نفرین برنامه‌ریزی متمرکز
دکتر امیررضا ابطحی*
در سال ۱۹۷۱ برنامه‌ریزان دولتی با برنامه «انقلاب سبز» و نوید تولید بیشتر برنج به بالی در اندونزی رسیدند. در قالب برنامه‌ریزی دستوری، به کشاورزان دستور دادند که باید به کمک بذر ارقام پربازده برنج و استفاده از کود و سم و کاهش فاصله میان ۲کشت، بهره‌وری را افزایش بدهند.
کشاورزان آن منطقه قبل از این با همکاری انجمن‌های سوباک (تعاونی‌های محلی) در طول قرن‌ها با هدایت معابد آب و بر اساس قواعدی که با تقویم و مناسک مذهبی درآمیخته بود به کشت برنج مشغول بودند. اما برنامه‌ریزان بیرونی با اطمینان به علمی و عملی بودن برنامه خودشان، قواعدی را که خرافه می‌دانستند کنار زدند و برنامه خود را جایگزین کردند. بنابراین و با این نگاه، قبل از آنکه روشن شود چرا کشاورزان در زمان‌هایی می‌کارند و در زمین‌هایی نمی‌کارند، از آنها خواسته شد برنامه‌ای را که لابد با در نظر گرفتن پیچیدگی‌های بسیار، صرف زمان در جلسات موثر و هماهنگی با زمین و زمان ریخته بودند جدی بگیرند و مطابق آن کار کنند تا به سعادت تولید پربازده و بهینه نائل شوند.
البته تقویم کشاورزان سنتی هم پیچیدگی‌هایی داشت. چرخه‌های سه‌روزه، پنج‌روزه و هفت‌روزه همزمان پیش می‌رفتند و هر روز در این سه چرخه، سه نام مختلف داشت. این نام‌ها با هفته‌هایی که آنها هم نام خود را داشتند، ترکیب می‌شدند و روی تعیین زمان کار و مناسک تاثیر می‌گذاشتند. مثلا اگر سه‌شنبه هفته «کورانتیل» با روز «کلیوون» از چرخه پنج‌روزه منطبق می‌شد، کار باید متوقف می‌شد؛ زیرا باور داشتند که کاشت در این روز آفت و بیماری می‌آورد. برای روزهای دیگر هم قواعدی برای کاشت گیاهان مختلف وجود داشت. استفن لنسینگ، انسان‌شناس و پژوهشگر این نظام، زمان را در فرهنگ بالی دارای چگالی بیشتری از زمان در فرهنگ غرب توصیف می‌کند. کشاورز باید جای روزش را در چند چرخه مختلف می‌دانست و کارش را با آن روز مشخص هماهنگ می‌کرد. هرچند همین توضیحات درباره روز ممنوع کاشت می‌توانست برای برنامه‌ریز بیرونی کافی باشد تا کل این حساب‌وکتاب را خرافه بداند و کنار بگذارد.
سوباک‌ها و معابد آب، کشاورزان بالادست و پایین‌دست را از طریق هماهنگی زمان کشت و نوبت آبیاری همراه یکدیگر می‌کردند تا بالادستی همه منابع آب را برای خودش نخواهد و پایین‌دستی از مشارکت در مهار آفات سر باز نزند. مزارع همسایه با خالی‌ماندن همزمان برای مدتی مشخص، باعث می‌شدند آفت‌های غذا و زیستگاه کمتری داشته باشند و جمعیتشان کمتر شود. بنابراین زمین خالی و کار نکردن بخشی از فرآیند تولید بود که برنامه‌ریز مرکزنشین آن را به حساب فرصت‌های ازدست‌رفته می‌نشاند. برنامه‌ریز آمد و دستور کشت پیوسته داد، هماهنگی پیشین به هم خورد، تقسیم آب دشوار شد و آفت‌ها گسترش پیدا کردند. طبق آمار، میانگین برداشت در هر هکتار از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۴ حدود ۱۳درصد کاهش یافت. به این ترتیب در این فقره، با فشار کشاورزان روش‌های هماهنگی قبلی برگشت و به‌تدریج دوباره سوباک‌ها و معابد آب زمان کشت و آبیاری را تنظیم کردند. البته آنها بذرهای پربازده را کنار نگذاشتند و فناوری تازه را با نظم محلی سازگار کردند. در همین دوره، میانگین برداشت دوباره افزایش یافت و در سال۱۹۸۶ حدود ۱۸درصد بیشتر از سال۱۹۸۴ شد. ارزیابان نهایی خود طرح آبیاری بالی نیز پذیرفتند که جایگزینی نظم محلی با روش فنی و بوروکراتیک تازه، از عوامل اصلی افت عملکرد بوده است.
در نگاه تمرکزگرا، گویی هر نظمی باید حاصل طراحی و فرمان یک مرکز باشد. لنسینگ و همکارش جیمز کریمر برای بررسی چگونگی شکل‌گیری هماهنگی میان کشاورزان، از تفکر سیستمی استفاده کرده و تصمیم‌های سوباک‌ها را شبیه‌سازی کردند. در مدل، هر سوباک برداشت خود را با همسایه‌ها مقایسه می‌کرد و اگر همسایه‌ای نتیجه بهتری گرفته بود، برنامه کشت او را می‌پذیرفت. با تکرار این فرآیند، گروه‌هایی با زمان‌بندی هماهنگ شکل گرفتند که به نظم واقعی شبکه معابد آب شباهت داشتند، بدون آنکه مرکزی از ابتدا برنامه کشت همه را تعیین کرده باشد. این سیاست شبیه‌سازی‌شده نشان می‌داد که تلاش برای برداشت بیشتر، همراه با یادگیری از همسایگان، می‌تواند به همکاری منجر شود.
و اما در اقتصاد ایران هم، وقتی دولت می‌خواهد با برنامه‌ریزی متمرکز به‌جای تولیدکننده و مصرف‌کننده درباره مقدار تولید، قیمت فروش و شیوه مصرف تصمیم بگیرد، باید روشن کند چگونه به اطلاعات و تجربه‌هایی دسترسی پیدا کرده که میان همین افراد پراکنده است. تولیدکننده از گرفتاری تامین مواد اولیه و رفتار مشتری خبر دارد و مصرف‌کننده از دخل‌وخرج و نیازهای خودش. گردآوری چند جدول و برگزاری جلسات هماهنگی، به‌خودی‌خود این شناخت را به مرکز تصمیم‌گیری منتقل نمی‌کند.
دولت‌ها باید شرایط فعالیت را فراهم کنند. دولت باید به شکل‌گیری و ادامه کار نهادهای مستقل کمک کند تا قراردادها ضمانت اجرا داشته باشند، جلوی انحصار و تقلب گرفته شود و زیان‌دیدگان بتوانند خسارتشان را پیگیری کنند. اینها کارهایی است که به اختیار و مسوولیت دولت نیاز دارد. تولیدکننده هم به زیرساخت قابل‌اتکا و مقرراتی نیاز دارد که بتواند بر اساس آنها برای کار خودش برنامه بریزد. اما وقتی دولت با برنامه‌ریزی بالا به پایین تعیین می‌کند هر بنگاه چه مقدار تولید کند، محصولش را به چه کسی بفروشد و مردم چه چیزی مصرف کنند، عملا جای تصمیم‌گیران را هم گرفته است. در بالی، کشاورزان با قواعد مشترک و تعهد به یکدیگر کار می‌کردند. وجود این قواعد برای همکاری ضروری بود؛ گرفتاری از آنجا آغاز شد که برنامه‌ریزی دستوری، اختیار تغییر قواعد را برای اداره کار همه کشاورزان کافی دانست.
نقطه تصمیم
شناخت همکاری موجود باید از تجربه کسانی آغاز شود که هر روز درگیر تولید و مبادله‌اند. تولیدکنندگان، فروشندگان و مصرف‌کنندگان باید بتوانند شیوه‌های همکاری خود را تغییر دهند، از تجربه یکدیگر یاد بگیرند و راه تازه‌ای را امتحان کنند. اگر مقرره‌ای مانع این فرآیند است، دستگاه وضع‌کننده باید ضرورت ادامه آن را توضیح دهد. گروه‌های دانشگاهی هم باید وارد همین دادوستد شوند؛ برای مساله‌ای واقعی پیشنهاد بدهند، طرف همکاری پیدا کنند، قرارداد ببندند و درباره هزینه و نتیجه کارشان پاسخگو باشند. شبیه‌سازی، برای مثال، می‌تواند خدمتی باشد که به تولیدکننده کمک می‌کند پیامد چند انتخاب را پیش از اجرا مقایسه کند. پژوهشگر نیز باید نتیجه واقعی را دنبال کند و مدل و پیشنهادش را بر اساس آن اصلاح کند. فعال اقتصادی هم حق دارد از میان گروه‌های مختلف انتخاب کند و اگر همکاری فایده‌ای نداشت، سراغ گروه دیگری برود. دانشگاه در چنین رابطه‌ای، هم دانش خود را به کار می‌گیرد و هم از تجربه کار می‌آموزد.
زندگی کشاورزان بالی به محصولشان بستگی داشت. برداشت بیشتر به سودشان بود و آفت، معاششان را تهدید می‌کرد. برای همین، یادگیری از همسایه و اصلاح برنامه کشت برای آنها ضرورت داشت. درود بر برنامه‌ریزی که اختیار تصمیم را از مسوولیت پیامدهایش جدا نمی‌کند؛ یکی تصمیم نمی‌گیرد که دیگری تاوان بدهد! درود بر برنامه‌ریزی‌ای که برای عقل و تجربه مردم جا می‌گذارد؛ حتی اگر برنامه آنها به ذهن جناب برنامه‌ریز نرسیده باشد! و درود بر برنامه‌ریزی که در آن، برنامه‌ریز وقتی می‌بیند خطا کرده و طرحش با نظم برآمده از همکاری مردم سازگار نیست، برنامه را اصلاح می‌کند؛ نه اینکه برای اجرای محکم‌تر همان خطا، دستور تازه بدهد!
* دانشیار دانشگاه خوارزمی
