسیه، درباره پیشنهادهای جدیدی برای پایان‌دادن به جنگ اوکراین بحث و تبادل نظر کنند. اما ویتکاف و کوشنر به‌سرعت اطلاعیه‌ای دادند که میهمانان و اندکی بعد، پس از علنی شدن خبر، بخش زیادی از جهان را شوکه کرد: آمریکایی‌ها اعلام کردند که ایالات متحده تحریم‌های سوخت گازوئیل روسیه را تعلیق خواهد کرد. آن‌ها همچنین درخواست قاطعانه ترامپ را مطرح کردند: اوکراین باید حمله به پالایشگاه‌های نفت روسیه را متوقف کند.

«آنتون ترویانوفسکی»، «اندرو کرامر» و دیگران در گزارشی برای نیویورک‌تایمز نوشتند، یکی از اوکراینی‌های حاضر در جلسه پرسید که آن‌ها در قبال این اقدام چه امتیازی دریافت خواهند کرد. به گفته سه فرد آگاه از این نشست، آمریکایی‌ها پاسخ دادند که ایالات متحده همین حالا هم اقدامات زیادی برای اوکراین انجام می‌دهد و نباید برای متوقف‌کردن حملات اوکراین به پالایشگاه‌ها وارد معامله شود. آمریکایی‌ها سپس به کمک‌های اطلاعاتی ایالات متحده اشاره کردند که برای تلاش‌های جنگی اوکراین حیاتی تلقی می‌شود. به گفته دو نفر از حاضران، برخی در اتاق این سخن را یک «تهدید تلویحی» تعبیر کردند. یک مقام آمریکایی که خواست نامش فاش نشود، هرگونه ادعا مبنی بر تهدید به قطع این پشتیبانی‌ها را تکذیب کرد؛ اما درعین‌حال گفت که ترامپ آن‌قدر از دست اوکراین خشمگین شده که سخت می‌توان گفت چه تصمیمی ممکن است بگیرد.

اکنون این مناقشه به بزرگ‌ترین بحران میان واشنگتن و کی‌یف از زمان درگیری لفظی سال گذشته در دفتر بیضی کاخ سفید با رئیس‌جمهور اوکراین تبدیل شده است. بار دیگر آینده حمایت‌های آمریکا از اوکراین در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. این کشمکش‌های روبه‌افزایش نشان داد که چگونه تلاش‌های ترامپ برای کاهش قیمت انرژی در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ماه آینده، مذاکرات شکننده اوکراین را به مخاطره انداخته است. دو فرد آگاه از گفت‌وگوها گفتند که ویتکاف و کوشنر اشاره کردند سفر برنامه‌ریزی‌شده خود به روسیه را تا زمانی که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، روابط خود را با ترامپ ترمیم نکند، به حالت تعلیق درآورده‌اند. از نگاه اوکراینی‌ها و حامیان اروپایی آن‌ها، حمله به پالایشگاه‌های سوخت روسیه مؤثرترین راه کی‌یف برای پاسخ به بمباران زیرساخت‌های انرژی اوکراین توسط روسیه است. زلنسکی تأکید کرده که اگر روسیه دست از حمله به زیرساخت‌های انرژی بردارد، اوکراین نیز آماده است حملات خود را متوقف کند.

اما روسیه چنین توافقی را رد کرده است. بااین‌حال، از نظر ترامپ، حملات اوکراین توهینی به دولت آمریکا محسوب می‌شود که با وجود ادبیات تند رئیس‌جمهور علیه زلنسکی، همچنان به ارائه خدمات اطلاعاتی و برخی حمایت‌های نظامی به اوکراین ادامه داده است. قیمت دیزل به‌ویژه به نقطه‌ضعفی برای ترامپ تبدیل شده است، چرا که درست در آستانه فصل برداشت محصول و چند هفته مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای، موجب جهش شدید هزینه‌های کشاورزان شده است. ترامپ روز شنبه در جمع خبرنگاران با اشاره به زلنسکی و حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه و بدون اشاره به ضربات روسیه به شبکه انرژی اوکراین گفت: «او بهتر است همین حالا این حملات را متوقف کند. او می‌خواهد برای جهان مشکل‌ساز شود. او می‌خواهد برای کشاورزان و دامداران ما دردسر درست کند».

روز یکشنبه، ترامپ در شبکه‌های اجتماعی ادعا کرد که روسیه و اوکراین با یک «آتش‌بس انرژی» با اجرای فوری موافقت کرده‌اند. هیچ‌یک از دو طرف این توافق را تأیید نکردند. فردی آگاه از افکار ترامپ گفت که منظور او تنها آتش‌بس در سطح پالایشگاه‌های هر دو کشور بوده است؛ هرچند ظرفیت پالایشی اوکراین در همان اوایل جنگ تقریباً به‌طور کامل نابود شده بود. روز دوشنبه، رهبران اروپایی و اوکراینی اعلام کردند درحالی‌که از آتش‌بس انرژی استقبال می‌کنند، اما نسبت به پایبندی روسیه به آن کاملاً تردید دارند. آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین، اشاره کرد که روسیه درست «چند ساعت پس از» این اعلامیه، یکشنبه‌شب به زیرساخت‌های انرژی اوکراین حمله کرد.

به گفته دو فرد مطلع، جلسه روز جمعه در باشگاه گلف ویتکاف حدود شش ساعت به طول انجامید. بنا بر اظهارات چندین نفر، بخش عمده‌ای از این نشست به تبادل نظر و هم‌فکری درباره الزامات موفقیت مذاکرات صلح احتمالی در آینده اختصاص داشت و تمرکز آن بر مسائل معمول و استاندارد بود؛ مسائلی همچون پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا و موضوع کنترل بر قلمروهای سرزمینی. به گفته یکی از افراد حاضر در اتاق، ویتکاف در بخشی از جلسه بیرون رفت تا به تماس تلفنی میان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و ترامپ بپیوندد. علاوه بر تیم سه نفره مذاکره‌کننده اوکراین، مشاوران امنیت ملی رهبران بریتانیا، آلمان و فرانسه و همچنین مقامات ارشد اتحادیه اروپا و ناتو در این نشست حضور داشتند.

اما توافق دیزلی ترامپ با پوتین به‌سرعت بر سایر بخش‌های گفت‌وگو سایه افکند. گروهی فراحزبی متشکل از شش سناتور (از جمله سوزان کالینز و جان کورتیس از حزب جمهوری‌خواه) روز یکشنبه در بیانیه‌ای اعلام کردند: «درحالی‌که روسیه به کشتار غیرنظامیان اوکراینی ادامه می‌دهد، ایالات متحده نباید شریان حیاتی مالی برای پوتین فراهم کند. دولت باید فوراً این مسیر را تغییر دهد». «بیورن سیبرت»، از مقامات ارشد اتحادیه اروپا که در نشست فلوریدا حضور داشت، روز یکشنبه گزارشی از این جلسه به سفرا و نمایندگان ۲۷ کشور عضو اتحادیه ارائه داد. اروپایی‌های حاضر در فلوریدا از اعلامیه دیزلی دولت ترامپ کاملاً غافلگیر شدند .

«مارک سانتورا» و «استیون ارلانگر» هم نوشتند، هم‌زمان با شدت‌گرفتن تلاش‌های روسیه برای بی‌ثبات‌سازی کشورهای اروپاییِ حامی اوکراین، عالی‌ترین فرمانده نظامی ناتو روز دوشنبه طرحی جزئی‌نگرانه را برای بازدارندگی در برابر مسکو در صورت وقوع یک جنگ تمام‌عیار تشریح کرد؛ نقشه راهی که او عصاره آن را در سه واژه خلاصه نمود: «سد کردن، کند کردن و در هم شکستن». ژنرال «الکسوس گراین‌کویچ» از نیروی هوایی آمریکا و فرمانده ارشد نظامی ناتو، اعلام کرد با وجود اقدامات خرابکارانه، آتش‌سوزی‌های عمدی، حملات سایبری و کارزار‌های جنگ روانی/اطلاعاتی روسیه که با هدف تضعیف اراده اروپایی‌ها و قطع خطوط امداد تسلیحاتی به اوکراین صورت می‌گیرد، این پیمان مواجهه نظامی با روسیه را «قریب‌الوقوع یا اجتناب‌ناپذیر» نمی‌داند. اما این ژنرال آمریکایی تأکید کرد در چنین فضایی، تصمیمی آگاهانه گرفته تا خطوط اصلی طرح جنگی محرمانه ناتو (موسوم به «تئوری پیروزی») را علناً افشا کند تا از این طریق اطمینان‌خاطر را در میان ۳۲ کشور عضو ائتلاف تقویت نماید.

ژنرال گراین‌کویچ روز دوشنبه در «مجمع امنیتی ورشو» گفت: «آنچه می‌خواهم انجام دهم، دادن این اطمینان به یک میلیارد شهروند ائتلاف ماست که ما اوضاع را کاملاً تحت کنترل داریم. ما می‌دانیم چه کاری باید انجام دهیم و می‌دانیم چگونه آن را پیاده خواهیم ساخت». بااین‌حال، حتا در شرایطی که این فرمانده چهارستاره آمریکایی تأکید داشت دفاع نهایی ناتو بر پایه «اتحاد» استوار است، تناقض‌های عمیق ژئوپلیتیکی در صحن کنفرانس طنین‌انداز بود. تصمیم دونالد ترامپ برای لغو یک‌جانبه تحریم‌های کرملین به منظور خرید سوخت دیزل (گازوئیل) از روسیه، گسست و ناهماهنگیِ زننده‌ای را میان برنامه‌ریزی‌های نظامی ناتو و پشتیبانی اروپا از اوکراین با «دیپلماسی معامله‌گرانه» کاخ سفید و خصومت آن علیه ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، برملا ساخت.

دولت ترامپ با تزریق پول نقد به خزانه‌داری کرملین، ریسکِ تضعیف سال‌ها فشارهای اقتصادی متحدان، مبهم ساختن پیام‌های بازدارنده ائتلاف غرب و به چالش کشیدن همان همبستگی و هم‌پیمانی را به جان خرید که ژنرال گراین‌کویچ برای نمایش و تثبیت آن به ورشو رفته بود. حتا اگر حجم خریدهای دیزل محدود باشد، اما رویکرد نمادین این شکاف بسیار بزرگ است. اوکراین و اروپا استدلال می‌کنند که تنها فشارهای اقتصادی و نظامی می‌تواند ولادیمیر پوتین را به پایان‌دادن به جنگی که خود آغاز کرده قانع سازد؛ اما ترامپ و فرستادگانش ظاهراً جلبِ نظر پوتین از طریق «معاملات» را ترجیح می‌دهند. این تنش‌ها در همان روز، زمانی که «دونالد توسک»، نخست‌وزیر لهستان، هشدار داد دفاع از اوکراین و امنیت ناتو به شکلی تفکیک‌ناپذیر به هم گره خورده‌اند، کاملاً عیان شد. توسک گفت: «هرکس به هر دلیلی - خیانت، حماقت یا پول - بخواهد اوکراین را در دفاع از خود در برابر تجاوز روسیه ضعیف کند، بلاشک علیه ملت خود، امنیت کشور خود و حاکمیت ملی‌اش اقدام کرده است».

ژنرال گراین‌کویچ در پاسخ به پرسشی پس از سخنرانی مبنی بر اینکه آیا متحدان اروپایی می‌توانند روی واشنگتن برای دفاع از خود حساب کنند، احتمال تردید یا عقب‌نشینی آمریکا را رد کرد و به حضور هزاران نیروی آمریکایی در طول جناح شرقی ناتو، از جمله در لهستان اشاره نمود. بااین‌وجود، هراس اروپایی‌ها از روسیه‌ای جسورتر روبه‌افزایش است. «میخال کودلکا»، مدیر سرویس اطلاعات امنیتی جمهوری چک (سازمان جاسوسی خارجی این کشور)، به پارلمان کشورش هشدار داد که روسیه می‌تواند «طی چند ماه، و نه چند سال، به سمتی حرکت کند که عملیات‌هایی به‌مراتب خطرناک‌تر و جدی‌تر انجام دهد»؛ عملیات‌هایی که در ادامه راه می‌تواند شامل اقدامات نظامی محدود علیه یکی از اعضای ناتو باشد.

ژنرال گراین‌کویچ گفت دکترین جدید ناتو مستقیماً از درس‌های میدان نبرد معاصر در اوکراین و خاورمیانه الهام گرفته شده است. او تصریح کرد این طرح، تسلیحات نقطه‌زن را با آنچه «انباشتِ مقرون‌به‌صرفه» نامید پیوند می‌دهد؛ یعنی حجم بالایی از سیستم‌های خودمختار، پهپادها و تجهیزات جنگ الکترونیک که برای تاب‌آوری و ادامه یک جنگ فرساینده طولانی‌مدت طراحی شده‌اند. استراتژی «سد کردن، کند کردن و در هم شکستن» به‌گونه‌ای طراحی شده که جلوی تهاجم را در همان نقطه آغاز بگیرد، بدون آنکه تلاشی برای تصرف خاک دشمن صورت گیرد. به گفته این ژنرال امریکایی، «سد کردن» یعنی نیروهای ائتلاف بلافاصله حمله را در مرز «سد» می‌کنند تا مانع تصرف خاک توسط دشمن شوند؛ رویکردی که تغییری اساسی در استراتژی ناتو پس از تهاجم روسیه به اوکراین محسوب می‌شود. «کند کردن» یعنی در گام بعد، نیروهای مهاجم را از هوا، دریا و زمین هدف قرار می‌دهند تا شتاب و توان تهاجمی آن‌ها را «کُند» و سلب کنند و «در هم شکستن» که در نهایت، اگر حمله ادامه یابد، نیروهای ائتلاف با هدف قرار دادن خطوط پشتیبانی، شبکه‌های ارتباطی و مراکز فرماندهی، خطوط مقدم دشمن را «در هم می‌شکنند» و مهاجم را تا نقطه فروپاشی ضعیف می‌سازند .

«کنستانت مهوت» هم در گزارش دیگری برای نیویورک‌تایمز نوشت، توافق ترامپ برای خرید سوخت گازوئیل از روسیه و فشار شدید او بر اوکراین برای متوقف‌کردن حمله به پالایشگاه‌های نفت این کشور، می‌تواند تقویت فوق‌العاده‌ای برای مسکو در جنگ فرساینده اقتصادی‌اش علیه کی‌یف باشد. به گفته کارشناسان، توافق مذکور (در صورت نهایی‌شدن) می‌تواند حدود ۴ میلیارد دلار روانه اقتصاد روسیه کند. اما اگر اوکراین به متوقف‌کردن حملات پالایشگاهی رضایت دهد، ارزش آن برای کرملین به‌مراتب بیشتر خواهد بود. در این میان، انتظار می‌رود هیچ امتیازی نصیب اوکراین نشود؛ چرا که ترامپ درست در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ماه آینده، دست‌به‌دامن کمک روسیه شده است.

ازسوی‌دیگر، مسکو همچنان آزاد است تا به حملات خود علیه بنادر، کارخانه‌های فولاد، انبارها، نیروگاه‌ها و مرکز داده‌های اوکراین ادامه دهد؛ کارزاری که به‌تدریج اقتصاد اوکراین را به سمت نقطه فروپاشی سوق می‌دهد. به گفته وزیر اقتصاد اوکراین، این حملات سالانه نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار از دارایی‌های تجاری این کشور را نابود می‌کند. هم‌زمان، ترامپ از کی‌یف می‌خواهد مؤثرترین ابزار خود را برای محروم ساختن ماشین جنگی روسیه از درآمدهای نفتی کنار بگذارد. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، ماه جاری اذعان کرد که حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه در کنار آسیب به سایر بخش‌های تجاری، حدود ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی روسیه را کاهش داده است.

توافق دیزلی ترامپ با پوتین در حالی است که حملات روسیه تلفات غیرنظامیان در اوکراین را به آنچه سازمان ملل «سطحی جدید و وحشتناک» خوانده، رسانده است. تنها در هفته گذشته بیش از ۱۰۰ غیرنظامی اوکراینی کشته شدند؛ چرا که مسکو با بهره‌گیری از روزنه‌های پدافند هوایی اوکراین، از تسلیحات پیشرفته‌تر و دقیق‌تری استفاده می‌کند. این در حالی است که با هدف‌گیری سیستم‌های آب و برق اوکراین توسط روسیه، بیم یک بحران بشردوستانه شدید در زمستان امسال وجود دارد. توافق دیزلی نشانه دیگری از تمایل ترامپ برای سنگین‌تر کردن کفه ترازو به نفع روسیه است. این‌بار او در یک نبرد اقتصادی به کرملین کمک می‌کند که می‌تواند سرنوشت جنگ را تعیین کند؛ آن هم در شرایطی که هر دو ارتش در خطوط مقدم جبهه تا حد زیادی زمین‌گیر شده‌اند.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارشی اعلام کرد تولید بنزین گزارش‌شده روسیه نسبت به سطح سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد کاهش یافته و تولید دیزل نزدیک به ۳۰ درصد افت کرده است. حملات اوکراین روسیه را مجبور به وضع محدودیت بر صادرات دیزل کرده بود؛ همان محدودیت‌هایی که مسکو اکنون می‌گوید برای فروش سوخت به آمریکا آن‌ها را لغو می‌کند. این آژانس افزود درآمدهای مالیاتی نفتی روسیه از ژانویه تا اوت نزدیک به ۱۷ درصد کمتر از مدت مشابه در سال ۲۰۲۵ بوده است. اگر کی‌یف مجبور به توقف حملات پالایشگاهی شود، برتری روسیه در رقابت برای تحلیل بردن منابع مالی طرف مقابل دوچندان خواهد شد. هیچ‌کجا این نابرابری واضح‌تر از تعطیلی تقریبی بنادر اوکراین نیست. ماه‌هاست که روسیه به کشتی‌های تجاری در حال رفت‌وآمد به بنادر منطقه جنوبی اودسا حمله می‌کند تا آن‌ها را از تردد منصرف کند. این بنادر شریان حیاتی اقتصاد اوکراین هستند و ۶۰ درصد از کل حجم صادرات کشور را تشکیل می‌دهند و راه اصلی صادرات غلات محسوب می‌شوند.

بر اساس داده‌های بندرگاهی که به دست نیویورک‌تایمز رسیده، تردد در سه بندر اودسا در ماه‌های اوت و سپتامبر نسبت به مدت مشابه سال گذشته نزدیک به ۹۵ درصد کاهش یافته است. در ماه سپتامبر تنها ۱۲ کشتی از این بنادر خارج شدند، درحالی‌که این رقم در ماه مشابه سال گذشته ۲۶۶ فروند بود. اوکراین تلاش کرده بخشی از مسیر را به بنادر خود در رودخانه دانوب منتقل کند که این کشور را به رومانی وصل می‌کند، اما بنادر دانوب تنها می‌توانند حدود نصف بار بنادر اودسا را جابه‌جا کنند. اکنون مسیر دانوب نیز در معرض تهدید است؛ هفته گذشته پهپادها به سه کشتی در سواحل رومانی و بلغارستان حمله کردند که به غرق‌شدن دو کشتی و کشته‌شدن چند خدمه انجامید. توقف صادرات دریایی اوکراین می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری برای اقتصاد کشور داشته باشد؛ به‌طوری‌که وزیر کشاورزی اوکراین اعلام کرد کشاورزان نتوانسته‌اند حدود ۳۰ میلیون تن محصول به ارزش ۳۰ میلیارد دلار را صادر کنند.

اگرچه روسیه نیز از حملات اوکراین به بنادر دریای سیاه آسیب دیده، اما اقتصاددانان می‌گویند این آسیب قابل‌مقایسه نیست، زیرا روسیه مسیرهای صادراتی متعددی از جمله دریای بالتیک و خزر دارد که تسلیحات اوکراینی به‌راحتی به آن‌ها نمی‌رسند. در نشانه دیگری از این نابرابری، بر اساس برآوردهای وزارت کشاورزی آمریکا، روسیه برای نخستین‌بار طی دو دهه اخیر با پیشی‌گرفتن از اوکراین به بزرگ‌ترین صادرکننده روغن آفتاب‌گردان در جهان تبدیل شد.

روسیه یک روش سیستماتیک را برای برچیدن پایه اقتصادی اوکراین دنبال می‌کند؛ از جمله حمله به مسیرهای صادراتی، کارخانه‌ها و تأسیسات انرژی. نمونه بارز آن شرکت «مت‌اینوست»، بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد اوکراین، است. کارخانه‌های آن ابتدا از قطعی برق ضربه خوردند، سپس حملات به بنادر و راه‌آهن صادراتشان را متوقف کرد و در نهایت حملات مستقیم به خود کارخانه‌ها باعث تعطیلی آن‌ها در ماه گذشته شد. «اولکساندر میروننکو»، مدیر ارشد عملیاتی شرکت «مت‌اینوست»، اظهار داشت که فروپاشی صنعت فولاد اوکراین (که سال گذشته بیش از ۷ درصد از تولید اقتصادی این کشور را تشکیل می‌داد) پیامدهای اقتصادی وخیمی به همراه خواهد داشت. این شرکت در حال برنامه‌ریزی برای تعدیل نیروهای اداری است و بودجه شهرهایی که به کارخانه‌های فولاد وابسته‌اند، کاهش خواهد یافت .