سیاستهای پیش روی دولت برای مدیریت پایدار بخش کشاورزی بررسی شد
نقشه راه ارتقای امنیت غذایی
در طول سالیان گذشته بسیاری از کشورهای دنیا حتی با وجود محدودیتهای جدی در دسترسی به منابع آب و محدودیت زمین، در راستای ارتقای تولید محصولات کشاورزی با هدف تامین امنیت غذایی گام برداشتهاند. در این میان حتی کشورهای خشک در راستای تولید و تجارت محصولات کشاورزی گام برداشتهاند و افزایش راندمان کشت و بهرهبرداری از آب بهمراتب افزایش یافته است. به عنوان نمونه چین که در طول دهههای گذشته در رده بزرگترین واردکنندگان محصولات کشاورزی بوده، توانسته با ارتقای سطح فناوری در زمینه کشاورزی، نیاز خود را به این محصولات تامین کند و در رده بزرگترین تولیدکنندگان این محصولات در سطح جهانی قرار گیرد. این رشد در سایه بهرهمندی از تکنولوژیهای نوین در صنعت کشاورزی، افزایش تعداد آزمایشگاههای خاک و استفاده از فناوریهای نوین آبیاری ممکن شده است.
با وجود این میزان تولید محصولات مختلف کشاورزی کشور در طول چند دهه گذشته، رشد قابل قبولی نداشته است. این عدم رشد مناسب در حالی است که دولت با اجرای راهکارهای مختلف درصدد حمایت از کشاورزان است، هرچند این طرحها در عمل نتیجهبخش نبوده است. کشت فراسرزمینی یکی از الگوهای موفقی است که توسط برخی کشورهای کمبارش و خشک برای دستیابی به برخی نهادههای آببر اتخاذ شده است. بهعنوان نمونه عربستان سعودی در این مسیر موفق عمل کرده است. این سیاست در ایران نیز طی سالیان گذشته مورد توجه بوده، اما در عمل اقدام اساسی در راستای تحقق آن عملیاتی نشده است.
علاوه بر تمام کمبودهای یاد شده باید تاکید کرد که فقدان آمار و اطلاعات از نیازهای کشاورزی و غذایی کشور، دیگر چالش پیش روی افزایش تابآوری نظام غذایی کشور است. در طول این سالها سبد دقیقی از نیازهای کشاورزی و غذایی کشور و راهکارهای تامین آن تهیه نشده است. این فقدان حتی مانع اجرای راهکارهای حمایتی صحیح بوده است.
ضرورت اجرای طرحهای ملی و منطقهای
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در چارچوب ماموریتهای راهبردی مبنی بر شناسایی، تحلیل و ارائه راهکارهای موثر برای مواجهه با چالشهای کلان بخش کشاورزی، امنیت غذایی و ارائه راهکارهای مبتنی بر شواهد برای پشتیبانی از فرآیندهای سیاستگذاری ملی، گزارشی با عنوان «تابآوری غذایی در بستر آتشبس شکننده و نااطمینانیهای ژئوپلیتیک: تحلیل آثار، وضعیت پیشرو و گزینههای سیاستی برای ایران» تهیه و منتشر کرده است.
این گزارش با هدف بررسی آثار و پیامدهای ناشی از تداوم تنشهای ژئوپلیتیک، آتشبس و نااطمینانیهای منطقهای و جهانی بر امنیت غذایی کشور و نیز شناسایی مسیرهای سیاستی برای افزایش تابآوری نظام غذایی ایران تهیه شده است. یافتهها نشان میدهد که کاهش آسیبپذیری و تقویت تابآوری ایران در برابر چنین شوکهایی، نیازمند یک بسته سیاستی چندسطحی و زمانمند در سطوح ملی، محلی، شهری و منطقهای است.
ارتقای تابآوری در سطح ملی
برای ارتقای امنیت غذایی در سطح ملی، مجموعهای از اقدامات اجرایی، ضروری به نظر میرسد؛ از جمله بازطراحی الگوی کشت و تولید با هدف کاهش وابستگی به نهادههای وارداتی پرریسک، بهویژه با توجه به شرایط بارندگی ماههای اخیر. همچنین استفاده هدفمند از ظرفیت مراتع برای تامین خوراک دام، تقویت ذخایر استراتژیک غلات، نهادههای دامی و سوخت و اصلاح تدریجی نظام یارانه و قیمتگذاری بهگونهای که هم انگیزه تولید و سرمایهگذاری حفظ شود و هم حمایت هدفمند از دهکهای آسیبپذیر تداوم یابد، اهمیت دارد. در کنار این موارد، ارتقای تابآوری زیرساختهای حملونقل و تامین محصولات اساسی ــ شامل بنادر، انبارها، خطوط لوله و شبکه برق ــ در برابر ریسکهای جنگی و حملات سایبری و تنوعبخشی به مبادی و مقاصد واردات نهادههای اساسی، از دیگر الزامات مدیریت پایدار امنیت غذایی کشور محسوب میشود.
مکملهای نظام ملی تامین غذا
اجرای سیاستهای حمایتی در سطح ملی و شهری میتواند به بهبود امنیت غذایی کشور کمک کند.
از مهمترین این اقدامات میتوان به تقویت نقش استانداریها، شهرداریها، شوراهای محلی و نهادهای جامعهمحور در برنامهریزی، ذخیرهسازی و توزیع عادلانه غذا در شرایط بحرانی اشاره کرد؛ رویکردی که با تمرکززدایی، سرعت و کارآیی مدیریت بحران را افزایش میدهد. همچنین توسعه شبکههای محلی تامین غذا شامل بازارهای محلی، زنجیرههای کوتاه تامین و تعاونیهای تولید و توزیع، بهعنوان مکمل نظامهای ملی تامین غذا، اهمیت بالایی دارد. طراحی پروتکلهای مدیریت بحران غذایی در سطح استانها و شهرها، بهویژه با تمرکز بر مناطق حاشیهای و سکونتگاههای کمبرخوردار، از دیگر الزامات ارتقای تابآوری غذایی کشور محسوب میشود.
در سطح منطقهای و بینالمللی نیز ارتقای امنیت غذایی نیازمند اجرای راهکارهایی نظیر توسعه و تنوعبخشی به مسیرها و شرکای تجاری حوزه غذا، با تمرکز بر کریدورهای کمریسکتر است. مشارکت فعال در ابتکارات منطقهای امنیت غذایی، از جمله ایجاد ذخایر مشترک، سازوکارهای مبادله پایاپای و توافقهای دوجانبه و چندجانبه حملونقل با کشورهای همسایه، میتواند ریسک اختلال در تامین غذا را کاهش دهد. علاوه بر این، بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیت دیپلماسی غذایی و پیوندهای قومی و محلی، ابزاری موثر برای کاهش اثر تحریمها و تقویت پایداری زنجیره تامین غذا خواهد بود.
تمرکز بر پتانسیلهای داخلی
علیقلی ایمانی فعال صنعت کشاورزی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی راهکارهای بهبود امنیت غذایی کشور گفت: در جهان کنونی و با توجه به تشدید تنشهای جنگی در سطح بینالمللی، یکی از مهمترین دغدغههای دولت، مدیریت صحیح روند عادی زندگی مردم و تامین نیازهای غذایی افراد است. به بیان دقیقتر تامین امنیت غذایی در شرایط عادی و تنشزای حاکم بر منطقه یک سیاست حیاتی در تمام کشورهای دنیاست. در این میان هر کشوری با توجه به منابع و ظرفیتهای خود به دنبال تامین امنیت غذایی خواهد بود. به علاوه آنکه در موقعیت کنونی انتظار میرود سیاستگذاران در مسیر ارتقای تابآوری تولید گام بردارند.
ایمانی افزود: ارتقای تابآوری در حوزه تامین نیازهای غذایی کشور از چند منظر قابل بحث است. در درجه نخست آنکه باید سیاستهای کلان حاکم بر حوزه غذا و کشاورزی اصلاح و متناسب با شرایط بهروز شود. در همین حال از سیاستگذاران انتظار میرود ضمن توجه نیازهای اساسی کشاورزان در مقام تولیدکنندگان اصلی صنعت کشاورزی، از توسعه تولید در این بخش حمایت کنند. در طول سالیان گذشته کشاورزان بارها در تامین حداقل نیازهای خود از جمله کود شیمیایی، بذر و مطالبات دولتی با چالش مواجه بودهاند. در این میان اقدامات درخوری برای ارتقای سطح آموزش در این صنعت اجرایی نشده است.
این فعال صنعت کشاورزی گفت: در حال حاضر حدود ۸۰ درصد نیاز کشور ، از تولید داخلی تامین میشود. چنانچه شاخصهای بهرهوری در این صنعت بهبود یابد و میزان تولید در واحد سطح، بیشتر شود، تولید در این صنعت نیز افزایش خواهد یافت. چنانچه از فناوریهای نوین در صنعت کشاورزی استفاده و مباحث آموزشی به کشاورزان تقویت شود، بخش بزرگی از کمبودهای این حوزه مرتفع خواهند شد و تاثیر مثبتی بر ارتقای امنیت غذایی خواهد داشت.
ایمانی گفت: متاسفانه دولت هزینه ما بهازای محصول خریداری شده از کشاورز را با تاخیر زمانی قابلتوجه پرداخت میکند. این تاخیر در تولید تاثیر منفی دارد.
این فعال صنعت کشاورزی در ادامه با اشاره به نقش تعاونیها برای بهبود عملکرد صنعت کشاورزی گفت: ایجاد تعاونیهای مستقل و قوی در حوزه کشاورزی میتواند مسیر تولید و افزایش بهرهوری را در این حوزه ارتقا بخشد. با وجود این در طول سالیان گذشته تعاونی مستقل یا کارآمدی در این بخش شکل نگرفته و همین موضوع نیز به شدت چالشزا بوده است.
