«سرخ و سیاه» در وضعیت قرمز
دنیای اقتصاد : سریال «سرخ و سیاه» ساخته آیدا پناهنده از نخستین روز انتشارش دچار حاشیه شد. پناهنده که پیش‌تر با سریال «در انتهای شب» توانسته بود توجه مخاطبان را جلب کند، این بار به سراغ روایتی در بستر تاریخی رفت و عشق، قدرت، فقر، خشونت و مناسبات نابرابر اجتماعی را در کنار یکدیگر قرار داد. داستان در فضای تاریخی دوره قاجار می‌گذرد و با روایت زنی جوان آغاز می‌شود که در محبس به سر می‌برد و تصمیم می‌گیرد ماجرای زندگی‌اش را برای دیگر زنان بازگو کند. روایت او از گذشته، مخاطب را به زندگی نوروز می‌برد؛ مردی هنرمند که در زمینه نقاشی و خوشنویسی استعداد دارد و همراه برادرش در کار فرش‌بافی فعالیت می‌کند. آشنایی نوروز با فانوس، زنی کولی که همراه خانواده و طایفه‌اش به شهر آمده، نقطه آغاز اتفاقاتی است که مسیر زندگی شخصیت‌ها را تغییر می‌دهد. دستگیری پدر و نامزد فانوس و ورود نوروز به ماجرا، زمینه شکل‌گیری درامی را فراهم می‌کند که به‌تدریج از یک رابطه عاطفی فراتر می‌رود و به مناسبات قدرت و محدودیت‌های اجتماعی می‌رسد.
علی شادمان در نقش نوروز، ندا جبرائیلی در نقش فانوس، پردیس پورعابدینی در نقش طاووس و پارسا پیروزفر در نقش حاکم شهر حضور دارند. نکته دیگری که درباره این سریال اهمیت دارد، نسبت آن با رمان مشهور «سرخ و سیاه» نوشته استاندال است. انتخاب این عنوان، خواه‌ناخواه مخاطب آشنا با ادبیات جهان را به یاد رمان مشهور نویسنده فرانسوی می‌اندازد؛ اثری که در سال ۱۸۳۰ منتشر شد و از طریق سرگذشت ژولین سورل، جاه‌طلبی، عشق، طبقات اجتماعی و مناسبات قدرت را بررسی می‌کند. با این حال، سریال ایرانی را نباید بازسازی مستقیم داستان استاندال دانست. آنچه درباره این مجموعه مطرح شده، اقتباسی آزاد از اثر ادبی است و شخصیت‌ها و پیش‌زمینه داستانی آن با رمان تفاوت دارند. در واقع، پیوند میان دو اثر بیش از آنکه در بازسازی ماجراهای رمان باشد، در توجه به تقابل فرد و ساختارهای قدرت و محدودیت‌های اجتماعی قابل بررسی است.
یکی دیگر از محورهای بحث درباره «سرخ و سیاه»، مقایسه آن با تجربه‌های قبلی آیدا پناهنده و دیگر مجموعه‌های تاریخی نمایش خانگی است.
«در انتهای شب» بیش از هر چیز بر جزئیات زندگی روزمره، روابط خانوادگی و پیچیدگی‌های عاطفی آدم‌ها تکیه داشت. پناهنده در آن مجموعه نشان داده بود که برای خلق موقعیت‌های تاثیرگذار، لزوما به اتفاقات بزرگ یا دیالوگ‌های پرطمطراق نیاز ندارد. همین ویژگی باعث شده است برخی مخاطبان انتظار داشته باشند «سرخ و سیاه» نیز از همان دقت در شخصیت‌پردازی و ظرافت در گفت‌وگوها برخوردار باشد.
از سوی دیگر، مقایسه این مجموعه با «جیران» نیز از منظر بازنمایی روابط عاطفی و میزان صراحت در دیالوگ‌های تاریخی مطرح شده است. این مقایسه نشان می‌دهد که مساله زبان در سریال‌های تاریخی نمایش خانگی به موضوعی فراتر از یک اثر خاص تبدیل شده است.
البته تفاوت میان جهان داستانی این مجموعه‌ها را نباید نادیده گرفت. «سرخ و سیاه» بیش از آنکه بر مناسبات درباری و زندگی شاهانه متمرکز باشد، به زندگی طبقات فرودست و مواجهه آنها با قدرت می‌پردازد. بنابراین، زبان شخصیت‌ها نیز باید متناسب با موقعیت اجتماعی و تجربه زیسته آنها ارزیابی شود.
با این حال، آنچه تاکنون بیش از همه نام این مجموعه را به موضوع بحث تبدیل کرده، فقط داستان و کیفیت فنی آن نیست؛ بلکه حاشیه‌های مربوط به زبان شخصیت‌ها و میزان صراحت برخی دیالوگ‌ها نیز به یکی از محورهای اصلی واکنش‌ها تبدیل شده است. خبرگزاری تسنیم در چهارم آبان ۱۴۰۵با انتشار مطلبی با عنوان «چرا دیالوگ‌های سریال سرخ و سیاه صریح و منشوری‌اند؟» به این موضوع پرداخت و انتخاب‌های زبانی سازندگان را مورد پرسش قرار داد.
در این گزارش به دو نمونه از قسمت‌های نخست اشاره شده است؛ یکی گفت‌وگوی نوروز با فالگیر و دیگری صحبت او با برادرش درباره علاقه به دختر کولی. به اعتقاد نویسنده گزارش، برخی از این عبارت‌ها بیش از آنکه در خدمت شخصیت‌پردازی یا پیشبرد داستان باشند، به دلیل صراحت خود جلب توجه می‌کنند.
در همان روز خبری منتشر شد مبنی بر اینکه ساترا از این سریال به دلیل انتشار بدون اخذ مجوز شکایت کرده است. دوشنبه نیز سایت تابناک نوشت «سرخ و سیاه» که از ۲۴ مهرماه انتشار خود را آغاز کرد، هنوز از حاشیه‌های روزهای نخست انتشار فاصله نگرفته بود که خبر ثبت شکایت درباره آن منتشر شد. این شکایت حدود ۴۸ ساعت پس از انتشار قسمت نخست در دادگاه جرائم اخلاقی مطرح شده است. در واکنش به انتشار این خبر، یک مقام مسوول در ساترا اصل طرح شکایت را تایید کرد، اما توضیح داد که شکایت در دادگاه از پلتفرم فیلیمو مطرح شده و نه شخص آیدا پناهنده. با این حال، اکنون پس از انتشار ۴ قسمت از سریال خبر احضار و بازجویی کارگردان، ابعاد تازه‌ای به این ماجرا داده است.
این حاشیه‌ها در کنار شکایت مطرح‌شده، گمانه‌زنی‌هایی درباره علت ورود پرونده به مسیر قضایی ایجاد کرد؛ با این حال، تاکنون جزئیات رسمی درباره موضوع شکایت و ارتباط احتمالی آن با محتوای مشخصی از سریال منتشر نشده ولی آنچه اکنون بیش از هر چیز مورد توجه مخاطبان قرار گرفته، سرنوشت قسمت‌های آینده مجموعه است.
آیدا پناهنده، متولد ۱۳۵۸ در تهران، فارغ‌التحصیل کارشناسی فیلم‌برداری و کارشناسی ارشد سینما از دانشگاه هنر تهران است. او فعالیت حرفه‌ای خود را با ساخت فیلم‌های کوتاه و تلویزیونی آغاز کرد و با فیلم سینمایی «ناهید» در سال ۱۳۹۴ به شهرت رسید؛ اثری که جایزه آینده نویدبخش بخش نوعی نگاه جشنواره فیلم کن را دریافت کرد. «اسرافیل»، «تی‌تی»، «زالاوا» و مجموعه نمایش خانگی «در انتهای شب» از دیگر آثار او هستند. پناهنده همچنین برای فیلمنامه «زالاوا» برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه از جشنواره فیلم فجر شد.
