مشارکت اجتماعی زنان؛ سازنده «هویت مستقل»

ساناز قربانی * به عنوان فردی که در سال‌های اخیر با سازمان‌های مردم‌نهاد مختلفی همکاری و تعامل داشته‌ام، می‌توانم قاطعانه بگویم، با نگاهی بر نیروی انسانی سازمان‌های مردم‌نهاد و خیریه‌های حمایتی مستقر در تهران، شاهد سیر صعودی حضور دختران و به خصوص زنان میانسال خانه‌دار یا بازنشسته به صورت نیروی داوطلب و پاره‌وقت در این سازمان‌های داوطلبانه هستیم. البته همواره زنان اکثریت عظیم کارهای بی‌مزد درون خانه و اجتماع را انجام می‌دهند؛ کارهایی مانند مراقبت و نگهداری از کودکان و سالمندان، حفاظت از محیط زیست و فعالیت‌های داوطلبانه برای اقشار آسیب‌پذیر. اما علت سیر صعودی مشارکت زنان چیست؟ شاید دلیل اولی که به نظر می‌رسد، این باشد که به دلیل داشتن وقت آزاد بیشتر و فرعی بودن نقش نان‌آوری این زنان در فرهنگ جامعه ما، چنین فرصتی جهت حضور در عرصه‌های مختلف عمومی و اجتماعی برای این گروه فراهم باشد؛ حال اینکه زنان از چه طبقاتی با چه سطح تحصیلی وارد این‌گونه فعالیت‌ها می‌شوند خود بحث جداگانه‌ای است. اما دلایل گوناگون دیگری را نیز می‌توان برای این حضور رو به افزایش برشمرد، از جمله این دلایل می‌توان به مواردی همچون حس مسوولیت‌پذیری در زنان به خاطر پررنگ بودن نقش مادری، نزدیک بودن موضوع فعالیت‌های این سازمان‌ها با مسائل روزمره و قابل لمس زنان از جمله حوزه کودکان، زنان سرپرست خانوار، زنان آسیب‌دیده، محیط زیست، کارآفرینی زنان و امن بودن فضاهای این سازمان‌ها جهت فعالیت اشاره داشت. اما در عین حال، افزایش حضور زنان در عرصه فعالیت‌های اجتماعی داوطلبانه، می‌تواند فرصت‌های بسیاری را در اختیار این گروه قرار دهد که از جمله این فرصت‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: - دسترسی بیشتر به منابع اطلاعاتی به روز و حتی فرصت‌های شغلی پاره‌وقت - کمک به کنار زدن احساس افسردگی و بی‌ارزشی به خصوص برای زنان میانسالی که با بزرگ شدن فرزندان و بازنشستگی از فعالیت‌های شغلی احساس بیهودگی می‌کنند. - ایجاد پیوندهای گروهی میان زنان که در مقابل پیوندهای رسمی و اجباری قرار می‌گیرد. در کنار این‌ها یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های درگیر بودن در چنین فعالیت‌هایی برای زنان کمک به ایجاد «هویت مستقل» است، چراکه زنان جامعه ما همواره در مقایسه با مردان برای تعریف هویت خویش با مشکلات و موانع بسیاری مواجه بوده‌اند به ویژه که از فرصت‌های لازم و برابر جهت دستیابی به منابع هویتی نیز برخوردار نبوده‌اند. این مساله می‌تواند با بالا رفتن حضور زنان در عرصه‌های عمومی و مدنی رنگ ببازد و زنان را در مسیر دستیابی به هویت مستقل زنانه‌شان قرار دهد. ناگفته نماند اگر بخواهیم حضور زنان را در سازمان‌های مردم‌نهاد همه‌جانبه و جدی‌تر بررسی کنیم، لازم است بین دو شکل از این مشارکت مدنی و داوطلبانه تفکیک قائل شویم؛ نخست مشارکت نهادی (انجمنی) که در برگیرنده عضویت در سازمان‌ها، انجمن‌ها، کلوپ‌ها با فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده در زمان و مکان مشخص است و دوم مشارکت غیررسمی که خود در بردارنده دو نوع است: «درگیری اتفاقی» شامل مشارکت در فعالیت‌های گروهی با فواصل نامنظم مثل همکاری با خیریه‌هایی که در جهت کمک به محرومین و افراد خاص تشکیل می‌شوند و «مشارکت پایدار» شامل مشارکت قاعده‌مند و فعالیت در گروه‌هایی که به صورت موسسه و سازمان نیستند، ولی نسبتا دائمی و همیشگی‌اند. حال با توجه به این توضیحات، اینکه فعالیت‌های رو به افزایش زنان پایتخت‌نشین در سازمان‌های مردم‌نهاد و در عرصه جامعه مدنی در کدام دسته از مشارکت‌ داوطلبانه قرار ‌گیرد، خود سوالی‌ است که پاسخ به آن می‌تواند نگاهی دقیق‌تر و واقع بینانه‌تر را از حضور زنان در این عرصه‌ها پیش روی ما قرار دهد. * دانش‌آموخته ارشد جامعه‌شناسی_مطالعات زنان