«خرید تضمینی»؛ نجات‌بخش کشاورزی؟

دکتر امیرحسین چیذری* حرکت کشورها به سمت تمرکز بر تولید محصولات دارای «مزیت نسبی»، به ساختار بازار هر کشوری بستگی دارد. ما گاهی درباره کشورهایی صحبت می‌کنیم که در آن هر بهره‌بردار و تولیدکننده سطح زیر کشت زیادی را در اختیار دارد و بخش بزرگی از تولیدکنندگان حوزه کشاورزی، تولیدکنندگان عمده و بزرگ هستند. اما وقتی درباره کشاورزی در ایران صحبت می‌کنیم، باید توجه کنیم که بازار و شیوه تولید، همچنان شکل سنتی خود را حفظ کرده است و بخش عمده کشاورزان «خُرده‌مالک» هستند. بنابراین، در ایران با توجه به اینکه بهره‌مندان ما خُرد هستند، قانون «خرید تضمینی محصولات کشاورزی» می‌تواند یک راهکار مناسب باشد. اما برای موفقیت این برنامه در کشور، باید به چند نکته توجه کنیم: هدفمان از تدوین قیمت قانون تضمینی محصولات کشاورزی چیست؟ آیا هدف ما توسعه کشاورزی است؟ یا اینکه محصولاتی را که روی دست کشاورز مانده است بخریم؟ یا اصلا هدف ما این است در بازاری که نوسان دارد، تثبیت قیمت را دنبال کنیم به گونه‌ای که کشاورزان از این نوسان‌ها متضرر نشوند؟ به نظر نگارنده، ابتدا باید این هدف مشخص شود و پس از آن به برنامه‌ریزی بلندمدت مناسب و طراحی سیستم خرید قیمت تضمینی برای برخی محصولات کشاورزی خاص (و نه هر محصولی) بپردازیم. اما در شرایط کنونی، شاهدیم که عمدتا زمانی که بخش بزرگی از کشاورزان از قیمت‌های جاری ناراضی هستند، قانون خرید تضمینی محصولات اجرا می‌شود و در شرایط دیگر این قانون به شکل ناکامل اجرا شده و گاه حتی به فراموشی سپرده می‌شود. در رابطه با محصولات کشاورزی، به ویژه در مورد محصولات زراعی که قیمت تضمینی برای آنها ارائه می‌شود، ما باید به این نکته توجه کنیم که کشاورزان از یک الگوی کِشت پیروی می‌کنند: کشاورز می‌تواند در زمین خود گندم، جو یا یونجه کشت کند و می‌تواند ترکیبی از آنها را تولید کند، مثلا در یک فصل هم گندم بکارد و هم جو، یا گندم و ذرت را با هم کشت کند. اما اینکه کشاورز بر چه مبنایی محصول خود را انتخاب کند، بستگی به اطلاعاتی دارد که از بازار دریافت می‌کند و اینکه ببیند برای چه کالایی در بازار تقاضا وجود دارد. برای مثال، وقتی ما بحث خودکفایی را برای گندم مطرح می‌کنیم، برای رسیدن به این هدف ناچاریم قیمت تضمینی بالا به این محصول اختصاص دهیم و این امر موجب می‌شود که «گندم» جای کشت‌های دیگر را بگیرد و کشاورز زمینی را که برای ذرت و جو کنار گذاشته بود به کشت گندم اختصاص داده و نظم کشت را به هم بزند. در مقابل این روش ناصحیح، ما به جای اینکه گستره بیشتری از زمین‌های خود را به کشت یک محصول خاص اختصاص دهیم، باید بهره‌وری خود را در حوزه کشاورزی بالا ببریم. اما در این زمینه هنوز در ایران کاری انجام نشده است. زمانی که ما بتوانیم محصول استراتژیک کشاورزی خود را در حجم بیشتر اما با هزینه کمتر تولید کنیم، در واقع توانسته‌ایم مزیت نسبی برای خودمان خلق کنیم. در دنیا آمریکا و کانادا و بسیاری دیگر از کشورها توانسته‌اند با تمرکز روی بهره‌وری، به چنین جایگاهی برسند. ما نیز باید بهره‌وری خود را در حوزه کشاورزی بالا ببریم. ما چنانچه خواستار ورود به بازارهای جهانی هستیم، باید در کالاهایی که مزیت داریم سرمایه‌گذاری لازم را انجام دهیم و از بخش خصوصی بخواهیم در این حوزه‌ها ورود پیدا کند. زمانی ما در بازار جهانی پسته جایگاهی داشتیم، اما به مرور زمان داریم این جایگاه را از دست می‌دهیم و کشورهایی نظیر ترکیه، آمریکا و چین این جایگاه را اشغال می‌کنند. بنابراین در یک نتیجه‌گیری کلی می‌توان گفت: سرمایه‌گذاری در حوزه‌های زیربنایی کشاورزی برای عدم وابستگی کشور در محصولات استراتژیک به بازار جهانی و حفظ مزیت نسبی در این عرصه ضروری است. در کنار آن بازگشایی بورس کالاهای کشاورزی نیز می‌تواند منافعی را برای این قشر فراهم آورد. یکی از هدف‌های مهم برای شکل‌گیری بورس کالاهای کشاورزی، بحث شفافیت قیمت‌ها بود که متاسفانه در حال حاضر این بورس تعطیل شده است و ما باید تلاش کنیم با احیای مجدد، این بورس را به مرجعی برای کشاورزان تبدیل کنیم. بر اساس بورس کالاهای کشاورزی، تولیدکننده می‌داند زمان ذخیره یا وارد کردن محصولاتش به بازار چه زمانی است. به این ترتیب این مرجع در جهت تولید و گسترش و افزایش تولیدات محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته و می‌تواند منافع زیادی را از بازار نصیب تولیدکننده کند و کشاورزی که به ناچار و به دلیل عدم توانایی در هزینه انبار و نیاز فوری به پول باید محصول خود را به فروش برساند، از زحمت خود متضرر نشود. * استادیار دانشکده منابع طبیعی و کشاورزی دانشگاه تهران