اختلال در مبادلات تجاری با عراق، مسیرهای صادراتی را محدودتر کرده است
توقف تردد در مرزهای غربی
مرضیه احقاقی: بستهشدن مرزهای شلمچه و چذابه از سوی عراق، آنهم در مقطعی که وضعیت تردد در این گذرگاهها در حال تغییر است، بار دیگر آسیبپذیری تجارت خارجی ایران در برابر تحولات سیاسی و امنیتی را نمایان کرد. عراق اگرچه در سمت واردات ایران جایگاه قابلتوجهی ندارد، اما یکی از مهمترین بازارهای صادراتی کشور به شمار میرود؛ بهگونهای که در سال ۱۴۰۳ بیش از یکپنجم صادرات ایران راهی این کشور شده است. توقف تردد تجاری در این دو مرز در شرایطی رخ داد که محدودیتهای ایجاد شده در مسیرهای دریایی نیز فشار مضاعفی بر زنجیره لجستیک کشور وارد کرده است. حتی در صورت کوتاهمدت بودن این محدودیتها، تغییر مسیر صادرات به مرزهای جایگزین میتواند هزینههای حملونقل و لجستیک را افزایش دهد. این وضعیت نشان میدهد تحولات سیاسی و امنیتی، حتی در صورت موقتی بودن، میتوانند هزینه مستقیمی بر تجارت خارجی کشور تحمیل کنند.
اهمیت این موضوع از آن جهت بیشتر است که براساس آخرین آمار مطرحشده از سوی رئیسکل گمرک ایران، صادرات کشور در پنج ماه نخست امسال حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است. افت جریان تجارت در چنین شرایطی میتواند به معنای فشار بیشتر بر درآمدهای ارزی کشور باشد؛ موضوعی که اهمیت حفظ مسیرهای پایدار تجارت خارجی را دوچندان میکند. با وجود اینکه در تازهترین اظهارات مقامات عراقی، انتظار میرود تردد مسافران از مرزها از سر گرفته شود، همچنان درباره رفع کامل محدودیتهای تجاری ابهام وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت بهکارگیری دیپلماسی فعال اقتصادی در تعامل با همسایگان را بیش از پیش برجسته میکند.
عراق؛ بازار مهم صادرات ایران
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان روز شنبه بیستویکم شهریور ماه از توقف تردد مسافر و مبادلات تجاری در پایانههای مرزی شلمچه و چذابه خبر داد. بر اساس اعلام مقامات عراقی، این دو مرز تا اطلاع ثانوی به روی زائران و تجار بسته شدهاند. ولیالله حیاتی از بازرگانان، رانندگان و شهروندان خواست تا زمان اعلام رسمی بازگشایی، از مراجعه به این پایانههای مرزی خودداری کنند.
اهمیت این خبر را نمیتوان صرفا در چارچوب اختلال در فعالیت دو پایانه مرزی بررسی کرد. عراق یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران در حوزه صادرات است و هرگونه اختلال در مسیر تجارت با این کشور میتواند مستقیما بر عملکرد صادراتی کشور اثر بگذارد. ایران از طریق استانهای آذربایجان غربی، ایلام، کردستان، کرمانشاه و خوزستان با عراق مرز مشترک دارد و گذرگاههایی همچون تمرچین، مهران، باشماق، خسروی، پرویزخان، چذابه و شلمچه، بخش مهمی از تجارت زمینی میان دو کشور را پوشش میدهند. بر اساس آمار تجارت خارجی، از مجموع حدود ۱۳۰میلیارد دلار تجارت خارجی ایران در سال ۱۴۰۳، بیش از 12.5میلیارد دلار از طریق مرزهای مرتبط با عراق انجام شده است. به این ترتیب، عراق حدود 9.6 درصد از کل تجارت خارجی کشور را در اختیار داشته است.
اما اهمیت عراق در صادرات ایران حتی بیش از این ارقام است. از مجموع 57.84میلیارد دلار صادرات کشور در سال ۱۴۰۳، حدود 11.94میلیارد دلار به مقصد عراق صادر شده است؛ یعنی بیش از ۲۰ درصد صادرات ایران راهی بازار عراق شده است. این ارقام عراق را در ردیف مهمترین مقاصد صادراتی ایران قرار میدهد؛ بازاری که طی سالهای گذشته نیز جایگاه خود را در میان مقاصد اصلی کالاهای ایرانی حفظ کرده است. در مقابل، وابستگی ایران به عراق در بخش واردات بسیار محدودتر است. سهم عراق از نیازهای وارداتی ایران در سه سال اخیر کمتر از ۳ درصد بوده است. بنابراین، رابطه تجاری دو کشور از منظر صادرات و واردات، رابطهای متوازن نیست و وزن عراق در سمت صادرات ایران بهمراتب بیشتر است.
صادرات؛ نقطه حساس تجارت با همسایه غربی
همین تفاوت در ترکیب تجارت دو کشور، اهمیت باز بودن مسیرهای صادراتی به عراق را دوچندان میکند. مرزهای ایران و عراق عمدتا در خدمت صادرات کالاهای ایرانی قرار دارند و بخش قابلتوجهی از مبادلات مرزی میان دو کشور به انتقال محصولات ایرانی به بازار عراق اختصاص دارد. در چنین شرایطی، بستهشدن حتی بخشی از مسیرهای مرزی میتواند بهسرعت خود را در هزینه، زمان و قابلیت اطمینان تجارت نشان دهد. این موضوع بهویژه درباره کالاهای فسادپذیر اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که بخشی از صادرات عبوری از مرزهای جنوبی عراق را محصولات کشاورزی، میوه و ترهبار تشکیل میدهد و توقف یا طولانیشدن مسیر حمل میتواند خسارت بیشتری به صادرکنندگان وارد کند.
شلمچه و چذابه؛ مسیرهای حساس صادرات
علی امامی، مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به اهمیت شلمچه و چذابه در تجارت ایران و عراق گفت: این دو مرز از مرزهای صادراتی کشور هستند و بخش قابلتوجهی از بارهای صادراتی ایران به جنوب عراق از این دو مسیر عبور میکند. به گفته امامی، بستهشدن این دو مرز بدون تردید بر تجارت ایران اثر منفی خواهد گذاشت. البته این اختلال تنها به طرف ایرانی محدود نمیشود و فعالان اقتصادی عراقی نیز از آن آسیب خواهند دید؛ چراکه بازار عراق به محصولات ایرانی نیاز دارد.
وی با اشاره به سازوکار حمل بار در این مسیرها توضیح داد: بار صادراتی ایران پس از رسیدن به مرز تخلیه شده و ادامه مسیر تا مقصد با کامیونهای عراقی انجام میشود. بنابراین، توقف تجارت در این مرزها علاوه بر صادرکننده ایرانی، درآمد بخش حملونقل و فعالان اقتصادی عراقی را نیز کاهش میدهد. امامی تاکید کرد: برای ارزیابی اثرات بستهشدن مرزها باید ترکیب کالاهای صادراتی را در نظر گرفت. بخش قابلتوجهی از کالاهای عبوری از این مسیرها محصولات کشاورزی، میوه و ترهبار هستند. در کنار تجارت کالا، برق و گاز نیز بخشی از روابط اقتصادی ایران و عراق را تشکیل میدهد.
تجارت گرانتر با مسیرهای پرهزینه
اما آیا بستهشدن شلمچه و چذابه به معنای توقف صادرات ایران به عراق است؟ امامی در پاسخ به این پرسش گفت: پاسخ منفی است. ایران از ظرفیت مرزهای دیگری همچون خسروی، قصرشیرین، باشماق و تمرچین برخوردار است و بخشی از کالاها میتوانند از این مسیرها به بازار عراق منتقل شوند. با این حال، جایگزینشدن مسیرهای دیگر بدون هزینه نخواهد بود. استفاده از مرزهای جایگزین برای تغییر مسیر، هزینه لجستیک صادرات را افزایش خواهد داد. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که تجارت خارجی ایران همزمان با محدودیتهایی در مسیرهای دریایی و بنادر جنوبی مواجه است. در چنین وضعیتی، هر اختلال در یکی از مسیرهای زمینی نیز میتواند فشار بیشتری بر شبکه حملونقل کشور وارد کند.
هزینه تنشهای سیاسی برای تجارت
بستهشدن شلمچه و چذابه را میتوان نمونهای از هزینهای دانست که تنشهای سیاسی و امنیتی بر تجارت خارجی تحمیل میکنند. در اقتصادی که بخش مهمی از صادرات آن به چند بازار مشخص و چند مسیر محدود حملونقل وابسته است، هرگونه اختلال سیاسی میتواند به افزایش هزینه، طولانیشدن زمان تحویل، کاهش قدرت رقابت صادرکننده و حتی از دست رفتن بخشی از بازار منجر شود. اهمیت این موضوع برای ایران از آن جهت بیشتر است که عراق یکی از معدود بازارهای بزرگ و نزدیک برای صادرات غیرنفتی کشور است.
نزدیکی جغرافیایی، مرز زمینی گسترده و تقاضای بازار عراق برای طیف متنوعی از محصولات ایرانی، این کشور را به یکی از مسیرهای مهم صادراتی ایران تبدیل کرده است. از این منظر، حفظ ثبات روابط اقتصادی با عراق صرفا یک موضوع سیاسی یا دیپلماتیک نیست؛ بلکه مستقیما با منافع صادرکنندگان و عملکرد تجارت خارجی کشور ارتباط دارد. مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران ابراز امیدواری کرد که محدودیت ایجادشده در شلمچه و چذابه بلندمدت نباشد. وی گفت: ایران و عراق در تجارت به یکدیگر نیاز دارند و تداوم اختلال در مرزهای تجاری در نهایت منافع هر دو طرف را تحتتاثیر قرار خواهد داد.
نگرانی بخش خصوصی از تشدید محدودیتها
درحالیکه بستهشدن مرزهای شلمچه و چذابه میتواند حتی در کوتاهمدت جریان صادرات ایران به عراق را با اختلال مواجه کند، فعالان بخش خصوصی نسبت به تبعات تداوم این محدودیتها هشدار میدهند. بازار عراق تنها یک مقصد صادراتی برای ایران نیست، بلکه در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای مهم دسترسی کالاهای ایرانی به بازارهای منطقه نیز تبدیل شده است. از همین رو، محدودیت در این مسیر میتواند علاوه بر افزایش هزینه حملونقل، به از دست رفتن بخشی از بازارهای صادراتی منجر شود. خورشید گزدرازی، رئیس اتاق بازرگانی بوشهر، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با ابراز نگرانی نسبت به اعمال محدودیت در مرزهای ایران و عراق گفت: محدودیت مرزی به منزله تحمیل خسارت به بازار صادراتی است. بازار صادراتی به دشواری به دست آمده و اگر با بازار دیگری جایگزین شود، بازگرداندن آن بسیار دشوار خواهد بود.
گزدرازی با اشاره به اهمیت بازار عراق برای تجارت خارجی ایران اظهار کرد: عراق یک ظرفیت مهم برای ایران است. بازار صادراتی ما حتی از طریق کشور عراق به سایر کشورها نیز دسترسی پیدا میکرد. بنابراین، عراق برای ما تنها یک مقصد صادراتی نیست، بلکه امکانی برای جایگزینی و عبور از بخشی از چالشهای پیش روی صادرات کشور محسوب میشود. رئیس اتاق بازرگانی بوشهر ادامه داد: اکنون علاوه بر مسیرهای دریایی، در مسیرهای زمینی نیز در بخش تجارت با مشکل مواجه هستیم. کشور به درآمدهای صادراتی نیاز دارد و امیدوارم تصمیمات مناسبی اتخاذ شود تا بتوانیم بر این چالشها غلبه کنیم و از ظرفیت مرزها، چه در حوزه صادرات و چه در سایر بخشهای تجارت خارجی، استفاده کنیم. وی با تاکید بر صادراتمحور بودن بخشی از صنایع کشور گفت: بسیاری از صنایع ما صادراتمحور هستند و تداوم فعالیت آنها به دسترسی به بازارهای خارجی وابسته است.
وی علت اصلی بروز این محدودیتها را تشدید فشارهای خارجی دانست و گفت: علت اصلی این اتفاق، تنگتر شدن حلقه تحریم و اعمال محاصره اقتصادی است. بهخصوص آنکه عراق به بازار ایران نیاز دارد و اساسا بسیاری از کشورهای همسایه نیز به دلیل موقعیت ایران، به محصولات و تولیدات کشور نیازمند هستند. به اعتقاد من، عراق نیز احتمالا ناچار شده است چنین محدودیتی را ایجاد کند. رئیس اتاق بازرگانی بوشهر با اشاره به شرایط تجارت خارجی ایران در دوره جنگ و محدودیتهای دریایی تاکید کرد: اهمیت مرز عراق برای صادرات ایران، بهویژه از دوره جنگ و محاصره دریایی، بیشتر شده است. در چنین شرایطی، مرزهای زمینی عراق برای ما اهمیت مضاعفی پیدا کردهاند.
گزدرازی در ادامه با اشاره به وضعیت تولید کالاهای صادراتی گفت: بسیاری از محصولات صادراتی ایران، از جمله محصولات حوزه آبزیان، خرما و دیگر کالاهای کشاورزی، با هدف صادرات به عراق تولید شده و آماده صادرات بودهاند. بنابراین، اکنون در حوزه تولید و تجارت این محصولات نیز با چالش مواجه خواهیم شد. به گفته وی، حتی اگر صادرکنندگان بتوانند از مسیرهای جایگزین برای انتقال کالا استفاده کنند، افزایش مسافت و هزینه حملونقل میتواند بخشی از مزیت جغرافیایی ایران در تجارت با عراق را از بین ببرد. از این منظر، محدودیتهای مرزی تنها یک مساله حملونقلی نیست، بلکه میتواند بر تولید، صادرات و درآمد ارزی کشور نیز اثرگذار باشد.
ضرورت مدیریت شوکهای سیاسی
توجه به این نکته مهم ضروری به نظر میرسد که حتی یک اختلال کوتاهمدت نیز میتواند برای برخی صادرکنندگان، بهویژه فعالان حوزه محصولات کشاورزی و کالاهای فسادپذیر، هزینهزا باشد. استفاده از مرزهای جایگزین میتواند راهکاری برای تداوم جریان تجارت باشد، اما افزایش مسافت و هزینه حملونقل، بخشی از مزیت جغرافیایی تجارت با عراق را کاهش میدهد. از همین رو، تجربه اخیر بار دیگر این پرسش را پیش روی سیاستگذار قرار میدهد که تا چه اندازه تجارت خارجی کشور برای مواجهه با شوکهای سیاسی و امنیتی آماده است. تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی، توسعه زیرساختهای لجستیک و کاهش وابستگی تجارت به نقاط محدود، در کنار ثباتبخشی به روابط اقتصادی با شرکای تجاری، میتواند از انتقال هزینه تنشهای سیاسی به بخش واقعی اقتصاد جلوگیری کند.
