ثبات حاشیه سود روانکارها
محسن افشارمنش / تحلیلگر بنیادی گروه مالی مهرگان
چهار شرکت بورسی نفت سپاهان، نفت بهران، نفت شرانول و نفت پارس، ۱۰۰درصد روغن پایه و حدود ۶۰درصد روغن نهایی کشور را تولید می‌کنند. تولید کل این شرکت‌ها در سال ۱۴۰۱ بالغ بر ۲میلیون تن بوده است. شرکت نفت سپاهان با تولید بیش از ۷۰۰هزار تن انواع روانکار در رتبه نخست تولید قرار دارد و شرکت‌های نفت بهران، نفت ایرانول و نفت پارس در رتبههای بعد قرار می‌گیرند. مهم‌ترین ماده اولیه مصرفی این صنعت، لوب‌کات است که از پالایشگاه‌ها تامین می‌شود. قیمت‌گذاری روغن‌های موتور بنزینی و دیزلی فروش داخل توسط سازمان حمایت انجام می‌شود و قیمت‌های صادراتی این شرکت‌ها متاثر از قیمت‌های جهانی و نرخ دلار است. در ادامه ضمن بررسی شرایط حاکم بر صنعت روانکار در جهان و ایران، وضعیت بنیادی آتی شرکت‌های این صنعت در بازار سرمایه مورد بررسی قرار می‌گیرد.
روانکارها به دو دسته روانکارهای خودرو و روانکارهای صنعتی تقسیم میشوند. روانکارهای صنعتی نیز در سه‌دسته روغن‌های صنعتی، گریسها و روانکارهای ویژه دیگر مانند روانکارهای فلزکاری قرار می‌گیرند. از لحاظ حالت فیزیکی نیز می‌توان روانکارها را در چهار دسته روان‌‌‌کننده‌‌‌های گازی، روان‌‌‌کننده‌‌‌های مایع، گریسها و روان‌‌‌کننده‌‌‌های جامد قرار داد. روغن روان‌‌‌کننده از روغن پایه و انواع مواد افزودنی با توجه به مشخصات مد نظر تشکیل شده است. روغن پایه مهم‌ترین جزء روانکارهاست و به‌طور میانگین ۹۵درصد فرمولاسیون روانکار را تشکیل می‌دهد. در بعضی روانکارها تنها یک‌درصد مواد افزودنی استفاده می‌شود و در مواردی با توجه به کاربرد مورد نظر، سهم مواد افزودنی تا ۳۰درصد هم افزایش پیدا می‌کند. روغن‌های پایه معدنی، حاصل فرآیند پالایش نفت‌خام بوده و از لوب‌کات تهیه میشوند که به دو دسته پارافینیک و نفتنیک تقسیم میشوند. پالایشگاه‌های روغن، با توجه به فرآیند خالص‌سازی، انواع روغن پایه را تولید می‌کنند. روغن‌های پایه به پنج‌گروه تقسیم میشوند و بالغ بر ۹۰درصد تقاضای روغن پایه به گروه‌های یک تا سه اختصاص دارد. با افزایش شماره گروه، کیفیت و خواص فیزیکی و شیمیایی روغن‌ها بهبود پیدا می‌کند.
تولید روانکار در جهان و ایران
در سال ۲۰۲۲ مصرف جهانی انواع روانکار بالغ بر ۴۲میلیارد لیتر بوده است و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۸ به ۵۰میلیارد لیتر برسد. اندازه بازار این صنعت در دنیا نزدیک به ۱۸۰میلیارد دلار است و ارزش تجارت این صنعت در دنیا در سال ۲۰۲۱ حدود ۷/ ۱۰میلیارد دلار بوده است. کشور‌های آلمان، ژاپن و فرانسه به ترتیب ۳/ ۲۲، ۵/ ۱۲ و ۶۵/ ۸درصد از ارزش صادرات روانکار را به خود اختصاص داده‌اند و در نقطه مقابل ۸/ ۱۸درصد از ارزش واردات روانکارها متعلق به کشور چین است. ایران نیز به‌واسطه تردد نزدیک به ۲۰میلیون دستگاه انواع خودروهای سبک و سنگین، یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف انواع روغن‌موتور و روغن‌های صنعتی خودرو محسوب می‌شود. می‌توان صنعت روانکار کشور را به دو بخش تولید روغن‌های پایه و تبدیل روغن‌های پایه به محصولات نهایی تقسیم کرد. بخش اول به‌طور کامل در اختیار چهار شرکت بورسی نفت ایرانول، نفت سپاهان، نفت پارس و نفت بهران قرار دارد. اما در بخش دوم در کنار این چهار شرکت، شرکت‌های زیادی فعالیت می‌کنند. این چهار شرکت بورسی حدود ۶۰درصد نیاز روغن نهایی کشور را تامین می‌کنند و تولید کل این شرکت‌ها در سال ۱۴۰۱ بالغ بر ۲میلیون تن بوده است. نفت سپاهان با نماد «شسپا» با تولید بیش از ۷۰۰هزار تن انواع روانکار در رتبه نخست تولید قرار دارد و شرکت‌های نفت بهران (شبهرن)، نفت ایرانول (شرانل) و نفت پارس (شنفت) در رتبههای بعد قرار می‌گیرند. ارزش بازار شرکت‌های روانکار بازار سرمایه حدود ۹۴هزار میلیارد تومان است و «شبهرن» و «شسپا» با ارزش بازار ۳۳هزار میلیارد و ۳۱هزار میلیارد تومان در رتبههای اول و دوم قرار دارند. مالکیت عمده نمادهای «شسپا»، «شبهرن»، «شرانل» و «شنفت» به‌ترتیب در اختیار صندوق بازنشستگی نفت، بنیاد مستضعفان، سازمان تامین اجتماعی و ستاد اجرایی فرمان حضرت امام قرار دارد. شرکت پالایش نفت اصفهان (شپنا) و شرکت کیمیا اسپیدی قشم، مهم‌ترین شرکت‌های سرمایه‌پذیر «شسپا» محسوب میشوند و شرکت به‌تام روانکار و شرکت برق و انرژی پیوندگستر پارس (بپیوند) شرکت‌های مهم سرمایه‌پذیر «شبهرن» هستند. همچنین شرکت پالایش پارسیان سپهر و شرکت روانکار احیا سپاهان به ترتیب مهم‌ترین شرکت‌های سرمایه‌پذیر «شنفت» و «شرانل» محسوب میشوند.
بهای تمام‌شده تولید
به‌طور میانگین بیش از ۹۰درصد بهای تمام‌شده تولید محصولات شرکت‌های این صنعت به مواد مستقیم مصرفی اختصاص دارد و مهم‌ترین ماده مصرفی این شرکت‌ها لوب‌کات است که از پالایشگاه‌ها تامین می‌شود. اسپرد قیمتی بین محصولات شرکت‌های روانکار و لوب‌کات خریداری‌شده، عاملی تعیین‌کننده در روند سودآوری این شرکت‌ها محسوب می‌شود.
قیمت‌گذاری و فروش روانکارها
روغن‌موتور‌های بنزینی و دیزلی توسط سازمان حمایت قیمت‌گذاری میشوند، در حالی که قیمت محصولات صادراتی این شرکت‌ها تابع قیمت‌های جهانی و نرخ دلار است. در مقطع کنونی در ابعاد جهانی با تضعیف تقاضا و افزایش موجودی کالای محصولات نهایی این صنعت مواجه هستیم که به کاهش قیمت‌های جهانی محصولات منجر شده است. در حالی که در دوسال گذشته شاهد افزایش نرخ روغن پایه فوب ایران تا بالای ۱،۱۰۰دلار در هر تن بودیم، نرخ روغن پایه فوب ایران اخیرا به کمتر از ۸۰۰دلار در هر تن کاهش پیدا کرده است. ارزش صادرات شرکت‌های روانکار بازار سرمایه در سال ۱۴۰۱ بالغ ۲۰هزار میلیارد تومان بوده که سهم ۳۵درصدی از کل فروش این شرکت‌ها را شامل می‌شود. در سال گذشته ۵۱درصد از مبلغ فروش «شسپا» صادارتی بوده است و از این لحاظ در رتبه اول شرکت‌های گروه قرار می‌گیرد.
حدود ۴۹درصد از مبلغ فروش شرکت‌های این صنعت در سال ۱۴۰۱ به انواع روغن‌های نهایی (روغن‌موتور بنزینی، روغن‌موتور دیزلی و روغن‌موتور صنعتی) اختصاص داشته است. روغن‌پایه و اکستراکت نیز به ترتیب ۲۵درصد و ۱۳درصد از مبلغ فروش شرکت‌ها را شامل میشوند. سایر محصولات جانبی نظیر ضد یخ، اسلاک‌وکس و پارافین وکس نیز سهم ۱۳درصدی از مبلغ فروش محصولات این شرکت‌ها دارند.
وضعیت بنیادی شرکت‌ها
میانگین حاشیه سود ناخالص این صنعت در پنج‌سال اخیر ۲۸درصد بوده است و «شبهرن» با میانگین حاشیه سود ناخالص ۳۱درصد، در رتبه نخست قرار دارد. دلیل بالاتر بودن حاشیه سود این شرکت، سهم بالاتر روانکار نهایی از سبد محصولات در مقایسه با سایر شرکت‌های گروه است. میانگین حاشیه سود «شسپا» نیز تحت‌تاثیر سهم بالای صادرات از فروش شرکت، بالاتر از صنعت بوده است.
با فرض نرخ لوب‌کات سبک ۵۸۷دلار بر تن، ثبات در نرخ‌های جهانی روانکارها، میانگین نرخ دلار ۴۰هزار تومان و رشد ۲۰درصدی نرخ انواع روانکار فروش داخل، نسبت قیمت به سود آینده‌نگر نمادهای «شسپا»، «شبهرن»، «شرانل» و «شنفت» به ترتیب ۲/ ۴، ۲/ ۶، ۱/ ۵ و ۹/ ۵واحد خواهد بود. با توجه به اینکه میزان فروش صادراتی «شسپا» بیشتر از سایر نمادهای گروه است، افزایش نرخ دلار بیشترین تاثیر مثبت را بر سودآوری این شرکت خواهد داشت. در نقطه مقابل، نماد «شبهرن» با توجه به وزن بالای فروش داخلی و سهم بالای روانکار نهایی از فروش داخلی، بیشترین ریسک را از محل نرخ‌گذاری سازمان حمایت متوجه خود می‌بیند.
