مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب، وضعیت پرشدگی سدهای کشور را بررسی کرد
فشار مضاعف بر منابع آب
با این حال، وضعیت منابع آبی کشور همچنان مطلوب نیست. در سال آبی جاری، از میان شش حوضه اصلی، میزان بارش در حوضه آبریز دریای خزر حدود ۱۰.۷ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بوده، درحالیکه در سایر حوضهها افزایشی در حدود ۵ تا ۱۵ درصد ثبت شده است؛ بیشترین رشد نیز به حوضه دریاچه ارومیه اختصاص دارد. در سطح استانی نیز توزیع بارشها یکنواخت نبوده است. با وجود تحقق حدود ۱۰۰ درصدی بارش در برخی استانها، نزدیک به یکسوم کشور همچنان با کمبارشی مواجه است. در استان تهران، میزان تحقق بارش سال آبی کمتر از ۵۰ درصد بوده و حدود ۲۵ درصد پایینتر از میانگین بلندمدت برآورد میشود. در چنین شرایطی، پرهیز از خوشبینی زودهنگام و توجه به مدیریت ریسک، بهویژه در کلانشهرها، اهمیت بالایی دارد. همزمان، بازنگری در ساختار حکمرانی و ارتقای نظام مدیریت منابع آب، همچنان بهعنوان یک ضرورت اساسی برای کشور مطرح است.
کاهش بارندگیها و برداشت بیرویه و بیش از ظرفیت دینامیکی منابع آب زیرزمینی در چهار دهه گذشته منجر به تحمیل فشار بر منابع آب و کاهش حجم منابع آب تجدیدپذیر کشور از ١٣٠میلیارد مترمکعب در دهه ٦٠ به ٩٧میلیارد مترمکعب در سال ١٤٠٣، کسری تجمعی مخزن منابع آب زیرزمینی به میزان ١٥٠ تا ٣٥٠میلیارد مترمکعبی، وضعیت بحرانی در بیش از ٧٠ درصد دشتهای کشور و وقوع پدیده شوم و نگرانکننده فرونشست زمین، کاهش کیفی منابع آب سطحی و زیرزمینی و کاهش سهم حقآبههای محیط زیستی شده است. رویکرد دهههای گذشته کشور در عرصه توسعه اقتصادی و اجتماعی و مدیریت منابع آب، تعادل در عرضه و تقاضای آب برای کلیه مصارف و نیازهای توسعه کشور را با چالش و مشکلات عمیقی در ابعاد مختلف مواجه و بحران آب را به یکی از مهمترین چالشهای حال حاضر کشور تبدیل کرده است. مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران گزارشی را با هدف اطلاعرسانی دقیق و به موقع به بخشخصوصی و فضای کسبوکار تدوین کرده است؛ تا با ارائه تحلیل مقایسهای وضعیت منابع آب سطحی کشور، ابزاری راهبردی برای مدیریت ریسکهای اقلیمی، بهینهسازی زنجیره تامین و تسهیل سرمایهگذاریهای پایدار در استانهای مختلف کشور فراهم آورد.
دادههای بارشهای تجمیعی
ایران در منطقهای با اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد و سال گذشته پنجمین سال متوالی بود که کشور بهطور متوسط با خشکسالی مواجه بود. پس از یک دوره کمبارشی شدید که منجر به فشار سنگین بر منابع آبی و کاهش تراز آبخوانها شد، اکثر مناطق کشور در سال آبی ١٤٠٤-١٤٠٥ شاهد جهش قابل توجهی در بارشها بود. این روند که با بارشهای قابل توجه زمستان و ابتدای بهار تقویت شده، موجب شد تا در برخی مناطق، میانگین بارندگیها فراتر از حد نرمال بلندمدت باشد. بارشهای سال آبی جاری، با ثبت ارقام قابل توجه و بهبود نسبی در وضعیت منابع آب سطحی و زیرزمینی، چشمانداز تامین آب را نسبت به سال گذشته امیدوارکنندهتر کرده است. افزایش بارندگیها در اکثر استانها خصوصا در نیمه غربی و شمالغربی به سمت مرکز کشور، نوار شمالی و همچنین استانهای جنوبی، منجر به تقویت منابع آب سطحی و افزایش ذخایر مخازن سدها شده است.
ارتفاع کل ریزشهای جوی کشور از اول مهرماه ۱۴۰۴ تا نیمه اول فروردینماه سال ۱۴۰۵ معادل ١٩٩ میلیمتر است. این میزان بارندگی نسبت به میانگین دورههای مشابه بلندمدت (٥٧ ساله) رشد ٤ درصدی داشته است، درحالی که در چهار سال گذشته این تغییرات نسبت به بلندمدت منفی بود. همچنین میزان این بارشها نسبت به مدت مشابه سال گذشته، ٦٧ درصد افزایش داشته که اگرچه نسبت به ۴ سال گذشته رقم قابلتوجهی است اما باید توجه داشت که این عدد عمدتا ناشی از کمبارشی سالهای قبل بوده و به معنای عبور از بحران نیست؛ چرا که مقایسه با آمار بلندمدت نشان میدهد که وضعیت بارشها صرفا به سطح نرمال نزدیک شده و کشور هنوز در حال تجربه اثرات خشکسالیهای انباشته سالهای قبل است و ضروری است سیاستگذاران همچنان برنامههای مدیریت مصرف را در اولویت قرار دهند.
بررسی روند تغییرات بارش تجمعی کشور در سال آبی جاری و مقایسه آن با سال آبی گذشته و میانگین بلندمدت نشان میدهد که از نیمه دوم آذرماه، افزایش بارشها در سطح کشور باعث شد مقادیر بارش تجمعی سال آبی جاری با فاصله گرفتن از مقادیر بارش تجمعی سال آبی گذشته، بر مقادیر میانگین بلندمدت بارش تجمعی کشور منطبق شود. مقدار بارشها طی دهه نخست فروردین ١٤٠٥ حتی به بیش از مقدار میانگین بلندمدت بارش تجمعی کشور نیز رسیده است. براساس آمار رسمی وزارت نیرو، به دنبال بارشهای اخیر، میزان ورودی مخازن سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری تا نیمه اول فروردین ماه حدود ٢٣میلیارد مترمکعب بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ٥٣ درصد افزایش داشته است. میزان خروجی از مخازن سدهای کشور نیز در این مدت حدود ۱۳.۵میلیارد مترمکعب بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ٧ درصد کاهش داشته است.
با توجه به آمار رسمی وزارت نیرو، حجم کل مخازن سدهای کشور در سال آبی جاری تا نیمه اول فروردین ماه ۲۸.۱۳میلیارد مترمکعب گزارش شده که با درصد پرشدگی ٥٤ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته، حدود ١٢ درصد افزایش داشته است. این درحالی است که در سال گذشته حدود ١٦ درصد کاهش حجم و پرشدگی مخازن سدهای کشور نسبت به سال قبل مشاهده شد. به دلیل تفاوت الگوی مکانی بارشها و همچنین بارش برف در برخی مناطق، وضعیت سدها در همه حوضهها یکسان نیست. بیش از نیمی از سدهای مهم کشور درصد پرشدگی کمتر از ٥٠درصد دارند. با وجود بارشهای رخ داده، برخی سدهای تامینکننده آب استانهایی مانند تهران (لار، لتیان -ماملو)، خراسان رضوی (طرق، دوستی)، زنجان (تهم) و مرکزی (ساوه، کمال صالح)، سیستان و بلوچستان (چاه نیمهها)، کرمان (تنگلویه) و حوضه قمرود (١٥ خرداد) با درصدپرشدگی کمتر از ٢٠ درصد همچنان در وضعیت نامطلوبی قرار دارند. موجودی مخازن مجموع سدهای پنجگانه استان تهران و البرز در سال آبی جاری تا نیمه اول فروردینماه ١٤٠٥ برابر با ٢٠٩میلیون مترمکعب گزارش شده است که در مجموع نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ٣٥ درصد کمتر است.
تغییر در الگوی بارشها
تحلیل دادههای بارندگی سال آبی جاری تا نیمه اول فروردینماه ١٤٠٥ نشان میدهد که رشد ٤ درصدی بارشهای کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت و رسیدن به رقم ١٩٩ میلیمتر، با توجه به خشکسالیهای متوالی سالهای گذشته نباید موجب خوشبینی کاذب در برنامهریزیهای کلان بخشهای مختلف کشاورزی، صنعت و شرب شود. البته این میزان بارش، در صورت مدیریت صحیح و به موقع، علاوه بر تقویت جریانهای سطحی و افزایش روانآبها، میتواند نقش مهمی در تغذیه آبخوانها و بهبود شرایط منابع آب زیرزمینی داشته و در صورت برنامهریزی صحیح، میتواند در تامین نیازهای مختلف از جمله کشاورزی و محیطزیست نیز تا حدودی موثر باشد.
کاهش ۱۰.۷ درصدی بارش در حوضه آبریز دریای خزر و افت بیش از ١٠٠ میلیمتری بارش در زیرحوضههای رودخانههای تالش، رودخانههای بین سفیدرود و هراز و حوضه طشک-بختگان-مهارلو نسبت به بلندمدت در کنار ذخیره بحرانی زیر ٢٠درصدی برخی سدها در استانهایی همچون تهران، خراسان رضوی، زنجان، مرکزی، سیستان و بلوچستان، کرمان و حوضه قمرود زنگ خطر جدی برای امنیت آبی-اقتصادی کشور است. باتوجه به شرایط موجود، تدوین سناریوهای مدیریت بحران آب و صیانت از تداوم تولید از طریق بازتعریف ساختار حکمرانی آب، تفکیک وظایف حاکمیتی از تصدیگری، ارتقای بهرهوری آب در بخشهای کشاورزی و صنعت، بهکارگیری فناوریهای نوین و بازچرخانی پساب، تقویت دیپلماسی آب، و مشارکت فعال بخش خصوصی و نهادهای مدنی در تصمیمسازیها ضرورتی اجتنابناپذیر است.
