سایه بحران خشکسالی همچنان بر استان تهران سنگینی میکند؛
بیآبی زیر باران
با وجود بهبود نسبی شرایط بارندگی در روزهای اخیر، آنچه در شبکه توزیع آب تهران تجربه میشود، همچنان نشانههایی از تنش آبی را بروز میدهد. در برخی مناطق پایتخت، بهویژه در ساعات شبانه، فشار آب بهقدری کاهش مییابد که برای خانوارها عملا معادل با قطع آب محسوب میشود. نکته قابل تامل این است که چنین شرایطی در اواخر بهمنماه رخ میدهد؛ زمانی که از منظر تقویم اقلیمی، هنوز بخش مهمی از دورههای پربارش سال آبی باقی مانده است. همزمان، برخی اظهارنظرهای رسمی بر این نکته تاکید دارند که برای قضاوت درباره خشکسالی یا ترسالی زود است و هر سناریویی در ماههای پیشرو ممکن خواهد بود.
کاهش شبانه فشار آب معمولا بهعنوان ابزاری پیشگیرانه برای مدیریت مصرف و حفظ پایداری شبکه به کار گرفته میشود؛ تصمیمی که نشان میدهد سناریوی کمبود، دستکم بهصورت بالقوه، در محاسبات اجرایی لحاظ شده است. به بیان دیگر، حتی اگر از منظر آماری هنوز نتوان درباره وضعیت نهایی سال آبی حکم صادر کرد، از منظر عملی، نشانههایی از احتیاط شدید و مدیریت تنش در حال اجراست. وقتی به مردم گفته میشود هنوز برای داوری درباره کمآبی زود است، اما همزمان فشار آب در ساعات مشخص کاهش مییابد، پیام، چیزی جز هشدار کمبود نیست. این دوگانگی، بیش از آنکه رسانهای باشد، ریشه در نحوه بیان و زمانبندی اظهارات مسوولان دارد. در چنین شرایطی، انتظار میرود سیاستگذاران حوزه آب، بهجای کلیگویی درباره احتمال ترسالی یا خشکسالی، توضیح دهند که کاهش فشار آب بر چه مبنایی اعمال میشود و تا چه حد به پیشبینیهای کوتاهمدت یا نگرانیهای بلندمدت مربوط است. شفافسازی در این سطح، میتواند فاصله میان تجربه شهروندان و روایت رسمی را کاهش دهد و از شکلگیری برداشتهای متناقض درباره وضعیت واقعی منابع آب جلوگیری کند.
زنگ خطر برای تهران و البرز
جمال محمدولیسامانی، استاد مدیریت و مهندسی آب دانشگاه تربیتمدرس، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تداوم شرایط خشکسالی در کشور گفت: ایران در حال حاضر ششمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر میگذارد و این تداوم، اثرات عمیق و فرسایندهای بر منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور گذاشته است. به گفته او، از منظر توزیع زمانی بارشها، پاییز امسال بهطور کامل خشک سپری شد و اگرچه هنوز تا پایان سال آبی که انتهای شهریور ماه است فرصت باقی مانده، اما بخش مهمی از زمان موثر برای تغذیه منابع آبی از دست رفته است. او افزود: در نتیجه این شرایط، آبخوانهای کشور بهدرستی تغذیه نشدهاند و ذخایر سدها نیز به حداقل مقادیر خود رسیدهاند. آمارهای رسمی نشان میدهد پاییز امسال خشکترین پاییز ثبتشده در ۵۷ سال گذشته بوده است؛ موضوعی که نمیتوان آن را یک نوسان اقلیمی کوتاهمدت تلقی کرد.
محمدولیسامانی بیان کرد: اگرچه بارشهای زمستان امسال در مجموع نرمال و در برخی مناطق حتی بالاتر از میانگین بوده، اما این بارشها نتوانستهاند ضعف شدید پاییز را جبران کنند، بهویژه آنکه توزیع مکانی بارشها نیز بهشدت نامتوازن بوده است. رئیس دفتر زیربنایی مرکز پژوهشهای مجلس با اشاره به الگوی مکانی بارشها گفت: در غرب کشور، بهویژه استانهایی مانند کردستان و دامنههای غربی زاگرس، شرایط بارندگی بهتر از نرمال بوده و در جنوب کشور از جمله هرمزگان و سیستان و بلوچستان نیز وضعیت بارشها قابل قبول ارزیابی میشود. او افزود: با این حال، در استانهایی مانند خوزستان و کرمانشاه میزان بارش کمتر از حد نرمال ثبت شده و این ناهمگونی مکانی، مدیریت منابع آب را با چالشهای مضاعفی مواجه کرده است.
محمدولیسامانی بیان کرد: یکی از نقاط بحرانی کشور در این سال آبی، نوار البرز است؛ استانهایی مانند تهران، البرز، قم، قزوین، همدان و حتی اراک شرایط مناسبی از نظر بارندگی ندارند و میزان بارش آنها نسبت به متوسط درازمدت کاهش محسوسی داشته است. به گفته او، در تهران میزان بارشها حدود ۵۰ درصد کمتر از متوسط ۵۷ ساله ثبت شده و این کاهش، زنگ خطر جدی برای تامین آب شرب جمعیتمیلیونی این کلانشهر به شمار میرود. او افزود: در جنوب البرز نیز از جمله در قم و اراک، بارشها چندان مساعد نبوده و توزیع مکانی بارشها بههیچوجه یکنواخت نبوده است. اگر این استانها در ادامه سال آبی شاهد بهبود معنادار در بارندگی نباشند، مشکلات آبی در ماههای پیشرو بهمراتب تشدید خواهد شد.
محمدولیسامانی تصریح کرد: در خشکسالیهای متوالی اخیر، شاهد فرسوده شدن آبخوانها و کاهش شدید ذخایر سدها بودهایم؛ بهگونهای که مخازن پنج سد اصلی تامینکننده آب تهران به حداقلهای نگرانکننده رسیدهاند. این استاد دانشگاه ادامه داد: بارشهای زمستانی اخیر نتوانستهاند این پنج سد تهران را بهطور موثر پر کنند و تنها در صورتی میتوان به بهبود وضعیت امیدوار بود که در ماههای آینده بارش قابلتوجه برف و باران رخ دهد. در برخی مناطق غربی و جنوبی کشور، وضعیت سدها مطلوبتر است و استانهایی مانند اصفهان شرایط بهتری دارند، اما در استانهای مهمی همچون چهارمحال و بختیاری که سرچشمه رود کارون محسوب میشود، شرایط آبی چندان رضایتبخش نیست و لرستان نیز با وضعیت نامناسبی روبهرو است.
محمدولیسامانی بیان کرد: اگرچه پیشبینیها نشان میدهد تا پایان سال آبی، مجموع بارندگی کشور در محدوده نرمال قرار گیرد، اما مساله اصلی این است که آبخوانها و سدها در حال حاضر خالی هستند و این بارشهای نرمال نمیتواند بهسرعت این کسری انباشته را جبران کند. برای سال آبی آینده باید از همین حالا سناریوهای سختگیرانهتری را در نظر گرفت، چرا که احتمال کاهش فشار آب، افت شدید ذخایر سدها و تداوم روند گرمتر شدن هوا وجود دارد.
به گفته این کارشناس حوزه آب، در شرایطی که جمعیت حدود ۱۶میلیونی استان تهران به منابع آبی محدود وابسته است، تداوم کاهش ۵۰ درصدی بارشها میتواند پیامدهای جدی اجتماعی و اقتصادی به دنبال داشته باشد. او تاکید کرد: البته باید تا پایان سال آبی صبر کرد و وضعیت ذخایر سدها و برف کوهستانها را برای شروع سال آبی جدید ارزیابی کرد، اما نشانهها چندان امیدوار کننده نیست. محمدولیسامانی در پایان با اشاره به ریشههای سیاستی بحران آب گفت: مشکل اصلی در مدیریت آب کشور این است که سیاستگذاران تصور میکنند مجاز هستند تمام آب باریدهشده را مصرف کنند، در حالی که بر اساس اصول علمی، دستکم ۴۰ درصد آب تجدیدپذیر باید رها شود تا چرخههای طبیعی حفظ شوند. او افزود: در ایران، بهویژه در کلانشهرهای کمآب، نهتنها ۱۰۰درصد آب باران مصرف میشود، بلکه فشار مضاعفی نیز بر منابع آب زیرزمینی وارد میشود؛ رویکردی که در بلندمدت پایداری منابع آب کشور را با تهدید جدی مواجه میکند.
بارش نرمال در کشور و بحران محلی آب
محمد حبوطن، کارشناس حکمرانی و مدیریت منابع آب در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به دادههای دوره بلندمدت آبی کشور گفت: بر اساس آمار ۵۷ ساله از ابتدای مهرماه تا ۱۸ بهمن، میانگین بارش کشور در سال جاری دقیقا روی عدد نرمال و حدود ۱۲۱میلیمتر قرار دارد؛ عددی که در نگاه نخست میتواند این تصور را ایجاد کند که وضعیت بارندگی کشور در شرایط متعادلی قرار دارد. با این حال این میانگین کشوری بههیچوجه بازتابدهنده واقعیت بحران آب در بسیاری از استانهای پرجمعیت کشور نیست و نمیتوان مدیریت منابع آب را صرفا بر اساس یک عدد ملی انجام داد.
او افزود: بر اساس گزارش هفتگی منتشر شده از سوی وزارت نیرو، استان تهران در مقایسه با میانگین مدت مشابه در دوره ۵۷ ساله، با کاهش حدود ۵۰ درصدی بارش مواجه بوده است. همچنین استان البرز با ۴۳ درصد کاهش، استان مرکزی با ۴۵ درصد، قم با ۴۱ درصد، قزوین با ۳۹ درصد و همدان با ۲۹ درصد کاهش بارش نسبت به متوسط بلندمدت روبهرو هستند. حبوطن بیان کرد: در این میان، شرایط بارش در تبریز نزدیک به نرمال گزارش شده، اما تمرکز اصلی بحران در نوار مرکزی و جنوبی البرز است؛ جایی که هم تراکم جمعیتی بالاست و هم وابستگی شدیدی به منابع آب سطحی و زیرزمینی وجود دارد.
این کارشناس حوزه آب با تاکید بر ماهیت محلی مدیریت منابع آب گفت: مدیریت آب یک پدیده کاملا محلی است و نمیتوان با استناد به میانگین بارش کل کشور درباره وضعیت همه استانها قضاوت کرد. تا اینجای سال آبی، وضعیت بارش در تهران نرمال نبوده و حتی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته نیز، کاهش ۱۴ درصدی بارش در این استان به ثبت رسیده است؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر سدها و منابع زیرزمینی پایتخت وارد کرده است. حبوطن افزود: نکته قابلتوجه آن است که میانگین بارش کشور در همین بازه زمانی در سال گذشته حدود ۶۰ میلیمتر بوده و از این منظر میتوان گفت بارش کل کشور در سال جاری تقریبا دو برابر سال گذشته شده است. با این حال، این افزایش به معنای بهبود وضعیت منابع آب در همه نقاط کشور نیست. او تصریح کرد: علت اصلی این رشد آماری، افزایش قابلتوجه بارشها در جنوب شرق کشور بوده که نقش تعیینکنندهای در بالا رفتن میانگین کشوری ایفا کرده است.
به گفته این کارشناس حکمرانی آب، استان هرمزگان بهترین وضعیت بارشی را در سال جاری تجربه کرده و میزان بارش آن نسبت به میانگین ۵۷ سال گذشته، افزایشی در حدود ۱۰۹ درصد داشته است. حبوطن بیان کرد: این در حالی است که بسیاری از شهرهای بزرگ و پرجمعیت کشور بهصورت نقطهای با شرایط متفاوتی روبهرو هستند؛ بارش کم، سدهای نیمهخالی یا خالی و کاهش محسوس حجم آبهای زیرزمینی، تصویری است که امروز در کلانشهرهایی مانند تهران مشاهده میشود. او در پایان تاکید کرد: اتکا به شاخصهای ملی و میانگینهای کلی، میتواند سیاستگذار را از دیدن بحرانهای محلی بازدارد. زمانی که شهرهایی با جمعیت بالا و مصرف زیاد آب، با کاهش شدید بارش و افت ذخایر آبی مواجه هستند، نرمال بودن بارش در مقیاس کشوری نهتنها راهگشا نیست، بلکه میتواند موجب سادهانگاری در مواجهه با یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی کشور شود.
خطای قضاوت زودهنگام درباره وضعیت سدها
محسن موسویخوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به برخی خبرها درباره کاهش شدید ذخایر سدها گفت: گزارشهایی که از رسیدن سدها به حجم مرده حکایت دارد، مربوط به هفته دوم بهمنماه است و در هفته سوم بهمن شرایط بارشی بهطور محسوسی تغییر کرده و بارشها وضعیت بهتری پیدا کردهاند. او افزود: قضاوت درباره خشکسالی یا ترسالی در این مقطع زمانی زودهنگام است، چرا که همچنان ماههای اسفند و فروردین را در پیش داریم و هر سناریویی ممکن است رخ دهد.
موسویخوانساری بیان کرد: انتشار خبرها یا یادداشتهایی با قطعیت درباره بیآبی یا پرآبی سدها در آغاز فصلهای پربارش، رویکرد نادرستی است و حتی این احتمال وجود دارد که تهران به شرایط ترسالی برسد. بنابراین میتوان این طور جمعبندی کرد که میانگین بارش سال آبی جاری در کشور نزدیک به نرمال ۵۷ ساله است، اما کاهش قابلتوجه بارش در استانهای پرجمعیت مانند تهران و البرز بحرانهای محلی ایجاد کرده است. به بیان کارشناسان هنوز ماههای پربارش سال آبی در پیش است و قضاوت درباره خشکسالی یا ترسالی زودهنگام است و هرگونه تحلیل نهایی درباره منابع آب باید پس از پایان سال آبی و بررسی ذخایر سدها انجام شود.
