اولویت‌های فناورانه معادن ایران

 فاطمه صالحی:  بخش معدن ایران سال‌هاست از دریچه مشکلات تولید، از محدودیت‌های ارزی و دشواری واردات تا کمبود زیرساخت‌ها، بررسی می‌شود. این مسائل اگرچه واقعی و اثرگذارند، توجه به تحولات جهانی و مسیرهای نوسازی این صنعت را به حاشیه رانده‌اند. در این شرایط، این پرسش مطرح است که با رفع موانع واردات و تامین ارز، اولویت معدن ایران برای دسترسی به فناوری‌های روز چه خواهد بود؟ آیا باید همکاری با کشورهای پیشرو در فناوری‌های معدنی را در اولویت قرار داد یا نوسازی تجهیزات اکتشاف، استخراج و فرآوری را در دستور کار گذاشت؟  کارشناسان بر این باورند که توسعه معدن به نگاهی فراتر از محدودیت‌های داخلی نیاز دارد و تجربه کشورهای دیگر می‌تواند در ترسیم مسیر نوسازی این بخش راهگشا باشد. تجربه هند در توسعه اکتشاف و بهره‌برداری از منابع سنگ‌آهن، یکی از نمونه‌هایی است که می‌تواند برای ایران آموزنده باشد. در این مسیر، مساله صرفا خرید ماشین‌آلات نیست، بلکه معدن ایران باید با رصد تحولات جهانی، در انتخاب فناوری‌ها و شرکای تجاری خود بازنگری کند و از تمرکز بر یک شریک خاص فاصله بگیرد. به این ترتیب، بحث نوسازی فناوری‌های معدنی به مساله‌ای راهبردی درباره انتخاب شرکای آینده و جایگاه ایران در رقابت جهانی تبدیل می‌شود.

معدن و فرصت‌های دیده‌نشده

کیوان جعفری‌طهرانی، تحلیلگر ارشد بازار بین‌المللی آهن و فولاد، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با تاکید بر ضرورت تغییر زاویه نگاه به توسعه معدن و صنایع معدنی بیان کرد: تمرکز بر مشکلات تولیدکنندگان و موانعی که هر روز پیش روی فعالیت آنها قرار می‌گیرد، در شرایط فعلی اقتصاد ایران قابل درک است، اما اگر این رویکرد به تنها زاویه بررسی صنعت تبدیل شود، ممکن است تحولات جهانی و فرصت‌های توسعه‌ای را از دید فعالان این حوزه دور نگه دارد. توسعه معدن و صنایع معدنی صرفا به رفع مشکلات جاری تولید محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم شناخت فناوری‌های نوین، رصد برنامه‌های کشورهای پیشرو و بازنگری در الگوهای همکاری بین‌المللی است.

او با اشاره به تجربه صنعت فولاد ایران افزود: زنجیره فولاد به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین زنجیره‌های صنعتی کشور، بیش از ۶۰سال سابقه فعالیت دارد و در این مدت، ظرفیت‌های تولیدی و نیروی انسانی متخصص قابل‌توجهی در آن شکل گرفته است. با این حال، برخورداری از سابقه طولانی تولید به‌تنهایی برای حفظ جایگاه کشور در بازار جهانی کافی نیست. تحولات فناوری، تغییر استانداردهای تولید و حرکت به سمت فولاد سبز نشان می‌دهد که حتی صنایع باسابقه نیز برای تداوم رقابت‌پذیری باید به‌طور مستمر فناوری و شیوه‌های تولید خود را به‌روز کنند. جعفری‌طهرانی با اشاره به برنامه‌های بلندمدت چین و هند در صنعت فولاد بیان کرد: این ۲کشور، با وجود تفاوت در سطح توسعه صنعتی و ساختار اقتصادی، همچنان افزایش ظرفیت تولید فولاد را در برنامه‌های بلندمدت خود دنبال می‌کنند و همزمان برای تغییر فناوری تولید و کاهش آلایندگی برنامه دارند. هند در سال‌های گذشته اهداف بلندپروازانه‌ای برای افزایش ظرفیت فولاد خود تعیین کرده و در کنار آن، توسعه اکتشافات معدنی را نیز در دستور کار قرار داده است. این تجربه از آن جهت برای ایران اهمیت دارد که نشان می‌دهد برنامه‌ریزی برای توسعه صنعتی باید از تامین مواد اولیه تا فناوری تولید و بازار مصرف را به‌صورت یکپارچه دربربگیرد.

او افزود: هند در سال۲۰۱۷ هدف دستیابی به ظرفیت ۳۰۰‌میلیون تن فولاد تا سال ۲۰۳۰-۲۰۳۱ را مطرح کرد؛ هدفی که در آن زمان با توجه به سطح تولید کشور، بلندپروازانه به نظر می‌رسید. با این حال، توسعه فعالیت‌های اکتشافی و شناسایی ذخایر جدید سنگ‌آهن، بخشی از برنامه این کشور برای تحقق اهداف صنعتی بود. هند در ادامه نیز اهداف تولیدی خود را افزایش داده و برای رسیدن به ظرفیت ۶۰۰‌میلیون تن فولاد تا سال۲۰۴۷ برنامه‌ریزی کرده است. این تجربه می‌تواند برای ایران نیز آموزنده باشد؛ زیرا نشان می‌دهد توسعه ظرفیت تولید باید با شناخت منابع معدنی و استفاده از فناوری‌های مناسب همراه شود. این تحلیلگر بازار آهن و فولاد با تاکید بر ضرورت بازنگری در شرکای فناورانه ایران گفت: صنعت فولاد کشور در سال‌های گذشته تا حد زیادی به فناوری چین متکی بوده است. این موضوع به معنای نادیده گرفتن ظرفیت همکاری با چین نیست؛ اما ضروری است که در کنار شرکای سنتی، تجربه سایر کشورهای پیشرو نیز بررسی شود. هند نمونه‌ای است که می‌توان از تجربه آن در زمینه پیوند دادن اکتشافات معدنی، تامین مواد اولیه و توسعه ظرفیت فولاد استفاده کرد. انتخاب فناوری‌های مناسب در حوزه اکتشاف، استخراج، فرآوری و ماشین‌آلات معدنی نیز باید با نظر کارشناسان هر بخش انجام شود؛ چراکه نمی‌توان بدون شناخت ویژگی‌های زمین‌شناسی معادن و نیازهای عملیاتی، نسخه‌ای واحد برای همه بخش‌ها تجویز کرد.

جعفری‌طهرانی با اشاره به تغییرات رقابتی در بازار جهانی فولاد تصریح کرد: تحولات این بازار محدود به افزایش ظرفیت تولید کشورها نیست و رقابت بر سر بازارهای صادراتی و حضور در نهادهای بین‌المللی نیز اهمیت دارد. در انتخابات اخیر انجمن جهانی فولاد، نمایندگانی از عربستان سعودی، ترکیه و امارات متحده عربی در سمت‌های مدیریتی و نظارتی این نهاد قرار گرفتند. این تحولات، در کنار برنامه‌های توسعه‌ای کشورهای منطقه، ضرورت رصد مستمر بازار جهانی را برای فعالان صنعت فولاد ایران برجسته می‌کند. او افزود: افزایش تولید در کشورهایی مانند ویتنام نیز می‌تواند رقابت در بازارهای صادراتی سنتی ایران، به‌ویژه در جنوب شرق آسیا، را تشدید کند. بنابراین، نگاه توسعه‌محور تنها به خرید ماشین‌آلات یا انتقال فناوری محدود نیست؛ شناخت بازارهای هدف، بررسی روند سرمایه‌گذاری رقبا و ارزیابی ظرفیت‌های جدید تولید نیز بخشی از برنامه‌ریزی برای آینده صنعت است. فناوری زمانی به افزایش توان رقابتی منجر می‌شود که امکان استفاده اقتصادی از آن، دسترسی به مواد اولیه و بازار فروش محصول نهایی نیز فراهم باشد.

این تحلیلگر ارشد بازار بین‌المللی آهن و فولاد با اشاره به محدودیت‌های موجود بیان کرد: تحریم‌ها می‌توانند دسترسی ایران به فناوری، تجهیزات پیشرفته و بازارهای صادراتی را دشوار کنند. آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های فولادی در جنگ ۴۰روزه نیز بر ضرورت بازسازی و ارتقای ظرفیت‌های تولیدی افزوده است. با این حال، نباید نگاه به آینده صنعت صرفا به فهرست کردن این محدودیت‌ها منحصر شود. لازم است مشخص شود در صورت کاهش موانع واردات و مشکلات تامین ارز، کدام فناوری‌ها بیشترین اثر را بر بهره‌وری، کیفیت تولید و رقابت‌پذیری صنایع معدنی خواهند داشت. جعفری‌طهرانی در پایان گفت: در زنجیره‌های مس و آلومینیوم نیز بررسی تجربه کشورهای پیشرو و شناسایی مسیرهای انتقال فناوری اهمیت دارد؛ هرچند موقعیت رقابتی ایران در این دو صنعت با فولاد متفاوت است. اولویت‌بندی فناوری‌های مورد نیاز باید با توجه به ظرفیت‌های معدنی کشور، نیازهای تولیدکنندگان و روند تحولات جهانی انجام شود. بنابراین، عبور از نگاه مساله‌محور به معنای نادیده گرفتن تحریم‌ها و مشکلات تولید نیست، بلکه به این معناست که در کنار پیگیری موانع فعلی، برای آینده صنعت نیز برنامه داشته باشیم و فرصت‌های همکاری بین‌المللی را از دست ندهیم.

جاماندگی از فناوری معدن

بخش معدن ایران سال‌هاست درگیر موانع تولید است، اما کمتر به این پرسش پرداخته می‌شود که معادن کشور از نظر فناوری تا چه اندازه با رقبای جهانی فاصله دارند. در بسیاری از کشورها، توسعه اکتشاف و نوسازی تجهیزات استخراج بخشی از برنامه افزایش بهره‌وری و دسترسی به ذخایر جدید است. برای ایران نیز مساله فقط وارد کردن ماشین‌آلات نیست؛ باید مشخص شود کدام فناوری‌ها می‌توانند هزینه معدن‌کاری را کاهش دهند، شناسایی ذخایر را دقیق‌تر کنند و بهره‌برداری از معادن را اقتصادی‌تر پیش ببرند. پاسخ به این پرسش بدون شناخت تجربه کشورهای پیشرو و تغییرات صنعت معدن در جهان دشوار است. تجربه هند در توسعه منابع سنگ‌آهن و برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت فولاد، از جمله نمونه‌هایی است که می‌تواند برای بررسی رابطه میان اکتشاف و توسعه صنعتی مورد توجه قرار گیرد. در عین حال، اتکای فناوری به یک کشور، انتخاب‌های معدن ایران را محدود می‌کند؛ به‌ویژه آنکه توانمندی کشورها در زمینه تجهیزات، اکتشاف و فرآوری یکسان نیست. اگر محدودیت‌های ارزی و وارداتی کاهش یابد، انتخاب فناوری باید از شناخت نیاز معادن آغاز شود، نه از فهرست تجهیزات قابل خرید. این رویکرد مستلزم آن است که فعالان و کارشناسان بخش معدن، تحولات جهانی را به‌طور مستمر دنبال کنند و فاصله فناوری معادن ایران با رقبای خود را دقیق‌تر بسنجند.