محمد اتابک با شهباز شریف دیدار کرد؛
آزمون دیپلماسی اقتصادی ایران و پاکستان
محدودیتهای بانکی، فرآیندهای طولانی گمرکی، ضعف زیرساختهای حملونقل، کندی تردد در مرز میرجاوه ـ تفتان و نبود یک مسیر ترانزیتی پایدار، از مهمترین موانعی بودهاند که مانع از رشد تجارت تهران و اسلامآباد شدهاند. با این حال، تحولات امنیتی و اختلالهای ایجادشده در مسیرهای تجاری منطقه طی ماههای اخیر، روابط اقتصادی دو کشور را از یک فرصت تجاری به یک ضرورت راهبردی تبدیل کرده است.
سفر سیدمحمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، به پاکستان در شرایط کنونی فراتر از یک دیدار دیپلماتیک ارزیابی میشود؛ چراکه بخش مهمی از مذاکرات این سفر به رفع موانعی اختصاص داشت که طی ماههای گذشته هزینههای قابلتوجهی به فعالان اقتصادی تحمیل کرده است. از کانتینرهایی که پس از تغییر مسیر کشتیها و محدودیتهای دریایی در بندر کراچی متوقف شدند تا هزینههای انبارداری، اصلاح بارنامهها و بلاتکلیفی محمولههایی که هنوز مسیر مشخصی برای ورود به ایران پیدا نکردهاند. خردادماه امسال، انجمن شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران به نقل از خبرگزاری مهر اعلام کرد حدود ۲۰ هزار کانتینر کالای ایران در بندر کراچی دپو شده و به دلیل موانع تغییر اسناد حمل و نبود مسیر امن، انتقال آنها متوقف مانده است.
به گفته فعالان بخش خصوصی حاضر در این سفر این عدد امروز به ۱۰ هزار کانتینر رسیده است. از همین رو، وزیر صمت در دیدار با مقامات پاکستانی، علاوه بر پیگیری تعیین تکلیف این محمولهها، بر توسعه مسیرهای زمینی، دریایی و هوایی، تسهیل مبادلات بانکی، کاهش بوروکراسی و حرکت به سمت تجارت آزاد تاکید کرد. همچنین اتابک دستیابی به تجارت ۱۰میلیارد دلاری میان دو کشور را در صورت رفع این موانع دستیافتنی دانست؛ موضوعی که در نهایت به امضای تفاهمنامه گسترش همکاریهای تجاری و اعلام تعهد متقابل دو طرف برای تحقق این هدف منجر شد
محک توافق در میدان اجرا
تجربه تجارت با پاکستان نشان میدهد فاصله میان امضای توافقها تا اجرای آنها، فاصلهای کوتاه نیست. فعالان اقتصادی هنوز منتظرند نتیجه مذاکرات، نه در متن تفاهمنامهها، بلکه در گمرکات، بنادر و جادههای ترانزیتی دیده شود. تعیین تکلیف کانتینرهای متوقفشده در کراچی، روانسازی تردد در مرزها و ایجاد یک مسیر مطمئن برای انتقال کالا، نخستین آزمون جدی توافقات جدید خواهد بود. موضوعی که میتواند اعتماد بخش خصوصی را به همکاریهای آینده افزایش دهد. در عین حال، نباید از یک واقعیت مهم غافل شد.
پاکستان در شرایط کنونی میتواند بخشی از ریسکهای تجارت خارجی ایران را پوشش دهد و به متنوع شدن مسیرهای ترانزیتی کشور کمک کند. اما تبدیل شدن به جایگزینی برای امارات، دستکم در کوتاه مدت، با واقعیتهای موجود همخوانی ندارد. فاصله بنادر کراچی و گوادر با زیرساختهای لجستیک، ظرفیت عملیاتی و شبکه مالی و تجاری جبلعلی همچنان قابلتوجه است. از این رو، اگرچه سفر وزیر صمت میتواند آغاز فصل تازهای در روابط اقتصادی دو همسایه باشد، اما موفقیت آن بیش از هر چیز به حل گرههای اجرایی و تبدیل وعدهها به مسیرهای واقعی تجارت وابسته خواهد بود.
توسعه بنادر داخلی در کنار همکاری خارجی
در این رابطه صدرالدین نیاورانی نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد»، بیان کرد: گسترش مبادلات با پاکستان اقدامی مثبت و ضروری است، اما نباید انتظار داشت این کشور در شرایط کنونی بتواند جایگزین امارات و بهویژه بندر جبلعلی در تجارت خارجی ایران شود. وی با اشاره به برخی گمانهزنیها درباره استفاده از بنادر پاکستان بهعنوان جایگزین مسیرهای تجاری امارات، افزود: بندر جبلعلی از ابتدا با هدف تبدیل شدن به یک هاب منطقهای طراحی و توسعهیافته است. این بندر به دلیل دسترسی مناسب به آبراههای بینالمللی، زیرساختهای گسترده لجستیک، ظرفیت بالای تخلیه و بارگیری و شبکه حملونقل کارآمد، جایگاه ویژهای در تجارت منطقه پیدا کرده است. در مقابل، بنادر پاکستان اساسا با چنین رویکردی توسعهنیافتهاند و نه از نظر ظرفیت تخلیه و بارگیری کالا و نه از نظر زیرساختهای جادهای و حملونقل، توان رقابت با بندر جبلعلی را ندارند. البته ممکن است در سالهای آینده با جذب سرمایهگذاری خارجی و توسعه زیرساختها، شرایط این بنادر تغییر کند، اما در وضعیت فعلی نمیتوان روی آنها بهعنوان جایگزینی برای بنادر امارات حساب کرد.
نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق ایران با تاکید بر اینکه توسعه زیرساختهای داخلی باید در اولویت قرار گیرد، گفت: توصیه میشود سرمایهگذاری در بنادر ایران از جمله چابهار، کنارک، بندرعباس، بندرلنگه و سیرک صورت گیرد. این بنادر از موقعیت راهبردی مناسبی برخوردار هستند. نیاورانی با اشاره به تجربه حدود ۳۰ سال تجارت با پاکستان در حوزه محصولات کشاورزی گفت: تعامل با بازرگانان این کشور همواره با همکاری مناسب انجام شده است. به گفته وی، روابط تجاری بر پایه منافع اقتصادی شکل میگیرد و فعالان اقتصادی پاکستان نیز در تعامل با تجار ایرانی عمدتا همین رویکرد را دنبال کردهاند.
نایبرئیس کمیسیون توسعه صادرات غیرنفتی اتاق بازرگانی ایران افزود: توسعه تجارت با پاکستان باید با نگاهی واقعبینانه دنبال شود. افزایش مبادلات، رفع موانع مرزی و تسهیل حملونقل میتواند به رشد تجارت دو کشور کمک کند، اما این موضوع به معنای جایگزینی پاکستان با امارات در تجارت خارجی ایران نیست. به گفته وی، برای کاهش وابستگی به مسیرهای خارجی، توسعه زیرساختهای بندری و لجستیک داخل کشور همچنان مهمترین ضرورت به شمار میرود.
توسعه همکاری تجاری، در گرو حل موانع قبلی
کیوان جعفری طهرانی، کارشناس ارشد حوزه معدن و صنایع معدنی، با اشاره به سفر وزیر صنعت، معدن و تجارت به پاکستان، این سفر را فرصتی برای تقویت روابط اقتصادی دو کشور دانست و به «دنیای اقتصاد» گفت: با توجه به تحرکات دیپلماتیک اخیر پاکستان و نقش این کشور در تسهیل برخی مذاکرات منطقهای، انتظار میرود رایزنیهای انجامشده بتواند به توسعه همکاریهای تجاری و رفع بخشی از موانع موجود در مبادلات دو کشور منجر شود.
وی با اشاره به مشکلات ایجادشده در روند حمل و نقل کالاهای ایران در ماههای اخیر گفت: همزمان با تشدید تنشهای منطقهای، پیشنهادی از سوی پاکستان مطرح شد تا بخشی از محمولههای تجاری ایران به جای تخلیه در بنادر جنوبی کشور، از طریق بنادر کراچی و گوادر وارد زنجیره ترانزیتی ایران شوند. این پیشنهاد با استقبال اتاق بازرگانی ایران، تشکلهای اقتصادی و تعدادی از فعالان بخش خصوصی مواجه شد و بخشی از تجار نیز از این مسیر استفاده کردند. در آن مقطع تعدادی کانتینر در بندر کراچی تخلیه شد که همه آنها متعلق به ایران نبود و بخشی از آنها کالاهای ترانزیتی بودند که از مسیر ایران به کشورهای همسایه ارسال میشدند. با این حال، سهم قابلتوجهی از این محمولهها به کالاهای وارداتی ایران اختصاص داشت و همین موضوع موجب شد موضوع انتقال آنها به داخل کشور اهمیت بیشتری پیدا کند.
این کارشناس معدن با بیان اینکه چند ماه از این اتفاق گذشته است، تصریح کرد: مذاکراتی که اکنون میان دو کشور در جریان است، امیدوارکننده به نظر میرسد، اما موفقیت این مذاکرات زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که نتایج آن در میدان عمل نیز مشاهده شود. تجربه نشان داده است که توافقهای سطح عالی میان مقامات اگر با سازوکار اجرایی مشخص، تقسیم وظایف دستگاههای مسوول و زمانبندی عملیاتی همراه نباشد، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. وی ادامه داد: انتقال ایمن کانتینرها از خاک پاکستان به مرزهای ایران نیازمند هماهنگی کامل میان نهادهای اجرایی و امنیتی دو کشور است. در برخی مسیرها نیز تامین امنیت محمولهها و اسکورت آنها از سوی نیروهای ارتش پاکستان ضروری است. موضوعی که باید در توافقات دوجانبه به صورت شفاف پیشبینی شود تا روند ترانزیت بدون وقفه انجام گیرد.
جعفری طهرانی درباره ظرفیت همکاریهای معدنی میان ایران و پاکستان نیز گفت: روابط تجاری دو کشور در حوزه مواد معدنی سابقهای بیش از دو دهه دارد. در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی صادرات سنگآهن ایران به پاکستان رونق قابلتوجهی داشت، اما از حدود سال ۲۰۱۰ این روند با کاهش مواجه شد. از سال ۲۰۱۵ نیز صادرات برخی محصولات زنجیره فولاد، از جمله آهن اسفنجی، دوباره از سر گرفته شد و همچنان در مقیاس محدود ادامه دارد. با این حال، ظرفیت توسعه همکاریهای معدنی میان دو کشور وجود دارد و یکی از مهمترین زمینههای همکاری میتواند تامین گندله مورد نیاز واحدهای فولادسازی پاکستان باشد.
این کارشناس حوزه معدن در پایان تاکید کرد: انتظار میرود مذاکرات اخیر صرفا به تسهیل حملونقل محدود نشود و طرفین درباره ترکیب کالاهای قابل مبادله، افزایش حجم تجارت و توسعه صادرات محصولات معدنی نیز به توافقهای مشخص دست یابند. در صورت برنامهریزی هدفمند، ظرفیت ارتقای مبادلات معدنی میان ایران و پاکستان بیش از وضعیت فعلی خواهد بود.
ارتقای همکاریهای اقتصادی تهران و اسلام آباد
دنیای اقتصاد: وزیر صنعت، معدن و تجارت در رأس هیاتی بلندپایه اقتصادی با هدف توسعه مناسبات تجاری و بررسی راهکارهای رفع موانع مبادلات دوجانبه به اسلامآباد سفر کرد. سیدمحمد اتابک در جریان این سفر، ضمن شرکت در دهمین جلسه کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان، با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان دیدار کرد؛ نشستی که با حضور 9وزیر کابینه شامل وزرای بازرگانی، نفت، دریانوردی، اقتصاد و دارایی و دستیاران ویژه نخستوزیر پاکستان در امور اقتصادی و سرمایهگذاری برگزار شد.
محور اصلی رایزنیها در این دیدار، تسریع در مسیر دستیابی به هدف تجارت ۱۰میلیارد دلاری میان دو کشور، نهاییسازی توافقنامه تجارت آزاد، توسعه تجارت مرزی و تقویت همکاریهای صنعتی و معدنی بود. در پایان دهمین جلسه کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان، دو طرف بر تسریع اقدامات عملی برای افزایش تجارت دوجانبه تاکید کردند. هیاتهای ایرانی و پاکستانی متعهد شدند روند نهاییسازی توافقنامه تجارت آزاد را با توجه به پیشرفتهای انجامشده در زمینه قوانین مبدأ و کاهش تعرفهها سرعت بخشند. همچنین افزایش تماسهای مستقیم میان فعالان اقتصادی، تبادل هیاتهای تجاری و تقویت سازوکار تهاتر کالایی از دیگر توافقهای این نشست بود.
دیدار وزیر صمت با نخستوزیر پاکستان
در دیدار وزیر صمت و هیات همراه با نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف بر اهمیت روابط اقتصادی با ایران تاکید کرد و گفت پاکستان برای روابط خود با بهترین همسایه و کشور برادر خود جمهوری اسلامی ایران بسیار ارزش قائل است. به گزارش خبرگزاری ایرنا از روابط عمومی دفتر نخستوزیری پاکستان، در این دیدار علاوه بر وزیر صمت ایران، 9 وزیر کابینه پاکستان و دستیاران ویژه نخستوزیر این کشور در امور اقتصادی نیز حضور داشتند.
نخستوزیر پاکستان در این نشست سلامهای گرم و آرزوهای خود را به آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی و دکتر مسعود پزشکیان رئیسجمهور ایران ابلاغ کرد. وی با اشاره به سفر اخیر رئیسجمهور ایران به پاکستان، اظهار کرد: «اسلامآباد به تلاشهای صادقانه خود برای صلح در منطقه ادامه خواهد داد.» شهباز شریف همچنین با اشاره به مذاکرات خود با رئیسجمهوری ایران گفت: «رایزنیهای مثمر ثمری با دکتر پزشکیان درباره برقراری صلح پایدار در منطقه و ارتقای بیشتر روابط دوجانبه بین پاکستان و ایران، به ویژه همکاریهای تجاری داشتم.»
نخستوزیر پاکستان با تاکید بر ضرورت توسعه همکاریهای اقتصادی میان دو کشور، ابراز امیدواری کرد که با تلاشهای مستمر تهران و اسلامآباد، هدف تجاری ۱۰میلیارد دلاری که توسط سران دو کشور تعیین شده است، محقق شود. در این جلسه توافق شد که ایران و پاکستان از ظرفیتهای متقابل برای افزایش تجارت، بهویژه در حوزه تبادل کالا، محصولات غذایی و کشاورزی، استفاده کنند. همچنین دو کشور بر توسعه تجارت مرزی، افزایش ساعات فعالیت مرزها بهصورت ۲۴ ساعته و روانسازی فرآیندهای لجستیک و گمرکی تاکید کردند. تشکیل کمیتههای مشترک برای مدیریت بازارچههای مرزی، افزایش تجارت در حوزه کشاورزی، دام، حملونقل و لجستیک نیز از دیگر تصمیمات این نشست بود. یکی دیگر از محورهای مورد توافق، توسعه همکاریهای معدنی میان ایران و پاکستان بود. دو طرف بر افزایش همکاری در بخش معدن، بهویژه در زمینه فرآوری و ایجاد ارزش افزوده برای سنگهای قیمتی تاکید کردند؛ حوزهای که میتواند به یکی از مسیرهای توسعه همکاری صنعتی میان دو کشور تبدیل شود.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی وزارت صمت، سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، در پایان دهمین نشست کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان در اسلامآباد، در دیدار با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان و ۹ وزیر کابینه، ضمن ابلاغ سلام گرم دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، بر اهتمام دولت چهاردهم به توسعه و تعمیق همکاریهای اقتصادی، تجاری و سرمایهگذاری میان دو کشور تاکید کرد.
وزیر صنعت، معدن و تجارت با اشاره به روابط دیرینه، تاریخی و برادرانه ایران و پاکستان اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران و پاکستان با اتکا به پیوندهای عمیق تمدنی، فرهنگی، دینی و همسایگی، از ظرفیتهای گسترده و راهبردی برای توسعه همکاریهای اقتصادی برخوردارند و باید با ارادهای مشترک، این ظرفیتها را به فرصتهای پایدار برای رشد اقتصادی، افزایش سرمایهگذاری و ارتقای رفاه ملتهای دو کشور تبدیل کنند.
اتابک ضمن قدردانی از مواضع مسوولانه دولت پاکستان در تحولات اخیر منطقه و حمایتهای نخستوزیر و مقامات عالی این کشور از جمهوری اسلامی ایران، ابراز امیدواری کرد این همگرایی و همکاری در تمامی حوزههای مورد علاقه دو کشور با قدرت و استمرار ادامه یابد. وی همکاری نزدیک کشورهای همسایه را از ارکان اساسی ثبات و توسعه منطقهای برشمرد و گفت: توسعه همکاریهای اقتصادی میان ایران، پاکستان و ترکیه میتواند زمینهساز شکلگیری زنجیرههای ارزش منطقهای، افزایش سرمایهگذاری، تقویت امنیت اقتصادی و ارتقای رفاه ملتهای منطقه باشد.
وزیر صمت با تاکید بر ضرورت رفع موانع پیشروی تجارت دوجانبه تصریح کرد: اجرای موافقتنامه تجارت آزاد، برقراری ارتباطات مستقیم بانکی و مالی، تسهیل فرآیندهای گمرکی، حذف مقررات زائد و کاهش بوروکراسی اداری، زمینهساز جهشی بزرگ در مناسبات اقتصادی تهران و اسلامآباد خواهد بود و با حمایت دولت پاکستان، دستیابی به هدف تجارت ۱۰میلیارد دلاری کاملا دستیافتنی است. اتابک همچنین از اقدامات اخیر دولت پاکستان در تسهیل ترانزیت و حملونقل کالا به ایران استقبال کرد و افزود: اجرای سریع دستورالعملهای مرتبط با ترانزیت کالا از بنادر پاکستان، معافیت برخی کالاها از ارائه ضمانتنامههای بانکی و تسهیل فرآیندهای حملونقل، نقش موثری در کاهش هزینههای تجاری، افزایش سرعت مبادلات و توسعه همکاریهای اقتصادی میان دو کشور خواهد داشت.
وی خواستار تسریع در اجرای این تصمیمات، توسعه دامنه کالاهای مشمول حملونقل هوایی و تعمیم این تسهیلات به بخش حملونقل دریایی شد و تاکید کرد: رفع موانع اجرایی، تکمیل زیرساختهای همکاری و تسهیل تجارت، مسیر تحقق اهداف بلندمدت اقتصادی و تجاری جمهوری اسلامی ایران و پاکستان را هموار خواهد ساخت. وزیر صنعت، معدن و تجارت با تاکید بر اینکه توسعه همکاریهای اقتصادی با کشورهای همسایه از اولویتهای راهبردی دولت چهاردهم است، اظهار کرد: وزارت صنعت، معدن و تجارت با بهرهگیری از همه ظرفیتهای موجود، اجرای توافقات مشترک، تقویت همکاریهای بخش خصوصی و گسترش روابط تجاری با پاکستان را با جدیت دنبال خواهد کرد. در این دیدار، وزرای نفت، بازرگانی، دریانوردی و امور اقتصاد و دارایی و سایر وزرای پاکستان نیز حضور داشتند.
تاکید بر رفع موانع تجاری در اختتامیه کمیته مشترک تجاری
دهمین کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان در حالی به کار خود پایان داد که رفع موانع تجارت، توسعه همکاریهای صنعتی و سرمایهگذاری و تقویت زیرساختهای مبادلات اقتصادی، مهمترین محورهای آن بود. سیدمحمد اتابک در نشست اختتامیه این کمیته، ضمن قدردانی از وزیر بازرگانی پاکستان، نمایندگان دستگاهها و سازمانهای دو کشور، فدراسیون اتاقهای بازرگانی پاکستان، اتاق بازرگانی ایران و فعالان اقتصادی حاضر در نشست، از میزبانی پاکستان تقدیر کرد.
وزیر صمت با تاکید بر آمادگی ایران برای مشارکت فعال در برنامههای مشترک اقتصادی اظهار کرد: «کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان به ریاست وزرای صمت و بازرگانی دو کشور، سازوکاری مناسب برای رایزنی درباره موضوعات تجاری مشترک است و ادامه مسیر نیازمند هماهنگی مستمر و تبادل تجربیات میان دو طرف خواهد بود.» اتابک با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی دو کشور، مشکلات موجود در مسیر توسعه تجارت را نیز مورد توجه قرار داد و گفت: «روابط تجاری دو کشور در سالهای اخیر با وجود توانمندیهای فراوان، با چالشهایی همچون برخی مشکلات مرزی، محدودیتهای نقلوانتقالات مالی و بعضی قوانین و مقررات محدودکننده مواجه بوده است، اما اراده سیاسی دو کشور و تعهد فعالان اقتصادی، مسیر توسعه مناسبات تجاری را مستحکم کرده است.»
وی افزود: «ایران با برخورداری از تجربه و توانمندی در صنایع خودرو و قطعات خودرو، صنایع غذایی، پتروشیمی، صنایع معدنی، ساختمان و محصولات کشاورزی و پاکستان با ظرفیتهای گسترده در صنایع نساجی، پوشاک، تجهیزات پزشکی، لوازم ورزشی، محصولات کشاورزی و چرم، زمینههای مناسبی برای توسعه همکاریهای متقابل دارند.» وزیر صمت همچنین حضور تولیدکنندگان و صادرکنندگان دو کشور در نمایشگاهها و رویدادهای تخصصی را فرصتی برای ایجاد همکاریهای بلندمدت دانست و تاکید کرد: «توسعه همکاری در حوزههایی مانند تولید قطعات خودرو، صنایع غذایی، فناوری اطلاعات، انرژی و حملونقل میتواند به افزایش صادرات، ارتقای تولید داخلی و ایجاد فرصتهای شغلی برای دو کشور منجر شود.»
تقویت امنیت اقتصادی مناطق مرزی
اتابک در بخش دیگری از سخنان خود، تقویت بازارچههای مرزی، تعاونیها و نقش بخش خصوصی را از الزامات توسعه تجارت رسمی میان دو کشور دانست. به گفته وی، این اقدامات میتواند ضمن تسهیل مبادلات اقتصادی، از توسعه تجارت غیررسمی و قاچاق جلوگیری کند و امنیت اقتصادی مناطق مرزی را افزایش دهد. وزیر صمت همچنین نبود ارتباط بانکی میان ایران و پاکستان را یکی از موانع جدی توسعه تجارت عنوان کرد و گفت: «جمهوری اسلامی ایران تاکنون راهکارهای مختلفی را برای حل این مساله پیشنهاد کرده است و در صورت دستیابی به راهحل مشترک با در نظر گرفتن ملاحظات طرف پاکستانی، میتوان زمینه رشد قابلتوجه تجارت دوجانبه را فراهم کرد.»
