در پنل تخصصی «شرکتهای پخش و فروشگاههای زنجیرهای» بر بازنگری در ساختار توزیع کشور تاکید شد
صنعت پخش در مسیر بازطراحی
توزیع مویرگی در دوراهی قدرت
پیمان فرشچی، مدیر بازاریابی و برندینگ صنعت FMCG، با اشاره به تحولات صنعت خردهفروشی در ایران گفت: ساختار توزیع مویرگی کالا در کشور طی سالهای گذشته تغییرات قابلتوجهی داشته، اما همچنان میان شرکتهای پخش، فروشگاههای زنجیرهای، سوپرمارکتها و عمدهفروشان شکافی وجود دارد که به تعادل قدرت و نحوه تعامل میان این بخشها بازمیگردد. به گفته فرشچی، در گذشته خردهفروشان و بنکداران ارتباط مستقیمتری با یکدیگر داشتند و صاحبان فروشگاههای کوچک برای تامین کالا به بازارهای عمدهفروشی مراجعه میکردند؛ اما با توسعه خدمات توزیع و شکلگیری شرکتهای پخش منطقهای و سراسری، الگوی تامین کالا در بازار تغییر کرد. او با اشاره به آغاز فعالیت شرکتهای پخش مویرگی در دهه ۱۳۵۰، نقش این شرکتها را در شکلگیری ساختار جدید خردهفروشی کشور مهم دانست. مدیر بازاریابی و برندینگ صنعت FMCG بیان کرد: امروز شرکتهای پخش به گروههای مختلفی از جمله فروشگاههای زنجیرهای، فروشگاههای فرانچایز، سوپرمارکتها و حتی بازار عمدهفروشی خدمات ارائه میکنند و همین موضوع، ضرورت بازتعریف مناسبات میان این بخشها را افزایش داده است.
فرشچی با طرح این موضوع که «توازن قدرت و چانهزنی» میان پخش، فروشگاههای زنجیرهای، سوپرمارکتها و عمدهفروشان چگونه شکل گرفته است، خواستار بررسی این مساله شد که در بازار امروز چه بخشی تعیینکننده شرایط فروش، وصول مطالبات، مدت چک، گردش نقدینگی و تامین کالاست. او همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به صنعت پخش تاکید کرد و گفت: انتظار میرود در آینده امکانات و حمایتهای متناسب با نقش این صنعت در شبکه توزیع کالا در اختیار شرکتهای پخش قرار گیرد.
حرکت بازار به سمت توزیع یکپارچه
مهدی عارفی، مدیرعامل فروشگاههای زنجیرهای یاران دریان، با اشاره به وضعیت نامتوازن بازار خردهفروشی گفت: سهم فروشگاههای زنجیرهای از بازار کشور حدود ۱۵درصد است و بخش عمده گردش کالا همچنان در خردهفروشی سنتی انجام میشود؛ بنابراین نمیتوان فروشگاههای زنجیرهای را عامل اصلی تحولات یا مشکلات بازار دانست.
او با اشاره به نحوه تعامل میان فروشگاههای زنجیرهای و شرکتهای پخش تصریح کرد: شرکتهای زنجیرهای در صورت قرارداد مستقیم با تامینکنندگان میتوانند بخشی از هزینههای واسطهای را کاهش دهند، چرا که شرکت پخش میان تامینکننده و فروشگاه قرار میگیرد و طبیعتا حاشیهای از هزینه و سود در این فرآیند ایجاد میشود. با این حال، شرکتهای پخش نیز بخش جداییناپذیر نظام توزیع کشور هستند و نمیتوان نقش آنها را نادیده گرفت.
عارفی افزود: توسعه فناوری نیز بهتدریج در حال تغییر این ساختار است و سفارشگذاری آنلاین، دسترسی فروشگاهها به موجودی انبار و استفاده از داشبوردهای مدیریتی میتواند برخی واسطهها و هزینههای اضافی را حذف کند. در نهایت، این بازار است که باید درباره نحوه تقسیم نقش میان تامینکننده، پخش، فروشگاه زنجیرهای و خردهفروشی سنتی تصمیم بگیرد. مدیرعامل فروشگاههای زنجیرهای یاران با اشاره به تجربه دوران کرونا و جنگ گفت: این تحولات نشان دادند که برخی مشاغل در هر شرایطی برای جامعه ضروری هستند و فروشگاهها، چه زنجیرهای و چه سنتی، در تامین کالاهای مورد نیاز مردم نقش حیاتی دارند. به گفته او، ساختار انبارداری و توزیع فروشگاههای زنجیرهای در دوره کرونا به حفظ دسترسی مردم به کالا کمک کرد و تجربه ایران در این زمینه قابلتوجه بود. عارفی یکی از راهکارهای کاهش هزینههای توزیع را حرکت به سمت مدلهای یکپارچه توزیع عنوان کرد و گفت: درحالحاضر ممکن است برای یک شعبه فروشگاه، چندین خودرو از شرکتهای مختلف کالا ارسال کنند، درحالیکه بخش قابلتوجهی از ظرفیت این خودروها خالی است. تجمیع این فرآیندها در قالب مدلهای توزیع مشترک میتواند تعداد خودروهای ورودی به فروشگاه، مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی هوا را کاهش دهد.
او با انتقاد از نبود یک نظام قانونمند در این حوزه اظهار کرد: در عمل حمایت حاکمیت از فروشگاههای زنجیرهای به اندازهای که باید، اتفاق نیفتاده و در برخی استانها حتی قدرت واحدهای سنتی موجب ایجاد مشکلاتی برای فروشگاههای زنجیرهای شده است. نباید هر تغییر یا توسعهای در بازار بهعنوان تهدید تلقی شود، بلکه باید از ظرفیتهای جدید برای ایجاد فرصت استفاده کرد. عارفی همچنین با انتقاد از تعدد واحدهای تولیدی و برندها در برخی صنایع گفت: بازار ظرفیت محدودی دارد و نمیتوان بدون توجه به اندازه تقاضا، به طور مداوم برند و کارخانه جدید ایجاد کرد. او با اشاره به تعداد بالای مجوزهای تولید در صنعت ماکارونی، این پرسش را مطرح کرد که آیا بازار کشور واقعا به این تعداد تولیدکننده و برند نیاز دارد.
او ادامه داد: بخشی از آشفتگی بازار نیز از رفتار تامینکنندگان و رقابت میان آنها ناشی میشود. تامینکننده برای به دست آوردن سهم بیشتری از بازار، تخفیفها و شرایط متفاوتی پیشنهاد میدهد و همین مساله زمینه اختلاف و چانهزنی میان فروشگاهها و تولیدکنندگان را ایجاد میکند. شرکتهای پخش نیز در بسیاری از موارد سیاستهای تامینکنندگان را اجرا میکنند و نمیتوان تمام مسوولیت اختلافات موجود را متوجه شبکه پخش دانست.
به گفته او، در مواردی حتی تامینکننده و شرکت پخش در قرارداد با فروشگاه، هزینههای توزیع را تقبل کردهاند و شرایط متفاوتی برای فروشگاه ایجاد شده است. او در پایان با تاکید بر ضرورت تدوین یک چارچوب مشخص برای توسعه فروشگاههای زنجیرهای و شبکه توزیع گفت: هزینه حملونقل، خودرو و سوخت افزایش یافته و مدلهای سنتی توزیع دیگر مانند گذشته اقتصادی نیستند. بنابراین اگر انجمن شرکتهای پخش و فعالان فروشگاهی بتوانند برای ایجاد یک نظام توزیع مشترک و منسجم به توافق برسند، میتوان ضمن کاهش هزینهها، سهم و نقش هر بخش را نیز در بازار به شکل متعادلتری تعریف کرد.
پوستاندازی بازار سنتی
در این پنل همچنین ارسلان محمدیان، قائممقام مدیرعامل پخش پرنیان مهیار، با اشاره به آینده بازار خردهفروشی گفت: سهم فروشگاههای زنجیرهای در بلندمدت احتمالا افزایش قابلتوجهی نخواهد داشت، چرا که در بسیاری از استانها ظرفیت و شرایط لازم برای پذیرش این مدل فروش وجود ندارد و بازار سنتی همچنان بخش مهمی از بازار کشور را در اختیار خواهد داشت. بااینحال، به گفته او، بازار سنتی نیز در حال تغییر است و بخشی از فعالان این بازار بهتدریج به سمت مدلهای مدرن، فروشگاههای آنلاین و تجارت الکترونیک حرکت میکنند. او افزود: در سالهای گذشته برخی فروشگاههای زنجیرهای فشار قابلتوجهی بر تولیدکنندگان وارد میکردند و شرایطی ایجاد میشد که بخشی از کالاهای تولیدکنندگان در این شبکه با مشکلاتی مواجه شود. همین مساله باعث شده تولیدکنندگان نیز خود را با شرایط جدید تطبیق دهند و به دنبال مدلهایی باشند که آسیبپذیری آنها در برابر چنین فشارهایی کاهش یابد. محمدیان با تاکید بر نقش بخش خصوصی در حفظ شبکه توزیع کشور تصریح کرد: این صنعت عمدتا توسط فعالان بخش خصوصی شکل گرفته و در سالهای مختلف نیز همین بخش هزینه حفظ و توسعه آن را پرداخت کرده است. حتی در دوره جنگ و بسته بودن تنگه هرمز، فروشگاهها فعال بودند و شبکه پخش به تامین کالا ادامه داد؛ در آن مقطع، در کنار خودروهای نظامی، خودروهای پخش از معدود خودروهایی بودند که در سطح شهرها تردد داشتند. او راهکار حل مشکلات موجود را دخالت کمتر دولت دانست و گفت: دولت در این صنعت هر زمان که دخالت کرده، لزوما نتیجه مطلوبی حاصل نشده است.
به اعتقاد او، انجمنهای شرکتهای پخش و فروشگاههای زنجیرهای میتوانند با همکاری تولیدکنندگان، سازوکار مشترکی برای حل مسائل این صنعت ایجاد کنند. محمدیان همچنین از تعدد سامانهها و الزامات اداری انتقاد کرد و گفت: بخش قابلتوجهی از توان شرکتها صرف ثبت اطلاعات در سامانههای مختلف میشود، بدون آنکه این دادهها به بهبود شرایط فعالیت آنها کمک کند. به بیان او، شرکتها امروز اطلاعات گستردهای از تولید، انبار، ورود و خروج کالا و حتی مسیر توزیع در اختیار سامانهها قرار میدهند، اما نتیجه این فرآیند برای فعال اقتصادی اغلب تنها افزایش هزینه و نیروی انسانی مورد نیاز برای ثبت اطلاعات است.
او در پایان افزود: به جای ایجاد سامانههای جدید، بهتر است از ظرفیت شبکهای که بخش خصوصی ایجاد کرده استفاده شود؛ شبکهای که درحالحاضر وظیفه تامین کالا برای حدود ۹۵میلیون نفر را بر عهده دارد و میتواند با حمایت درست، همین نقش را با کارآیی بیشتری ادامه دهد.
توزیع کشور نیازمند بازنگری
همچنین مقصود نصیرزاده، رئیس کمیته علمی نمایشگاه صنعت پخش، با تاکید بر ضرورت بازنگری در ساختار توزیع کشور بیان کرد: اگر قرار باشد تولیدکننده بهصورت مستقیم با فروشگاههای زنجیرهای ارتباط برقرار کند، باید مشخص شود هزینههای انبارداری، حملونقل و توزیع بر عهده چه بخشی خواهد بود، چرا که حذف شرکتهای پخش بدون ایجاد زیرساختهای جایگزین عملا به معنای انتقال تمام این وظایف به فروشگاهها و شکلگیری یک اکوسیستم جدید است.
به گفته او، صنعت پخش برای توسعه و نوسازی خود تاکنون از حمایتهای متناسب با نقشی که در اقتصاد دارد برخوردار نبوده است. نصیرزاده با اشاره به سرمایهگذاری سنگین مورد نیاز برای نوسازی ناوگان و ایجاد انبارهای مدرن گفت: برای ماشینآلات بخش تولید تسهیلات و حمایتهای مختلف در نظر گرفته میشود، اما در صنعت پخش، خودروهای حمل کالا و انبارهای مکانیزه نیز به سرمایهگذاری قابلتوجهی نیاز دارند و حمایت مشخصی از این بخش صورت نگرفته است. او افزود: حتی در حوزه زمین نیز صنعت پخش با شرایط متفاوتی نسبت به صنایع تولیدی مواجه است و به دلیل قرار گرفتن در گروه خدماتی، هزینه بیشتری برای تامین زمین پرداخت میکند. این در حالی است که شبکه پخش یکی از ارکان اصلی رساندن کالا به نقاط مختلف کشور است و بخش قابلتوجهی از بار توزیع عادلانه کالا را بر عهده دارد.
نصیرزاده با اشاره به گستردگی جغرافیایی ایران تاکید کرد که سیاستگذاری قیمت کالا بدون توجه به هزینههای توزیع، نیازمند بازنگری است. به گفته او، نمیتوان انتظار داشت کالایی که در یک نقطه از کشور تولید میشود، در نقطهای با فاصله بسیار زیاد دقیقا با همان قیمت عرضه شود، درحالیکه هزینه حملونقل و توزیع میان این دو نقطه وجود دارد.
عضو هیاتمدیره انجمن ملی صنعت پخش ایران همچنین با انتقاد از کپیبرداری از مدل فروشگاههای زنجیرهای کشورهای غربی گفت: فروشگاههای زنجیرهای در ایران سابقهای طولانی دارند، اما توسعه این مدل باید متناسب با ساختار اقتصادی، جغرافیا و فرهنگ کشور انجام شود. یکی از ظرفیتهای مهم اقتصاد ایران، خردهفروشی سنتی و کسبوکارهای خانوادگی است که نباید صرفا به دلیل توسعه فروشگاههای زنجیرهای از بین برود. او افزود: بقالی و خردهفروشی محلی علاوه بر نقش اقتصادی، بخشی از روابط اجتماعی و اشتغال خانوادگی را نیز حفظ کرده است. بنابراین میتوان این ظرفیت را با فناوری و مدیریت مدرن ترکیب کرد، به جای آنکه توسعه فروشگاههای زنجیرهای را به معنای حذف واحدهای سنتی بدانیم. نصیرزاده با اشاره به تجربه اجرای طرح کالابرگ نیز گفت: تجربه توزیع کالا نشان داد که شبکه گسترده خردهفروشی سنتی همچنان نقش مهمی در اقتصاد کشور دارد. اگر قرار است نظام توزیع مدرن توسعه پیدا کند، این توسعه باید به شهرها و مناطق مختلف کشور برسد و صرفا در مناطق برخوردار متمرکز نشود. او در ادامه، توسعه تجارت آنلاین را یکی از مسیرهای مهم آینده دانست و گفت: نسل جدید بخش قابلتوجهی از خرید خود را در فضای مجازی انجام میدهد و دیگر لزوما خرید حضوری از فروشگاههای بزرگ را به عنوان یک تجربه تفریحی یا اجتماعی دنبال نمیکند. به همین دلیل، آینده خردهفروشی را باید در پیوند میان شبکه سنتی، فروشگاههای زنجیرهای و تجارت آنلاین جستوجو کرد.
رئیس کمیته علمی نمایشگاه صنعت پخش بیان کرد: میتوان فروشگاههای محلی را به شبکههای آنلاین متصل کرد تا مشتری از خانه سفارش خود را از نزدیکترین فروشگاه ثبت کند و کالا را در محل دریافت کند. چنین مدلی ضمن حفظ اشتغال و سرمایهگذاری خانوادگی در خردهفروشی سنتی، امکان بهرهگیری از فناوری و کاهش هزینههای توزیع را نیز فراهم میکند. به گفته او، توسعه زمانی اتفاق میافتد که مدل توزیع متناسب با ویژگیهای اقتصاد ایران طراحی شود و تولید، پخش، فروشگاههای زنجیرهای، خردهفروشی سنتی و تجارت آنلاین در یک ساختار بههمپیوسته قرار گیرند.
