کارشناسان، افزایش بهرهوری و ایجاد فضای رقابتی را پیشنیاز عبور پایدار از ناترازی برق میدانند
حلقه مفقوده سیاستگذاری انرژی
با نزدیک شدن به اواخر تیر، تابستان ۱۴۰۵ وارد گرمترین روزهای خود شده است. افزایش دمای هوا در اغلب استانهای کشور، تامین پایدار برق را با مشکلات جدی مواجه کرده است. در همینحال پیشبینی میشود روند گرمای هوا تا چند هفته آینده تداوم یابد و فشار گستردهای بر شبکه برق کشور وارد شود. در این میان با بالا رفتن بار شبکه، مسوولان ملی و استانی در صنعت برق، بر مدیریت مصرف برق بهخصوص در بخش خانگی تاکید دارند؛ در همینحال صرفهجویی در مصرف برق بیش از هر زمان دیگری به مطالبه از سوی مسوولان تبدیل شده است.
گزارشهای منتشرشده از سوی مسوولان صنعت برق نشان میدهد که با افزایش دما، مصرف برق در بخش خانگی و اداری بهطور قابلتوجهی رشد میکند و این افزایش، شبکه برق کشور را در ساعات اوج بار تحت فشار مضاعف قرار میدهد. بر اساس اظهارات مسوولان صنعت برق، امسال نیز با توجه به پیشبینی تابستان گرمتر و رشد قابلتوجه مصرف، مدیریت مصرف در دستور کار قرار دارد. در همین چارچوب، مسوولان استانی و ملی بر لزوم صرفهجویی تاکید کردهاند.
درخواست وزارت نیرو برای صرفهجویی در مصرف برق
مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو با اشاره به پیشرو بودن یک دوره بسیار گرم و بحرانی برای شبکه برق کشور در نیمه تیر ماه امسال گفت: از ۱۵ تیرماه تا ۱۵ مردادماه با یکی از حساسترین بازههای مصرف برق در سال روبهرو هستیم و از حدود ۲۰ تیر نیز با افزایش یکنواخت دمای هوا در سراسر کشور، مصرف برق ناشی از استفاده از وسایل سرمایشی به شکل قابلتوجهی افزایش خواهد یافت. وی با تاکید بر اینکه تدابیر لازم برای عبور از این دوره اندیشیده شده است، افزود: امیدواریم با همکاری خوب مردم عزیز، صنایع، کشاورزان و اصناف بتوانیم این یک ماه گرم را با کمترین چالش پشت سر بگذاریم.
به گزارش رسانههای رسمی، رجبی مشهدی مهمترین محور مدیریت مصرف را همکاری مشترکان خانگی دانست و گفت: از مردم عزیز بهویژه در مناطق گرمسیر درخواست میکنیم امسال نسبت به سال گذشته، در صورت امکان از یک کولر کمتر استفاده کنند؛ اقدامی ساده، اما بسیار اثرگذار که میتواند کمک بزرگی به پایداری شبکه برق کشور باشد.
وی افزود: در سایر مناطق کشور نیز توصیه میشود مشترکان از کولر آبی استفاده کرده و تا حد امکان کولرها را روی دور کند قرار دهند تا مصرف برق کاهش یابد و امکان عبور مطمئن از روزهای گرم پیشرو فراهم شود. انتظار داریم همه بخشها در این دوره حدودا یکماهه تا چهلروزه گرم، همکاری لازم را با صنعت برق داشته باشند تا بتوانیم با همراهی مردم و مدیریت درست مصرف، از این شرایط حساس عبور کنیم. در واقع امسال همزمان با تشدید ناترازی برق و افزایش فشار بر شبکه در روزهای گرم سال، موضوع مدیریت مصرف انرژی به کانون توجه سیاستگذاران بازگشته است. با این حال، کارشناسان معتقدند تکیه بر راهکارهای مقطعی و توصیه به صرفهجویی، بدون اصلاح ساختارهای تولید و مصرف، نمیتواند راهحل پایداری برای عبور از بحران انرژی باشد. به باور کارشناسان و فعالان صنعت برق، آنچه سالها در سیاستگذاری انرژی مغفول مانده، ارتقای بهرهوری از مسیر توسعه فناوری، رقابتپذیری و اصلاح مشوقهای اقتصادی است.
ضرورت افزایش بهرهوری مصرف
هاشم اورعی، استاد دانشگاه و کارشناس انرژی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد»، افزایش بهرهوری انرژی را مهمترین راهکار مدیریت ناترازی برق و گاز عنوان کرد و گفت: افزایش بهرهوری مصرف انرژی یک ضرورت اجتنابناپذیر است. انتظار میرفت با تشدید ناترازی انرژی، این موضوع به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری تبدیل شود، اما همچنان نگاه کوتاهمدت بر تصمیمات این حوزه حاکم است.
وی افزود: توجه به بهرهوری در ایران عمدتا تابع فصل است؛ به این معنا که در تابستان، همزمان با افزایش مصرف برق و در زمستان، با اوجگیری مصرف گاز، این موضوع مورد توجه قرار میگیرد. درحالیکه بهرهوری باید به یک سیاست دائمی تبدیل شود و نه واکنشی مقطعی به بحرانهای فصلی.
فاصله ایران از روند جهانی
اورعی با اشاره به تحولات جهانی حوزه انرژی گفت: جهان از ابتدای قرن بیستویکم وارد دومین گذار انرژی شده است؛ گذاری که یکی از مهمترین ویژگیهای آن، افزایش بهرهوری با اتکا به فناوریهای نوین است. وی افزود: در دنیای کنونی تقریبا همه کشورها با استفاده از فناوریهای جدید، شدت مصرف انرژی خود را کاهش دادهاند، اما ایران جزو معدود کشورهایی است که شدت مصرف انرژی در آن روندی افزایشی دارد. در چنین فضایی این پرسش مطرح میشود که چرا نتوانستهایم از ظرفیت فناوری برای اصلاح الگوی مصرف انرژی استفاده کنیم؟ به اعتقاد این استاد دانشگاه، همانگونه که فناوری در حوزه ارتباطات، حملونقل و سایر بخشهای زندگی روزمره تحول ایجاد کرده، در بخش انرژی نیز نقش تعیینکنندهای در کاهش مصرف و افزایش بازدهی ایفا میکند؛ ظرفیتی که در ایران کمتر مورد استفاده قرار گرفته است.
رقابت؛ حلقه گمشده صنعت
اورعی با اشاره به عملکرد صنعت خودرو گفت: صنعت خودرو را باید نمونهای از پیامدهای نبود رقابت در اقتصاد ایران دانست. مصرف سوخت خودروهای تولید داخل همچنان فاصله قابلتوجهی با استانداردهای جهانی دارد و بخش مهمی از این وضعیت، نتیجه انحصار و حذف رقابت از بازار است. وی گفت: زمانی که فضای رقابتی از بین میرود، انگیزهای برای ارتقای فناوری، افزایش کیفیت و کاهش مصرف انرژی نیز باقی نمیماند. این مساله تنها محدود به صنعت خودرو نیست و در بسیاری از صنایع کشور قابل مشاهده است. همین چالش در سایر صنایع مرتبط با مصرف برق نیز مشاهده میشود و به بروز مشکلات کنونی در این بخش منجر شده است. استمرار چنین شرایطی موجب شده شدت مصرف انرژی در بخش صنعت کاهش نیابد و بهرهوری در حاشیه تصمیمگیریها قرار گیرد.
ارتقای بهرهوری محصولات الکترونیک
اورعی در ادامه با اشاره به نقش مصرف برق در لوازم خانگی و بیتوجهی در سطح کلان به مساله بهرهوری مصرف برق در این بخش گفت: در حوزه لوازم خانگی نیز سیاستگذاری موثری برای ارتقای بهرهوری انجام نشده است. تاکنون مطالعه جامعی درباره میزان مصرف انرژی تجهیزات خانگی و فاصله آنها با استانداردهای جهانی منتشر نشده و همین موضوع نشاندهنده کمتوجهی سیاستگذار به این حوزه است. اورعی با اشاره به پژوهشی که حدود دو دهه قبل درباره موتورهای الکتریک صنعتی انجام داده، گفت: نتایج آن بررسی نشان میداد که صنعت ایران از نظر استفاده از فناوریهای افزایشدهنده بازده انرژی، فاصله قابلتوجهی با استانداردهای روز دنیا دارد؛ وضعیتی که میتوان آثار آن را در سایر صنایع از جمله تولید لوازم خانگی نیز مشاهده کرد.
وی افزود: برای مدیریت شرایط یاد شده پیشنهاد میشود وزارت صنعت، معدن و تجارت، ارتقای بهرهوری انرژی را به یکی از شروط اصلی صدور مجوز تولید تبدیل کند؛ به گونهای که تولیدکنندگان در قالب برنامهای میانمدت و بلندمدت، ملزم به افزایش تدریجی راندمان انرژی محصولات خود شوند. این الزام باید با مشوقهای اقتصادی همراه باشد. تولیدکنندگانی که موفق به ارتقای بهرهوری محصولات خود میشوند، میتوانند از معافیتهای مالیاتی یا سایر مشوقهای حمایتی برخوردار شوند تا سرمایهگذاری در فناوریهای نوین، توجیه اقتصادی پیدا کند.
تفاوت «صرفهجویی» و «بهرهوری»
اورعی در ادامه، دو مفهوم «صرفهجویی» و «بهرهوری» را متفاوت دانست و گفت: صرفهجویی یعنی کمتر مصرف کنیم؛ اما بهرهوری یعنی همان سطح تولید، رفاه و فعالیت اقتصادی را با مصرف انرژی کمتر حفظ کنیم. هدف سیاستگذار باید افزایش بهرهوری باشد، نه صرفا توصیه به کاهش مصرف. وی گفت: نباید مصرفکنندگان را عامل اصلی بحران انرژی دانست؛ زیرا بخش مهمی از مصرف بالا، نتیجه فناوریهای قدیمی، تجهیزات کمبازده و سیاستگذاری نادرست است.
اورعی در ادامه درباره نقش تحریمها در بروز کمبودهای حوزه انرژی در کشور گفت: بدون تردید تحریمها تاثیر منفی بر عملکرد صنایع به جای میگذارند. اما نباید و نمیتوان همه مشکلات را به تحریمها نسبت داد. وی افزود: زمانی که واردات لوازم خانگی ممنوع میشود، عملا رانت بزرگی برای تولیدکنندگان داخلی ایجاد میشود. در فضای انحصاری، تولیدکننده فشار چندانی برای افزایش کیفیت، کاهش مصرف انرژی یا بهروزرسانی فناوری احساس نمیکند. به باور این استاد دانشگاه، رقابت مهمترین محرک ارتقای بهرهوری است و هر سیاستی که رقابت را محدود کند، در نهایت به افزایش شدت مصرف انرژی منجر خواهد شد. وی در پایان تاکید کرد: راهحل پایدار ناترازی انرژی، بیش از آنکه به توصیههای مقطعی برای کاهش مصرف وابسته باشد، نیازمند اصلاح سیاستهای صنعتی، توسعه فناوری، افزایش رقابتپذیری و قرار دادن بهرهوری در کانون تصمیمگیریهای اقتصادی است. مسیری که بسیاری از کشورهای جهان طی کردهاند، اما در ایران همچنان حلقه مفقوده سیاستگذاری انرژی به شمار میرود.
