عملکرد ۱۴۰۰ بانک‌های بورسی
ندا کریمی تحلیلگر بازار سرمایه
صورت مالی بانک‌ها در دنیا با صورت مالی شرکت‌های دیگر از جمله شرکت‌های تولیدی تفاوت اساسی دارد. در ایران به دلیل قانون بانکداری بدون ربا پیچیدگی و تفاوت صورت مالی بانک‌ها بیشتر نیز هست. تسهیلات دریافتی شرکت‌های دولتی جزئی از بدهی‌ها به شمار می‌رود. اما در بانک‌ها که پرداخت‌کننده تسهیلات هستند، وام پرداختی جزئی از دارایی است. در خصوص سپردهها نیز دقیقا موضوع برعکس است. در حالی که در شرکت‌های تولیدی، سپردهها بخشی از داراییها به‌شمار می‌روند، در بانک‌ها سپردههای دریافتی از اشخاص تعهد بانک به آنها و بدهی است. علاوه بر این بانک‌ها کسب‌وکاری اهرمی دارند، به این معنا که جزء اصلی ترازنامه آنها سپرده است و سرمایه و حقوق صاحبان سهام نسبت به کل داراییها اندک و بسیار پایینتر از شرکت‌های تولیدی است.
در مجموع بخش اصلی داراییهای بانک‌ها تسهیلات اعطایی به دولت و بخش خصوصی، سرمایه‌گذاری در اوراق با درآمد ثابت، سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌ها و سپرده‌گذاری در سایر بانک‌هاست که بخش درآمدزای بانک‌ها نیز محسوب می‌شود. داراییهای ثابت و املاک و مستغلات نیز بخش دیگری از داراییهای بانک‌ها هستند که جریان نقدی برای بانک نداشته، اما افزایش ارزش آن معمولا در تجدید ارزیابی‌ها به بخش سرمایه منتقل می‌شود. بخش دیگری نیز تحت عنوان نقد در بانک‌ها نگهداری می‌شود و بخشی از سپردهها نیز نزد بانک مرکزی با عنوان سپرده قانونی نگهداری می‌شود. یکی دیگر از داراییهای بانک‌ها، داراییهای ارزی است که در قالب تسهیلات اعطایی یا سپرده یا نقد نگهداری می‌شود. این بخش از داراییها در سال‌های اخیر مورد توجه زیاد سرمایه‌گذاران و فعالان بازار سرمایه بوده است. افزایش نرخ دلار در کشور سبب شده است تا بانک‌ها نیز با جهش ارزش داراییهای ارزی خود روبه‌رو شوند. طی سال‌های ۱۳۹۷ تا میانه سال ۱۴۰۰ بانک‌مرکزی نرخ‌های به‌مراتب پایینتر و غیرمنطقی را برای تسعیر ارز به بانک‌ها ابلاغ کرد که سبب عدم‌شفافیت صورت‌های مالی شد.
از سوی دیگر، سازمان امور مالیاتی بر اساس نرخ نیما اقدام به مالیات‌ستانی کرده است. این موضوع مورد اعتراض بانک‌ها و فعالان بازار سرمایه قرار گرفت و پاییز امسال، دولت فرمول جدیدی برای محاسبه نرخ تسعیر ارز تعیین و ابلاغ کرد که بانک‌مرکزی و سازمان امورمالیاتی مکلف به تمکین شدند. براین اساس نرخ تسعیر ارز بانک‌ها ۹۰درصد میانگین ۶ماه دوم سامانه نیما تعیین شد.
ساختار صورت مالی بانک‌ها در ایران
همان‌طور که اشاره شد، ساختار صورت مالی و درآمدهای بانک‌ها با سایر شرکت‌های تولیدی و سرمایه‌گذاری متفاوت است و در ایران به دلیل بانکداری اسلامی، صورت مالی بانک‌ها و به‌‌‌خصوص صورت سود و زیان با بانک‌های خارجی تفاوت اساسی دارد. موضوع مهم در تحلیل بانک‌ها درآمد مشاع و سهم بانک از آن است. در بانکداری اسلامی، بانک وکیل سپرده‌‌‌گذار و سود پرداختی علی‌‌‌الحساب است.
منافع حاصل از عملیات ریالی ناشی از به‌‌‌کارگیری سپردهها و منابع بانک درآمد مشاع نامیده می‌شود. بانک می‌‌‌تواند درصدی از این منافع را به‌عنوان حق‌‌‌الوکاله از سپردهگذاران دریافت کند. مازاد حاصله به‌نسبت بین سپردهها و منابع بانک تسهیم می‌شود. سپردههای سرمایه‌گذاری اعم از کوتاه‌‌‌مدت و بلندمدت مشمول حق‌‌‌الوکاله می‌‌‌شوند و سپردههای دیداری (جاری) جزو منابع بانک هستند. سقف حق‌‌‌الوکاله در حال حاضر ۳درصد است. در صورتی که سپردهگذاران در پایان سال، سهم بیشتری داشته باشند، مازاد به صورت سود قطعی به آنها پرداخت می‌شود. در صورت کسری، بانک مسوول جبران است و نمی‌‌‌تواند از سپردهگذاران مطالبه کند و سود علی‌‌‌الحساب برای سپردهگذاران، قطعی می‌شود. بنابرین عملا سود مازاد بر حق‌‌‌الوکاله عاید سپردهگذاران می‌شود و در قالب سود قطعی به آنها پرداخت می‌شود و سهمی به سهامداران نمی‌‌‌رسد. در بخش ارزی، تمام منافع حاصل از عملیات بانکی مربوط به سپردهها و تسهیلات ارزی متعلق به بانک است.
بررسی عملکرد بانک‌ها
براساس اطلاعات گزارش ماهانه بانک‌ها که در سامانه کدال منتشر می‌شود، درآمد تسهیلات اعطایی و سود سپردههای پرداختی ۱۱بانک بزرگ در ۱۱ماه سال‌جاری در مقایسه با ۱۱ماه سال ۱۳۹۹ مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. اختلاف درآمد تسهیلات اعطایی و سود سپرده پرداختی به سپردهگذاران بیانگر بخش مهمی از عملیات بانکی و ریالی در بانک‌ها و عملکرد پایدار و مستمر آنهاست. بررسی کلی حاکی از نبود روند مشخص در میان بانک‌های مختلف مورد بررسی در این دوره است. در حالی که برخی از بانک‌ها رشد‌های بیش از ۵۰درصدی و حتی بیش از ۱۰۰درصدی داشته‌اند، برخی بانک‌ها از وضعیت تراز مثبت (مازاد درآمد تسهیلات به سود سپردههای پرداختی) به منفی کشیده شده‌اند و عملا درآمد تسهیلات اعطایی کفاف پرداخت سود سپردههای بانک را نمی‌دهد.
بانک ملت: بانک ملت در دوره ۱۱ماه سال ۱۴۰۰ شاهد رشد ۹۳درصدی سود پرداختی به سپردهگذاران بوده و در مقابل، درآمد تسهیلات اعطایی رشد ۷۳درصدی داشته است. اختلاف درآمد تسهیلات و سود سپردهها نیز با رشد ۴۷درصدی به ۱۹۷هزار میلیارد ریال رسیده که به ازای هر سهم حدود هزار ریال است.
بانک تجارت: بانک تجارت در دوره ۱۱ماه سال‌جاری شاهد رشد ۶۱ درصدی سود پرداختی به سپردهگذاران بوده و در مقابل، درآمد تسهیلات اعطایی تنها رشد ۱۶درصدی داشته که حاکی از رشد شدید سود سپردهها در مقایسه با درآمد تسهیلات است. اختلاف درآمد تسهیلات و سود سپردهها با کاهش شدید روبه‌رو شده و از مثبت ۵۲هزار میلیارد ریال در سال گذشته به منفی ۱۸هزار میلیارد ریال کاهش یافته است.
بانک صادرات: بانک صادرات تقریبا سربه‌سر کار می‌کند. سود پرداختی به سپردهها رشد ۴۲درصدی و درآمد تسهیلات اعطایی رشد ۲۷درصدی داشته و خالص آن ۱/ ۱هزار میلیارد ریال بوده است؛ عددی که در مقایسه با سرمایه بانک ناچیز است.
بانک پاسارگاد: بانک پاسارگاد از بانک‌های دارای جهش در این بخش است. در حالی که سود سپردههای پرداختی رشد ۷۶درصدی داشته، درآمد تسهیلات اعطایی رشد ۸۹درصدی داشته و خالص اختلاف درآمد تسهیلات و سپرده رشد بیش از ۱۳۰درصدی را شاهد بوده و به ۱۰۲هزار میلیارد ریال رسیده است؛ رقمی که حدود ۱۵۰۰ریال به ازای هر سهم بانک است.
بانک دی: بانک دی در مدار زیان است. این بانک شاهد دوبرابر شدن کسری اختلاف درآمد تسهیلات به سود سپرده پرداختی بوده و به منفی ۳۴هزار میلیارد ریال رسیده که ۲۵۰ریال به ازای هر سهم بانک بعد از تجدید ارزیابی اخیر است. سود پرداختی رشد ۵۲درصدی داشته و در مقابل، درآمد تسهیلات رشد ۱۰درصدی را تجربه کرده که شکاف درآمد و هزینه را تشدید کرده است.
پست‌بانک: خیره‌کننده‌ترین گزارش را پست‌بانک داشته است. سود پرداختی ۲۴درصد و درآمد تسهیلات ۶۶درصد رشد داشته است. بانکی که سر به سر کار می‌کرد، حالا حدود ۱۴هزار میلیارد ریال تراز مثبت دارد. این رقم معادل ۴هزار ریال به ازای هر سهم است.
بانک خاورمیانه: بانک خاورمیانه به‌شدت ضعیف عمل کرده است. در حالی که برخی از بانک‌هایی که عملکرد ضعیف در این بخش داشتند، می‌توانند با تسعیر ارز یا درآمدهای سرمایه‌گذاری جبران کنند، بانک خاورمیانه خالص درآمدش از این بخش کمتر از یک‌چهارم شده است. رشد ۵۹درصدی سود سپردهها در حالی است که درآمد تسهیلات با ۷درصد کمترین میزان در تمام صنعت است.
بانک سینا: بانک سینا یکی از منظم‌ترین روندها را در صنعت بانکداری دارد. رشد ۴۹درصدی سود سپردهها در کنار رشد ۴۶درصدی درآمد تسهیلات اعطایی داشته و به افزایش ۳۸ درصدی اختلاف درآمد تسهیلات و سود پرداختی منجر شده است. این رقم حدود ۴۰۰ریال به ازای هر سهم بانک است.
بانک کارآفرین: بانک کارآفرین نیز مانند بانک‌سینا عملکرد منظم و باثباتی دارد. تراز این بانک رشد دوبرابری، سود پرداختی رشد ۷۴درصدی و سود تسهیلات رشد ۷۹درصدی داشته است. این بانک جزو معدود بانک‌هایی است که رشد درآمد تسهیلات بیش از رشد سود سپرده پرداختی بوده است. مبلغ ریالی تراز مثبت حدود ۴۰۰ریال به ازای هر سهم بانک است.
بانک پارسیان: منفی‌ترین عملکرد را بانک پارسیان در اختلاف درآمد تسهیلات و سود سپرده پرداختی داشته است. رشد ۲۲درصدی در سود پرداختی در شرایطی رخ داده که درآمد تسهیلات کاهش ۱۶ درصدی داشته و وضعیت بانک نسبت به سال قبل بدتر شده و تراز منفی ۸۳هزار میلیارد ریالی معادل بیش از ۵۰۰ریال منفی برای هر سهم بوده است.
بانک اقتصاد نوین: بانک اقتصاد نوین در میان بانک‌ها، عملکرد مناسبی داشته است. این بانک رشد ۱۱۳درصدی سود سپرده پرداختی در مقابل رشد ۱۰۸درصدی تسهیلات داشته است. اختلاف درآمد تسهیلات و سود سپرده پرداختی به ۲۶هزار میلیارد ریال رسیده و بیش از ۸۰۰ریال به ازای هر سهم است.
جمع‌بندی
در میان بانک‌های مختلف، شاهد بهبود عملکرد در بانک‌های پاسارگاد، پست‌بانک و بانک کارآفرین بوده‌ایم. همچنین نسبت تراز مثبت در بانک ملت به قیمت هر سهم، عدد مناسبی نسبت به سایر بانک‌هاست و بانک پاسارگاد و پست‌بانک نیز وضعیت مشابهی دارند. بانک‌های سینا و کارآفرین نیز وضعیتی مناسب و اندکی ضعیف‌تر از بانک‌های قبلی دارند. بانک‌های پارسیان، دی و تجارت منفی هستند.
