محدودیتهای صادراتی و رکود ساختوساز، سهم ایران در تجارت جهانی را کاهش داده است
بازار از دست رفته سنگ تزیینی
آمارهای منتشرشده توسط مرکز آمار ایران نشان میدهد، روند صادرات مستقیم سنگ تزیینی ایران در سالهای اخیر از افول جدی حضور این محصول در بازارهای جهانی حکایت دارد. ارزش صادرات در سال ۱۳۹۷ به حدود ۱۶.۹میلیون دلار رسید، اما پس از آن روندی نزولی گرفت و در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ عملا به صفر رسید. هرچند در سال ۱۴۰۳ نشانهای محدود از بازگشت صادرات دیده میشود، فاصله با ظرفیت بالقوه این صنعت همچنان چشمگیر است. بر اساس دادههای منتشرشده از سوی انجمن سنگ ایران، بالاترین میزان ارزآوری سالانه این صنعت در سالهای گذشته حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰میلیون دلار بوده است؛ درحالیکه فعالان صنعت معتقدند ظرفیت صادراتی سنگ ایران در صورت توسعه فرآوری و دسترسی پایدار به بازارهای خارجی میتواند چندبرابر رقم فعلی باشد. با این حال این حجم نیز اکنون کاهش یافته است.
این فاصله زمانی بیشتر معنا پیدا میکند که ساختار صنعت سنگ ایران را در نظر بگیریم. بخش بزرگی از معادن و واحدهای فرآوری این صنعت کوچکمقیاس و خصوصی هستند و توان آنها برای تحمل رکود داخلی، افزایش هزینههای انرژی و مشکلات صادراتی محدود شده است. از سوی دیگر، سنگ ساختمانی برخلاف مواد معدنی فلزی، محصولی کاملا استاندارد و قابل جایگزینی نیست. ویژگیهایی مانند رنگ، طرح، رگه و حتی معدن محل استخراج میتواند برای خریدار خارجی تعیینکننده باشد. به همین دلیل، از دست رفتن یک بازار صادراتی تنها به کاهش فروش یک دوره محدود نمیشود و ممکن است بازگرداندن مشتری به بازار ایران را دشوار کند. اکنون صنعت سنگ با دو فشار همزمان مواجه است؛ از یکسو رکود ساختوساز داخلی، تقاضای سنتی این صنعت را محدود کرده و از سوی دیگر، موانع صادراتی و مسائل مربوط به رفع تعهد ارزی، هزینه حضور در بازارهای خارجی را افزایش داده است. نتیجه، کاهش استفاده از ظرفیت معادن و افزایش فشار بر واحدهایی است که برای ادامه فعالیت به فروش مستمر نیاز دارند.
کاهش صادرات سنگ تزیینی و تعدیل نیروی کار
زیبا یزدانی، فعال حوزه سنگ، با اشاره به مشکلات موجود در بخش صادرات سنگ ساختمانی به «دنیایاقتصاد» گفت: در شرایطی که ساختوساز در داخل با رکود مواجه است و بازار صادراتی نیز به شدت محدود شده، فشار این وضعیت بر معادن سنگ ساختمانی چند برابر سایر بخشهای معدنی است و اگر این شرایط ادامه پیدا کند، واحدهای معدنی ناچار به تعدیل نیروی کار خواهند شد. سنگ ساختمانی از نظر ماهیت و پارامترهای اثرگذار با سایر معادن، بهویژه معادن فلزی، تفاوت دارند. عوامل مختلفی بر فعالیت معادن سنگ ساختمانی اثرگذار است و این عوامل نسبت به بسیاری از معادن دیگر، پیچیدهتر است. سنگ ساختمانی باید از سوی معماران و طراحان در پروژهها انتخاب و استفاده شود تا بازار آن رونق پیدا کند.
وی افزود: در شرایطی که از یک طرف ساختوساز در داخل کشور با رکود مواجه است و از طرف دیگر بازار صادراتی بهشدت محدود شده، طبیعی است که صنعت سنگ ساختمانی آسیب بیشتری ببیند. اکنون این آثار را در فعالیت معادن مشاهده میکنیم و هزینههای سرباری که به معادن تحمیل شده نیز افزایش یافته است. از سوی دیگر افزایش قیمت سوخت ژنراتورها یکی از مشکلاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد. ژنراتور در صنعت سنگ در واقع ماشین مولد این صنعت است و اگر امکان استفاده از ژنراتور در معدن وجود نداشته باشد، تولید متوقف میشود. این موضوع در کنار سایر مشکلاتی که پیش از این در معادن وجود داشته، فشار بیشتری بر بهرهبرداران وارد کرده است.
رفع تعهد ارزی؛ مانع صادرات سنگ
یزدانی یکی از مشکلات مهم فعلی صنعت سنگ را مسائل مربوط به صادرات و رفع تعهد ارزی دانست و افزود: در گفتوگو با چند تن از صادرکنندگان متوجه شدیم سنگهای صادراتی آنها در بندرعباس مانده و با وجود همه سختیها توانستند راهی برای صادرات پیدا کنند. اما وقتی مابهالتفاوت و هزینههای مربوط به رفع تعهد ارزی را محاسبه میکنیم، متوجه میشویم صادرات نهتنها صرفه اقتصادی ندارد، بلکه زیانده است. این شرایط انگیزه صادرکنندگان را کاهش میدهد. صادرکننده وقتی برای حضور در بازار خارجی با این حجم از هزینه و محدودیت مواجه میشود، طبیعی است که ادامه فعالیت برای او دشوار شود. از سوی دیگر، حل این مساله نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف است.
این فعال حوزه سنگ با اشاره به اشتغال ایجادشده در زنجیره صنعت سنگ گفت: در جلسات نیز مطرح شده است که به ازای هر شغل مستقیم در معدن سنگ، حدود ۱۷ شغل غیرمستقیم در زنجیره صنعت ایجاد میشود. بنابراین موضوع فقط اشتغال کارگران معدن نیست و خانوادههای زیادی به این زنجیره وابسته هستند. یزدانی درباره تعداد شاغلان این بخش نیز گفت: آمار دقیقی که بتوان بر اساس آن تعداد شاغلان مستقیم و غیرمستقیم صنعت سنگ ساختمانی را بهطور مشخص اعلام کرد، دردسترس نیست. اما بیش از ۴۰۰هزار نفر بهصورت مستقیم در این صنعت و زنجیره وابسته به آن فعالیت دارند؛ این تعداد یعنی ۴۰۰هزار خانواده. مشخص نیست چه تعداد نیز به صورت غیرمستقیم به آن وابسته هستند.
وی درباره وضعیت فعالیت معادن سنگ ساختمانی نیز گفت: در یک سال گذشته، به ویژه از اواخر سال گذشته تاکنون، تعطیلی و توقف فعالیت برخی معادن را شاهد بودهایم. بسیاری از معادن با کاهش فعالیت یا توقف تولید مواجه شدهاند و برخی واحدها نیز تلاش کردهاند با وجود خواب معدن، شرایط موجود را برای مدتی مدیریت کنند. با این حال این وضعیت نمیتواند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و اگر درآمد و امکان فروش وجود نداشته باشد، واحدها در نهایت مجبور به تعدیل نیروی کار میشوند. وی با اشاره به ساختار معادن سنگ ساختمانی اظهار کرد: بیش از ۹۹درصد معادن سنگ ساختمانی، خصوصی و کوچکمقیاس هستند. بنابراین توان مالی این واحدها برای تحمل رکود و افزایش هزینهها محدود است و نمیتوان انتظار داشت یک واحد کوچک برای مدت طولانی بدون فروش و درآمد، هزینههای تولید و نیروی انسانی خود را تامین کند.
ضرورت حفظ بازارهای صادراتی
این فعال حوزه سنگ درباره پیگیری مشکلات این بخش از سوی مسوولان نیز گفت: مسوولان در جلسات و هنگام ارائه مشکلات، تلاش میکنند موضوعات مطرحشده را پیگیری و برای حل آنها همراهی کنند، اما مساله این است که مشکلات صنعت سنگ از پیچیدگیهای چندگانه برخوردار است و سازمانها و عوامل مختلفی در حل هر مساله دخیل هستند. برای نمونه، موضوع رفع تعهد ارزی را در نظر بگیرید. یک بخش از موضوع در سازمان توسعه تجارت مطرح است، بخش دیگر به بانک مرکزی مربوط میشود و موضوعات دیگری نیز در وزارت اقتصاد وجود دارد. در واقع حلقههای مختلف برای حل این مساله هنوز به شکل مناسبی به یکدیگر متصل نشدهاند و به همین دلیل گشایش مورد انتظار ایجاد نشده است. یزدانی با تاکید بر اهمیت حفظ بازارهای صادراتی سنگ ایران گفت: صنعتگران و بهرهبرداران تمام تلاش خود را میکنند تا به هر شکل ممکن حضور خود را در بازار حفظ کنند. اگر این تصور در بازارهای خارجی ایجاد شود که سنگ ایران دیگر قابل دسترسی نیست، آثار نامطلوبی خواهد داشت؛ بنابراین حفظ ارتباط با بازارهای صادراتی برای صنعت سنگ اهمیت زیادی دارد.
