تحلیلی از تحول جامعه کمونیست
اهمیت این کتاب نه فقط در محتوای نظری آن، بلکه در جایگاه نویسندهاش ریشه دارد: جیلاس از رهبران بلندپایه حزب کمونیست یوگسلاوی و از نزدیکترین یاران تیتو بود که پس از سالها حضور در هسته قدرت، به منتقد رادیکال ساختار اقتدارگرای کمونیسم بدل شد.
«طبقه جدید» حاصل این تجربه مستقیم از درون دستگاه قدرت است؛ متنی که هم شهادت سیاسی است و هم تحلیل نظری. جیلاس در این کتاب استدلال میکند که نظامهای کمونیستی، برخلاف ادعای الغای طبقات، در عمل به شکلگیری طبقهای تازه و ممتاز منجر میشوند؛ طبقهای متشکل از بوروکراتهای حزبی، مدیران دولتی و کادرهای ایدئولوژیک که کنترل سیاسی و اداری جامعه را در دست دارند. این «طبقه جدید» نه از طریق مالکیت خصوصی سرمایه، بلکه از راه تسلط جمعی بر دولت، حزب و ابزار تولید شکل میگیرد. به بیان دیگر، مالکیت رسمی دولتی جایگزین مالکیت سرمایهدارانه میشود، اما قدرت واقعی در اختیار گروهی محدود باقی میماند که از امتیازات مادی، سیاسی و نمادین گستردهای برخوردارند.
جیلاس نشان میدهد که تمرکز قدرت در حزب واحد، بهتدریج تمام حوزههای زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را تحت سلطه درمیآورد و ساختار دولت را به ابزاری فرعی بدل میکند. تصمیمگیریهای واقعی نه در نهادهای قانونی یا نمایندگی، بلکه در سطوح بسته حزبی صورت میگیرد؛ جایی که پاسخگویی، رقابت سیاسی و امکان اصلاح ساختاری عملا از میان میرود. به باور او، این تمرکز قدرت نه یک انحراف تصادفی، بلکه پیامد منطقی پیوند ایدئولوژی انقلابی با انحصار سیاسی است.
«طبقه جدید» همچنان متنی کلیدی برای فهم رابطه قدرت، ایدئولوژی و بوروکراسی در نظامهای بهظاهر برابریطلب است. ارزش ماندگار کتاب در این است که نشان میدهد حذف مالکیت خصوصی لزوما به حذف نابرابری و سلطه نمیانجامد و بدون آزادی سیاسی، پاسخگویی و کثرتگرایی، هر انقلابی میتواند به شکل تازهای از طبقهسالاری منتهی شود. این اثر نه فقط نقدی بر کمونیسم قرن بیستم، بلکه هشداری عام درباره تمرکز قدرت در هر نظام ایدئولوژیک است. کتاب «طبقه جدید» که ترجمه فارسی آن در ۲۵۴صفحه توسط نشر نو منتشر شده، با قیمت ۳۷۰هزار تومان روانه کتابفروشیها شده است.
