متر جدید بیکاری جوانان
دنیای اقتصاد : مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی به بررسی شاخص نیت (NEET) و کارکرد آن در سیاستگذاری حوزه جوانان پرداخته است. این شاخص جوانانی را دربرمیگیرد که نه شاغل هستند، نه تحصیل میکنند و نه در دورههای رسمی آموزش و مهارتآموزی حضور دارند. با این حال، تجمیع گروههای مختلف در این شاخص، الزاما تصویر دقیقی از وضعیت جوانان و نیازهای آنان ارائه نمیدهد. براساس آمار سال۱۴۰۲، حدود ۵میلیون و ۳۹۱هزار نفر، معادل ۳۳درصد جمعیت ۱۵ تا ۲۹ساله کشور، در گروه نیت قرار داشتهاند که حدود سهپنجم آنان زنان خانهدار هستند. این گزارش نشان میدهد یکسان در نظر گرفتن وضعیت زنان خانهدار، بیکاران، افراد دارای معلولیت و جوانان دلسرد از یافتن شغل، میتواند به خطا در سیاستگذاری منجر شود. از همین رو، پیشنهاد شده است مفهوم «جوانان معطل» بهعنوان شاخصی مکمل در کنار نیت مورد توجه قرار گیرد. این گروه شامل بیکاران بلندمدت و غیرفعالان اختیاری فاقد دلیل موجه برای دوری از بازار کار است و جمعیت آن حدود یکمیلیون و ۶۰۰هزار نفر، معادل ۲۹.۷درصد جمعیت نیت، برآورد میشود.
مرکز پژوهشهای مجلس به تازگی در گزارشی با عنوان «واکاوی شاخص نیت (NEET) و کژکارکردهای آن برای سیاستگذاری در امور جوانان» به بررسی انتقادی یکی از شاخصهای پرکاربرد در ارزیابی وضعیت جوانان میپردازد. شاخص نیت به جوانانی اشاره دارد که نه شاغل هستند، نه در حال تحصیلاند و نه در دورههای رسمی آموزش و مهارتآموزی شرکت میکنند بر اساس آمار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۲، حدود ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفر از جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله کشور، معادل ۳۳ درصد این گروه سنی، در وضعیت نیت قرار داشتهاند. با این حال، ترکیب این جمعیت نشان میدهد که از هر پنج جوان نیت، حدود سه نفر زن خانهدار هستند؛ درحالیکه زنان روزانه بهطور متوسط ۵ ساعت و ۳۲ دقیقه کار خانگی بدون مزد انجام میدهند و این فعالیتها در شاخص اشتغال محاسبه نمیشود.
قرار گرفتن بیکاران، زنان خانهدار، افراد دارای معلولیت و جوانان دلسرد از یافتن شغل در یک گروه، کارآمدی شاخص NEET را برای سیاستگذاری کاهش میدهد؛ زیرا نیازها و شرایط این افراد یکسان نیست. به همین دلیل، پیشنهاد شده است مفهوم «جوانان معطل» بهعنوان شاخصی مکمل مورد توجه قرار گیرد؛ این گروه شامل بیکاران بلندمدت و غیرفعالان اختیاری فاقد دلیل موجه برای دوری از بازار کار است و جمعیت آن حدود یکمیلیون و ۶۰۰ هزار نفر، معادل ۲۹.۷ درصد کل جمعیت نیت، برآورد میشود.
سیاستگذاری اقتصادی در این شرایط، نباید صرفا بر کاهش نرخ NEET متمرکز باشد، بلکه باید با تفکیک گروههای مختلف، برای ورود افراد واجد شرایط به بازار کار سیاستهای متناسب طراحی کند و در کنار نرخ اشتغال، کیفیت شغل و تناسب آن با توانایی افراد را نیز در نظر بگیرد. بااینحال، نویسندگان معتقدند استفاده از این شاخص بدون توجه به خاستگاه، محدودیتها و تفاوتهای جمعیت هدف، میتواند به تشخیص نادرست مسائل جوانان و تخصیص نامناسب منابع منجر شود. از نگاه آنان، یکی از مهمترین مشکلات این است که در ادبیات عمومی و رسانهای، مفهوم نیت با جوانان علاف، عاطل و باطل و تنآسا یکسان گرفته شده، درحالیکه بخش بزرگی از این جمعیت را افراد جویای کار و زنان خانهدار تشکیل میدهند.
خاستگاه تاریخی شاخص نیت
مفهوم نیت در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی در انگلستان شکل گرفت. در سال ۱۹۸۸، دولت این کشور با تغییر قانون تامین اجتماعی، دسترسی جوانان ۱۶ تا ۱۷ساله به برخی کمکهای رفاهی و مزایای بیکاری را محدود کرد. در نتیجه، گروهی از جوانان که نه شاغل بودند و نه در نظام آموزشی حضور داشتند، از حمایتهای اجتماعی محروم شدند و حتی در آمارهای رسمی نیز بهعنوان بیکار به رسمیت شناخته نمیشدند. این وضعیت ضرورت ایجاد معیار جدیدی برای شناسایی جوانان آسیبپذیر را به وجود آورد.
در سال ۱۹۹۴، پژوهشگران از اصطلاح «وضعیت صفر» برای توصیف جوانانی استفاده کردند که در هیچیک از سه وضعیت اشتغال، تحصیل و آموزش مهارتی قرار نداشتند. این مفهوم در سال ۱۹۹۶ به وضعیت آ (به معنای رهاشدگی) تغییر کرد و سرانجام در سال ۱۹۹۹، دولت تونی بلر در گزارش «پل زدن میان شکافها» اصطلاح NEET را بهصورت رسمی وارد ادبیات سیاستگذاری کرد. بااینحال، تعاریف کشورها از نیت یکسان نیست. برای مثال، سازمان بینالمللی کار جوانان ۱۵ تا ۲۹سالهای را که شاغل نیستند و در آموزش یا کارآموزی رسمی حضور ندارند، مشمول این شاخص میداند. اتحادیه اروپا نیز از بازههای سنی ۱۵ تا ۲۴ و ۱۵ تا ۲۹ سال استفاده میکند. در مقابل، ژاپن بیکاران و زنان خانهدار را از تعریف نیت خارج کرده و افراد ۱۵ تا ۳۴سالهای را در نظر میگیرد که نه شاغلاند، نه محصل و نه خانهدار یا جویای کار. این تفاوتها نشان میدهد شاخص نیت الزاما یک مفهوم ثابت و جهانشمول نیست و میتواند متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی کشورها بازتعریف شود.
تصویر نادرست از جوانان نیت در ایران
مطابق تعریف متداول، جمعیت نیت شامل بیکاران، زنان خانهدار، افراد دارای درآمد بدون کار، غیرفعالان اختیاری سالم فاقد درآمد و غیرمحصل و همچنین افراد ناتوان جسمی و از کار افتاده است. بنابراین، نمیتوان تمام این افراد را جوانانی دانست که از روی تنبلی و بیمسوولیتی از فعالیت اقتصادی فاصله گرفتهاند. زنان خانهدار بزرگترین گروه جمعیت نیت را تشکیل میدهند. در سال ۱۴۰۳، از هر پنج جوان ۱۵ تا ۲۹ساله مشمول این شاخص، حدود سه نفر زن خانهدار بودهاند. این در حالی است که خانهداری و فرزندپروری فعالیتهایی مولد و ضروری هستند که به دلیل دریافت نکردن دستمزد، در حسابهای رسمی بازار کار بهعنوان اشتغال ثبت نمیشوند.
براساس آمار سال ۱۴۰۴ مرکز آمار، زنان بهطور متوسط روزانه پنج ساعت و ۳۲ دقیقه را صرف خدمات خانگی بدون مزد برای اعضای خانواده میکنند. در مقابل، مردان شاغل بهطور متوسط هفت ساعت و ۵۲ دقیقه در روز برای اشتغال و فعالیتهای مرتبط با کسب درآمد وقت میگذارند. بنابراین، قرار دادن زنان خانهدار در گروهی که وضعیت فعالیت آن نامطلوب ارزیابی میشود، ارزش اقتصادی و اجتماعی کار بدون مزد را نادیده میگیرد.

سه ایراد شاخص نیت
نویسندگان گزارش ایرادهای این شاخص را در سه دسته مفهومی، سیاستی و روشی طبقهبندی میکنند. نخستین ایراد، مفهومی است. شاخص نیت با نگاهی خطی و ساده، وضعیت افراد را صرفا براساس شاغل یا غیرشاغل بودن ارزیابی میکند. در این چارچوب، اشتغال و تحصیل بهطور مطلق مطلوب و عدم اشتغال و تحصیل نامطلوب تلقی میشود. این در حالی است که کیفیت فعالیت افراد و شرایط زندگی آنان اهمیت زیادی دارد. برای مثال، فردی که حتی یک ساعت کار مفید انجام نمیدهد، به دلیل شاغل بودن از شمول شاخص خارج میشود؛ اما مادری که روزانه حدود ۱۰ ساعت صرف فرزندپروری و خانهداری میکند، در گروه نیت قرار میگیرد. همچنین، شاخص نیت وضعیت تحصیل و اشتغال را دو مسیر جداگانه در نظر میگیرد و عملا اشتغال همزمان با تحصیل را در ارزیابی خود لحاظ نمیکند. این در حالی است که تجربه کشورهای عضو سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه نشان میدهد حدود ۱۹ درصد دانشجویان ۱۸ تا ۲۴ساله همزمان شاغل هستند؛ رقمی که در ایران تنها حدود ۵ درصد برآورد شده است. از نگاه گزارش، جدایی تجربه تحصیلی از تجربه کاری میتواند ورود جوانان به بازار کار را به تاخیر بیندازد.
دومین ایراد، سیاستی و مربوط به ناهمگن بودن گروههای مشمول است. براساس تعریف رایج، حدود پنجمیلیون و ۳۹۱ هزار جوان ایرانی در گروه نیت قرار میگیرند. بااینحال، این جمعیت از گروههایی با شرایط کاملا متفاوت تشکیل شده است؛ از بیکاران و زنان خانهدار گرفته تا افراد دارای معلولیت، افراد دارای درآمد بدون کار و کسانی که از جستوجوی شغل دلسرد شدهاند.
سومین ایراد، روشی است. شاخص نیت فقط مهارتآموزی رسمی، مانند دورههای سازمان فنی و حرفهای، را در نظر میگیرد و آموزشهای غیررسمی، مانند کارآموزی نزد یک تعمیرکار یا یادگیری مهارت در محیط کار، را نادیده میگیرد. علاوه بر این، همپوشانی مهارتآموزی با وضعیت اصلی فعالیت افراد در نظام آماری بهدرستی ثبت نمیشود. برای مثال، زنی که خانهدار است و همزمان در یک دوره مهارتآموزی شرکت میکند، همچنان ممکن است در گروه نیت قرار بگیرد. به همین دلیل، محاسبه دقیق جمعیت واقعی مشمول این شاخص با محدودیت مواجه است.
پیشنهاد جایگزینی شاخص نیت با جوانان معطل
گزارش در ادامه به معرفی مفهوم «جوانان معطل» بهعنوان جایگزینی برای شاخص نیت میپردازد. منظور از جوانان معطل، جوانانی است که برای مدت طولانی از بازار کار خارج ماندهاند، اما قابلیت و شرایط لازم برای اشتغال را دارند و به دلایل مختلف ساختاری یا غیرساختاری نتوانستهاند وارد بازار کار شوند. این گروه دو دسته اصلی را در برمیگیرد: نخست، جوانانی که بیش از یک سال بیکار ماندهاند و دوم، افرادی که بهصورت اختیاری و بدون دلیل موجه از فعالیت اقتصادی فاصله گرفتهاند، بدون آنکه در گروه محصلان یا خانهداران قرار بگیرند. در دسته دوم، دلسردشدگان از یافتن شغل، افراد ناآگاه از روشهای جستوجوی کار و برخی دیگر از غیرفعالان قرار میگیرند.
براساس محاسبات، جمعیت جوانان معطل معادل ۲۹.۷ درصد کل جمعیت نیت است. شکل هفتم گزارش، مبتنی بر پرسشنامه نیروی کار سال ۱۴۰۲، تصویری از تفکیک جمعیت جوانان غیرشاغل ۱۵ تا ۲۹ساله ارائه میدهد. مطابق این دستهبندی، از مجموع ۱۱.۸میلیون جوان غیرشاغل، حدود ۶.۵میلیون نفر محصل و ۳.۱میلیون نفر دارای مسوولیتهای خانوادگی هستند. همچنین حدود ۱.۰۸میلیون نفر بیکار و ۱۱۵ هزار نفر ناتوان جسمی یا دارای شرایط مشابهاند. این تفکیک نشان میدهد که بخش بزرگی از جمعیت غیرشاغل را نمیتوان در زمره افراد نیازمند مداخله مستقیم برای ورود به بازار کار قرار داد.
توصیه سیاستی
نویسندگان پیشنهاد میکنند مرکز آمار ایران و سایر نهادهای تصمیمگیر بهجای استفاده از شاخص نیت بهعنوان معیار اصلی ارزیابی وضعیت جوانان، شاخص جوانان معطل را مبنای شناسایی افراد نیازمند مداخله در بازار کار قرار دهند. مزیت این شاخص آن است که بهجای جمعآوری گروههای ناهمگن در یک دسته آماری، بر جوانانی تمرکز میکند که واقعا برای ورود به بازار کار با موانع بلندمدت مواجهاند. البته گزارش تاکید میکند که حتی شاخص جوانان معطل نیز برای ارزیابی کامل وضعیت جوانان کافی نیست. در حالت مطلوب، باید کیفیت و مطلوبیت فعالیت افراد، از جمله تناسب شغل با تواناییهای آنان و هدفمندی تحصیلات، نیز بررسی شود. به دلیل محدودیتهای نظام آماری و دشواری اندازهگیری این مؤلفهها، تحقق چنین ارزیابی جامعی در کوتاهمدت دشوار است.
کاهش تعداد جوانان نیت بهخودیخود نمیتواند هدف مناسبی برای سیاستگذاری باشد. مساله اصلی، شناسایی دقیق جوانانی است که به دلایل مختلف از فرصتهای اشتغال و مشارکت اقتصادی محروم ماندهاند. یکسانانگاری زنان خانهدار، بیکاران، افراد ناتوان و جوانان دلسردشده از جستوجوی کار، نهتنها تصویر درستی از وضعیت جوانان ارائه نمیدهد، بلکه ممکن است سیاستهای حمایتی را نیز از گروههای واقعا نیازمند منحرف کند. بنابراین، سیاستگذاری موثر در حوزه جوانان به مجموعهای از شاخصهای تفکیکشده و متناسب با ویژگیهای اقتصادی و اجتماعی گروههای مختلف نیاز دارد.


