تحدید مبادلات در مرز چذابه
دنیای اقتصاد - مرضیه احقاقی : همزمان با برگزاری سی‌امین دوره آیین روز ملی صادرات، خبر محدودیت در مرز چذابه در صدر اخبار قرار گرفت. مسعود پزشکیان رئیس دولت چهاردهم نیز در مراسم روز ملی صادرات از فشار آمریکا بر کشورهای همسایه با هدف اعمال محدودیت در مرزهای زمینی کشور و تشدید فشارهای اقتصادی بر ایران خبر داد. عراق که یکی از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران است ، با اعمال محاصره دریایی از بنادر جنوبی کشور، بر اهمیت آن بیش از پیش افزوده شده است. در این میان گذرگاه چذابه نیز یکی از مهم ترین مرزهای ایران با عراق است که بخش قابل‌توجهی از کالاهای صادراتی ایران به مقصد جنوب عراق، از آن عبور می‌کند.
بسته‌شدن گذرگاه چذابه در پی تصمیم دولت عراق، بار دیگر آسیب‌پذیری تجارت خارجی ایران در برابر تحولات سیاسی را برجسته کرده است. از این منظر، حفظ ثبات در روابط اقتصادی تهران و بغداد تنها به مناسبات سیاسی و دیپلماتیک محدود نمی‌شود، بلکه مستقیما با منافع بنگاه‌های صادراتی و عملکرد تجارت خارجی ایران ارتباط دارد. هرگونه وقفه طولانی در مسیرهای تجاری می‌تواند هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش دهد و شرایط حضور صادرکنندگان ایرانی در بازار عراق را دشوارتر کند.
چذابه تا اطلاع ثانوی بسته شد
گذرگاه مرزی چذابه، در سمت عراق موسوم به الشیب، از بامداد چهارشنبه به روی تردد مسافران و جابه‌جایی کالاها بسته شد. این تصمیم در حالی اتخاذ شده است که مقام‌های ایرانی می‌گویند دولت عراق پیش از اجرای آن، هماهنگی لازم را با تهران انجام نداده است. در همین زمینه، ولی‌الله حیاتی، معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان، نیز از توقف فعالیت‌های مرزی چذابه در دو بخش مسافری و تجاری خبر داد و افزود: این محدودیت براساس اعلام دولت عراق اعمال شده است و تا اطلاع ثانوی ادامه خواهد داشت. حیاتی در عین حال به مسافران و فعالان اقتصادی توصیه کرد تا زمان بازگشایی مجدد این گذرگاه، برای رفت‌وآمد و انتقال کالا از مرز شلمچه استفاده کنند.
همزمان حیدر العبودی، سخنگوی دولت عراق، روز چهارشنبه تأکید کرد که تعطیلی گذرگاه مرزی الشیب به دلیل آماده نبودن آن از نظر فنی، فناوری و توسعه‌ای صورت گرفته است. العبودی در گفت‌وگو با خبرگزاری عراق (واع) اظهار کرد: «توقف فعالیت در گذرگاه الشیب گامی در جهت ارتقای سطح آمادگی فنی و لجستیکی این گذرگاه است و به دلیل آماده نبودن آن از نظر فنی، فناوری و توسعه‌ای انجام شده است.» وی با اشاره به وجود گذرگاه‌های مرزی دیگر میان عراق و ایران افزود که در این گذرگاه‌ها مبادلات تجاری به‌صورت روان و بدون مشکل در جریان است.
عراق؛ یکی از ستون‌های صادرات غیرنفتی ایران
اهمیت تحولات مرزی با عراق را باید در جایگاه این کشور در تجارت خارجی ایران جست‌وجو کرد. عراق یکی از اصلی‌ترین بازارهای صادراتی ایران به شمار می‌رود و هرگونه وقفه در مسیرهای تجاری دو کشور می‌تواند به‌طور مستقیم بر روند ارسال کالاهای ایرانی اثر بگذارد. ایران از طریق استان‌های آذربایجان غربی، ایلام، کردستان، کرمانشاه و خوزستان با عراق مرز مشترک دارد. گذرگاه‌هایی مانند تمرچین، مهران، باشماق، خسروی، پرویزخان، چذابه و شلمچه نیز از مسیرهای مهم جابه‌جایی کالا میان دو کشور محسوب می‌شوند و بخش قابل‌توجهی از تجارت زمینی ایران با بازار عراق از طریق این پایانه‌ها انجام می‌گیرد.
آمارهای تجارت خارجی نشان می‌دهد که در سال۱۴۰۳، از مجموع حدود ۱۳۰میلیارد دلار تجارت خارجی ایران، بیش از ۱۲.۵میلیارد دلار به مبادلات انجام‌شده از طریق مرزهای مرتبط با عراق اختصاص داشته است. بر این اساس، سهم این مرزها از کل تجارت خارجی کشور به حدود ۹.۶درصد می‌رسد. با توجه به اعمال محدودیت در بنادر جنوبی کشور طی سال جاری، انتظار می‌رود سهم عراق در تجارت خارجی کشور در نیمه نخست امسال افزایش یافته باشد؛ هرچند تاکنون آمار رسمی در این‌باره منتشر نشده است.
با وجود این، نقش عراق در صادرات ایران به‌مراتب پررنگ‌تر از سهم آن در مجموع مبادلات تجاری است. در سال۱۴۰۳، ارزش صادرات ایران به عراق به حدود ۱۱.۹۴میلیارد دلار رسید؛ رقمی که در مقایسه با مجموع ۵۷.۸۴میلیارد دلار صادرات کشور، بیش از یک‌پنجم صادرات ایران را تشکیل می‌دهد. با توجه به سهم بالای کالاهای ایرانی در مبادلات با عراق، تداوم فعالیت گذرگاه‌های مرزی برای حفظ جریان تجارت اهمیت دارد. توقف فعالیت مرزهایی مانند چذابه که بخشی از صادرات ایران به جنوب عراق از آن عبور می‌کند، دسترسی به بازار مقصد را دشوار و هزینه‌های صادرکنندگان را افزایش می‌دهد. این اختلال علاوه بر صادرکنندگان ایرانی، واردکنندگان عراقی را نیز تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. محصولات کشاورزی و فسادپذیر نیز به‌دلیل حساسیت به زمان حمل، بیشتر در معرض افت کیفیت و زیان قرار دارند. هرچند امکان انتقال محموله‌ها از مسیرهای جایگزین وجود دارد، تغییر مسیر می‌تواند زمان تحویل، مسافت و هزینه‌های لجستیک را افزایش دهد.
چذابه؛ گلوگاه تامین کالاهای ایرانی در بازار بصره
شهلا عموری، عضو هیات‌رئیسه اتاق مشترک ایران و عراق و رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی اهواز، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره بسته شدن مرز چذابه به‌عنوان یکی از مرزهای اصلی صادراتی ایران به عراق گفت: بسته‌شدن مرز چذابه می‌تواند تامین کالاهای اساسی و مصالح مورد نیاز استان‌های جنوبی عراق، به‌ویژه بصره را با تاخیر و چالش روبه‌رو کند. عموری با اشاره به مسدودشدن این گذرگاه در بخش‌های مسافری و تجاری تا اطلاع ثانوی اظهار کرد: چذابه یکی از مسیرهای مهم انتقال کالاهای ایرانی به بصره و استان‌های جنوبی عراق است و توقف فعالیت آن، بار ترافیکی و زمان حمل کالا را افزایش می‌دهد. مصالح ساختمانی، مواد غذایی، تره‌بار، لبنیات، آهن‌آلات و کالاهای مصرفی از اقلام اصلی صادراتی ایران به عراق از طریق مرزهای خوزستان هستند؛ بنابراین هرگونه اختلال در این مسیر، بر روند تامین نیاز بازار بصره اثر می‌گذارد.
عموری تصریح کرد: در حال حاضر تردد تجار و مسافران به‌صورت موقت از پایانه مرزی شلمچه انجام می‌شود؛ اما انتقال بخشی از محموله‌ها به این گذرگاه می‌تواند فشار مضاعفی بر ظرفیت ترانزیتی شلمچه و روند ترخیص کالا وارد کند. رئیس اتاق بازرگانی اهواز با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده گفت: اتاق بازرگانی اهواز در حال رایزنی برای رفع چالش‌های فنی مطرح‌شده در مرز چذابه است و تلاش می‌شود از طریق هماهنگی‌های لازم با طرف عراقی، زمینه بازگشایی هرچه سریع‌تر این گذرگاه فراهم شود. وی خاطرنشان کرد: تجربه توقف پیشین فعالیت مرزهای شلمچه و چذابه نشان داد هماهنگی مستمر مسوولان دو کشور می‌تواند به رفع موانع و ازسرگیری تردد مسافران و کالا منجر شود؛ در آن مقطع نیز فعالیت تجاری چذابه پس از تکمیل اقدامات فنی، ساماندهی فرآیندهای اجرایی و به‌روزرسانی سامانه‌ها از سر گرفته شد. رئیس اتاق بازرگانی اهواز خاطرنشان کرد: خوزستان با استان‌های بصره و میسان عراق مرز مشترک دارد و مبادلات دو طرف در حوزه تجارت، کشاورزی، صنعت، گردشگری سلامت و فرهنگ در حال توسعه بوده است.
تشدید محدودیت‌های مرزی و افزایش هزینه صادرات
خورشید گزدرازی، رئیس اتاق بازرگانی بوشهر، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» با اشاره به پیامدهای بسته‌شدن مرز چذابه بر تجارت خارجی ایران گفت: این اتفاق قطعا به صادرات کشور آسیب می‌زند. در شرایطی که فعالیت‌های دریایی جنوب کشور با محدودیت مواجه است، مسیرهای زمینی و ظرفیت‌های ترانزیتی کشورهای همسایه اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند؛ از این رو، محدودشدن گذرگاه‌های مرزی می‌تواند مشکلات صادرکنندگان را تشدید کند. وی افزود: فعالان اقتصادی براساس برنامه‌ریزی‌های قبلی خود، با گیرندگان کالا در بازارهای هدف قرارداد دارند و بخشی از محصولات آنها نیز متناسب با نیاز این بازارها تولید و آماده ارسال شده است. در چنین شرایطی، محدودیت مسیرهای خروج کالا، از جمله بسته‌شدن مرز پاکستان و توقف فعالیت چذابه، می‌تواند اجرای قراردادها و روند صادرات را با مشکل مواجه کند. این در حالی است که کشور برای ارزآوری و حفظ اشتغال به تداوم صادرات نیاز دارد. رئیس اتاق بازرگانی بوشهر با اشاره به مشکلات موجود در مرزهای زمینی اظهار کرد: حتی در شرایطی که گذرگاه‌ها باز هستند، با ماندگاری طولانی کانتینرها، کامیون‌ها و محموله‌ها در مرزها روبه‌رو هستیم.
در همین راستا، ستاد گذر و مصوبات ابلاغ‌شده از سوی رئیس‌جمهور بر کاهش زمان توقف کالاها در مرزها و تلقی‌کردن آنها به‌عنوان مسیر عبور، نه محل انباشت محموله‌ها، تاکید داشته‌اند. با این حال، مشکلات موجود در حمل‌ونقل و فرآیندهای مرزی همچنان مانع تسریع جابه‌جایی کالاها می‌شوند. گزدرازی ادامه داد: انباشت کالا در مرزها، به‌ویژه درباره محصولات مصرفی، مواد غذایی و میوه، می‌تواند به از بین رفتن محموله‌ها و واردشدن خسارت به تجار و بازرگانان منجر شود. بخشی از این زیان‌ها نیز غیرقابل جبران است. بنابراین، محدودیت‌های جدید در شرایطی که صادرکنندگان از قبل با دشواری‌های لجستیک مواجهند، می‌تواند فشار بیشتری بر فعالیت آنها وارد کند. وی با بیان اینکه بخش خصوصی تا حدی امکان پیش‌بینی برخی محدودیت‌ها را دارد، تصریح کرد: مساله این است که در شرایط محدودیت حمل‌ونقل دریایی و دشواری استفاده از مسیرهای زمینی، فعالان اقتصادی چگونه می‌توانند مبادلات خود را ادامه دهند. اگر این محدودیت‌ها افزایش پیدا کند، آسیب‌های واردشده به صادرات و تاب‌آوری بنگاه‌های اقتصادی نیز تشدید خواهد شد و توجیه اقتصادی بسیاری از فعالیت‌های صادراتی کاهش می‌یابد.
به گفته گزدرازی، مرز چذابه نیز از گذرگاه‌های مهم ایران برای ارتباط زمینی با عراق است و می‌تواند در انتقال کالا به مسیرهای بعدی و بازارهای مقصد نقش داشته باشد. با این حال، محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی در جنوب کشور، استفاده از مسیرهای جایگزین را دشوارتر کرده است. گزدرازی در پایان تاکید کرد: افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و طولانی‌شدن زمان ماندگاری کالاها در مرزها، چه در زمان بازبودن گذرگاه‌ها و چه هنگام تعطیلی آنها، توجیه اقتصادی صادرات را محدود کرده است. در این شرایط، استفاده از ظرفیت دیپلماسی و همکاری وزارت امور خارجه برای کاهش محدودیت‌ها و تسهیل مسیرهای تجاری اهمیت دارد. حفظ مسیرهای باقی‌مانده صادراتی، علاوه بر ارزآوری، برای پایداری اشتغال و تداوم فعالیت بنگاه‌های اقتصادی کشور نیز ضروری است.
