سایه هرمز بر بازار محصولات کشاورزی
دنیای اقتصاد : اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز، با محدود کردن تجارت جهانی کود شیمیایی، هزینه نهادههای کشاورزی را افزایش داده و چشمانداز تولید جهانی گندم در فصلهای آینده را با ابهام روبهرو کرده است. از زمان آغاز محدودیتها، قیمت جهانی کود حدود ۳۰درصد افزایش یافته و کشاورزان کشورهای وابسته به واردات را با دشواری بیشتری برای تامین نهاده مواجه کرده است. با این حال، بازار گندم تاکنون واکنش شدیدی به این تحولات نشان نداده است. ذخایر قابلتوجه جهانی و پیشی گرفتن تولید از مصرف در دو سال زراعی اخیر، مانع از انتقال فوری شوک بازار کود به قیمت گندم شده است. با این همه، تداوم محدودیت عرضه کود میتواند از برداشت سال ۲۰۲۷ به بعد، به کاهش عملکرد مزارع و افت کیفیت محصول، بهویژه گندمهای با پروتئین بالا، منجر شود.
بررسی قیمتهای صادراتی نشان میدهد بازار گندم در روزهای اخیر عمدتا باثبات بوده و در برخی مبادی افزایش محدودی داشته است. در اوکراین، قیمت تحویل روی کشتی (FOB) در بندر اودسا برای گندم با حداقل پروتئین ۱۲.۵درصد به ۰.۱۴۳یورو به ازای هر کیلوگرم رسیده است؛ درحالیکه قیمت قبلی آن ۰.۱۴۱یورو بود. در آمریکا، قیمت گندم با حداقل پروتئین ۱۱.۵درصد، مرتبط با بورس شیکاگو (CBOT)، به ۰.۲۳یورو رسیده که در مقایسه با ۰.۲۲یورو در اوایل ماه افزایش نشان میدهد. در مقابل، قیمت گندم فرانسوی با پروتئین ۱۱درصد در مبدا پاریس از ۰.۲۷ به ۰.۲۶یورو کاهش یافته است. رقابت صادرکنندگان منطقه دریای سیاه و ضعف تقاضای وارداتی از عوامل اصلی فشار بر قیمتهای اروپایی هستند.
اختلال در تجارت کود شیمیایی
ریشه نگرانیهای بازار به اختلال در تجارت کود شیمیایی بازمیگردد. بر اساس ارزیابی سازمان ملل در ۱۴نوامبر، محدودیتهای کشتیرانی در تنگه هرمز از اواخر فوریه ۲۰۲۶ حدود یکسوم تجارت دریایی جهانی کود را از مسیرهای معمول خارج کرده است. بسته شدن تنگه از سوی ایران و محاصره بنادر این کشور توسط آمریکا، جریان صادرات و انتقال محمولههای کود را محدودتر کرده و در نتیجه آن، قیمت جهانی این نهاده حدود ۳۰درصد افزایش یافته است. این افزایش هزینه بیش از همه کشاورزان کشورهای وابسته به واردات، از جمله موزامبیک، کنیا، سودان، سومالی، نپال، بنگلادش و سریلانکا را تحت فشار قرار داده است. محدودیت منابع مالی و حاشیه سود اندک کشاورزان در این کشورها، احتمال کاهش مصرف کود، تغییر الگوی کشت و حتی کنار گذاشتن بخشی از زمینهای کشاورزی را افزایش داده است.
با وجود این تحولات، بازار جهانی گندم همچنان از ذخایر قابلتوجهی برخوردار است. برآوردهای اخیر نشان میدهد تولید گندم در سالهای زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ و ۲۰۲۷-۲۰۲۶ از مصرف پیشی گرفته و صادرکنندگان اصلی نیز ذخایر مناسبی در اختیار دارند. همین وضعیت توضیح میدهد که چرا افزایش قیمت کود تاکنون به جهش مشابهی در قیمت گندم منجر نشده است. در کوتاهمدت، موجودی انبارها و رقابت میان صادرکنندگان بیش از هزینههای تولید بر قیمتها اثر میگذارند. به همین دلیل، نرخهای صادراتی در اکتبر و اوایل نوامبر در برخی مبادی حتی روند نزولی داشتهاند.
با این حال، ثبات فعلی بازار به معنای نبود خطر برای عرضه آینده نیست. اثر کمبود کود با وقفه زمانی نمایان میشود؛ زیرا کاهش مصرف این نهاده ابتدا بر رشد و عملکرد مزارع اثر میگذارد و پیامد آن هنگام برداشت محصول مشخص میشود. بنابراین، ریسک اصلی بازار نه دسترسی به محمولههای نقدی، بلکه میزان و کیفیت برداشت فصلهای آینده است. کاهش مصرف کود میتواند علاوه بر حجم تولید، بر کیفیت گندم و میزان پروتئین آن نیز اثر بگذارد و عرضه گندم مناسب برای آسیابانی را محدود کند.
سازمان ملل هشدار داده است که تداوم اختلال در تامین کود و از دست رفتن دورههای مناسب کاشت میتواند تا ۴۵میلیون نفر را در معرض ناامنی غذایی حاد قرار دهد و ۳۰میلیون نفر دیگر را به فقر سوق دهد. این خطر در کشورهایی که پیشتر نیز با افزایش قیمت مواد غذایی مواجه بودهاند، جدیتر است. برای نمونه، گزارشها از سودان حاکی از دو برابر شدن قیمت مواد غذایی در شش ماه گذشته است. ترکیب افزایش هزینه نهادهها و کاهش احتمالی عرضه محصولات کشاورزی میتواند فشار بیشتری بر بازارهای غذایی این کشورها وارد کند.
شرایط آبوهوایی نیز در تعیین چشمانداز تولید نقش دارد. در آمریکا، حدود ۸۹درصد از سطح هدفگذاریشده برای کشت گندم زمستانه سال ۲۰۲۷ تا ۸نوامبر زیر کشت رفته که اندکی پایینتر از میانگین معمول است. بارندگی در بخشهایی از منطقه پلینز و جنوب این کشور به بهبود رطوبت خاک کمک کرده و پیشبینیهای فصلی همزمان با تقویت پدیده النینو از احتمال زمستانی ملایمتر و در بسیاری از مناطق مرطوبتر حکایت دارند. این شرایط، در صورت نبود بارندگی بیش از اندازه، میتواند به استقرار بهتر محصول کمک کند. در منطقه دریای سیاه نیز با وجود گزارشهایی از خشکی خاک سطحی در برخی مناطق، فعلا نشانهای از شوک آبوهوایی گسترده مشاهده نمیشود. با این حال، شرایط جوی مناسب نمیتواند بهطور کامل اثر کاهش مصرف کود را جبران کند.
پیشنهاد ایجاد کریدور ایمن برای عبور کود
در واکنش به این وضعیت، سازمان ملل پیشنهاد ایجاد یک کریدور ایمن برای عبور محمولههای کود از تنگه هرمز را مطرح کرده است. بر اساس این پیشنهاد، در صورت موافقت ایران و آمریکا، این سازوکار میتواند ظرف ۷ تا ۱۰روز عملیاتی شود و بخشی از جریان تجارت کود را احیا کند. اجرای این طرح میتواند از افزایش بیشتر قیمت نهادهها جلوگیری کند و نگرانیها درباره تامین کود در فصلهای آینده را کاهش دهد. در مقابل، تداوم محدودیتهای کشتیرانی احتمال تعمیق کمبود کود و کاهش تولید گندم را افزایش خواهد داد. در چنین شرایطی، ذخایر فعلی نیز ممکن است بهتدریج کاهش یابد و بازار از برداشت سال ۲۰۲۷ به بعد با تراز عرضه و تقاضای محدودتری روبهرو شود. در مجموع، انتظار میرود قیمت گندم در کوتاهمدت تحتتاثیر ذخایر مناسب و رقابت صادرکنندگان، در محدودهای نسبتا باثبات باقی بماند. با این حال، افزایش هزینه کود و انرژی و تداوم ریسکهای ژئوپلیتیک در هرمز و دریای سیاه، ظرفیت کاهش بیشتر قیمتها را محدود میکند. در میانمدت، جهت حرکت بازار بیش از هر چیز به سرنوشت تجارت کود و میزان تاثیر کمبود نهاده بر عملکرد مزارع بستگی خواهد داشت. از این منظر، اهمیت تنگه هرمز برای بازار گندم نه در محدودیت مستقیم تجارت این محصول، بلکه در اختلال زنجیره تامین یکی از مهمترین نهادههای تولید کشاورزی است.


