اهداف سرشماری ۱۴۰۵
دنیای اقتصاد: نخستین نشست خبری سرشماری نفوس و مسکن ثبتی‌مبنا، با حضور غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران و جمعی از مسوولان این مرکز برگزار شد. در این نشست، جزئیات اجرای سرشماری، تفاوت‌های آن با دوره‌های پیشین، نحوه مشارکت خانوارها، چگونگی فعالیت ماموران آمارگیری و برنامه‌های مرکز آمار برای تحول نظام آماری کشور تشریح شد.
گودرزی با اشاره به آغاز مرحله اجرایی سرشماری اعلام کرد که عملیات جمع‌آوری اطلاعات به دو شیوه غیرحضوری و میدانی انجام می‌شود. در مرحله نخست، از ۲۵ مهرماه، بخشی از خانوارها که اطلاعات آنها در پایگاه‌های اداری ناقص است یا نیاز به راستی‌آزمایی دارند، از طریق پیامک برای تکمیل اطلاعات فراخوانده می‌شوند. مرحله بعدی نیز با مراجعه میدانی ماموران آمارگیری به مناطق و خانوارهای منتخب دنبال خواهد شد. به گفته رئیس مرکز آمار ایران، هدف این طرح صرفا شمارش جمعیت کشور نیست، بلکه دستیابی به تصویری دقیق از پراکندگی جغرافیایی جمعیت، ویژگی‌های خانوارها و وضعیت مسکن است؛ این اطلاعات می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، اجتماعی و منطقه‌ای قرار گیرد.
گذار از سرشماری‌های سنتی به روش‌های ثبتی‌مبنا
مهم‌ترین تفاوت سرشماری جدید با دوره‌های پیشین، تغییر در شیوه گردآوری اطلاعات است. در روش‌های سنتی، بخش عمده اطلاعات از طریق مراجعه ماموران به خانوارها جمع‌آوری می‌شد؛ اما در سرشماری ثبتی‌مبنا، اطلاعات موجود در پایگاه‌های اداری و سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی، پایه اصلی تولید آمار را تشکیل می‌دهد. گودرزی توضیح داد که مرکز آمار در جریان آماده‌سازی این طرح، داده‌های مورد نیاز را از دستگاه‌های مختلف دریافت کرده و با رعایت محرمانگی اطلاعات، آنها را برای تشکیل پایگاه آماری و تعیین وضعیت جمعیت در نقاط مختلف کشور به کار گرفته است. ثبت احوال و سامانه‌های مرتبط با املاک و اسکان از جمله منابع اصلی اطلاعاتی این سرشماری هستند. داده‌های پستی، اطلاعات وزارت کشور و فراجا نیز در تکمیل اطلاعات مورد استفاده قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، اطلاعات دستگاه‌هایی مانند وزارتخانه‌های آموزش‌وپرورش و علوم و نهادهایی نظیر کمیته امداد، به‌عنوان داده‌های مکمل به کار گرفته شده‌اند.
به گفته رئیس مرکز آمار، بخش عمده اطلاعات مورد نیاز برای تعیین توزیع جمعیت با استفاده از داده‌های ثبتی گردآوری شده است. با این حال، اطلاعات موجود در پایگاه‌ها برای همه خانوارها کامل نیست و در برخی موارد باید از طریق مراجعه میدانی، داده‌های ناقص تکمیل یا صحت اطلاعات بررسی شود. این شیوه ضمن کاهش نیاز به مراجعه گسترده به خانوارها، هزینه‌های اجرایی سرشماری را نیز کاهش می‌دهد. گودرزی اعلام کرد که در مقایسه با اجرای سرشماری به روش سال ۱۳۹۵، بیش از ۹۰ درصد در هزینه‌ها صرفه‌جویی شده است. کاهش نیاز به نیروی انسانی و تجهیزات میدانی، استفاده از آموزش‌های مجازی و به‌کارگیری نرم‌افزارهای جدید و هوش مصنوعی در برخی مراحل تحلیل داده‌ها از جمله عوامل این صرفه‌جویی عنوان شد.
جزئیات پیامک‌ها و مراجعه ماموران آمارگیری
براساس توضیحات ارائه‌شده در نشست خبری، مرحله نخست عملیات سرشماری از ۲۵ مهرماه با اجرای فرآیند اینترنتی و غیرحضوری آغاز می‌شود. در این مرحله، بخشی از خانوارها که اطلاعات آنها در سامانه‌های اداری وجود ندارد، ناقص است یا نیاز به راستی‌آزمایی دارد، از طریق پیامک برای مشارکت در سرشماری دعوت خواهند شد. گودرزی با تاکید بر ضرورت اطلاع‌رسانی درباره پیامک‌های سرشماری گفت که پیامک‌های رسمی از طرف مرکز آمار ایران ارسال می‌شوند و حاوی لینک نیستند. این پیامک‌ها خانوارها را به سامانه مشخص‌شده دولت، یعنی پنجره واحد خدمات الکترونیک دولت و سامانه «دولت من»، هدایت می‌کنند. به گفته او، پیامک‌های ناشناس یا پیامک‌هایی که حاوی لینک هستند، مورد تایید مرکز آمار ایران قرار ندارد.
فرآیند اطلاع‌رسانی و تکمیل اطلاعات در آبان‌ماه نیز ادامه خواهد یافت. در صورت مراجعه نکردن خانوارهای فراخوان‌شده، ممکن است از طریق تماس تلفنی با آنها ارتباط برقرار شود تا امکان مشارکت در سرشماری فراهم شود. مرکز آمار اعلام کرده است که برای افرادی که در استفاده از سامانه‌های الکترونیکی با مشکل مواجه هستند، متناسب با شرایط و ویژگی‌های جامعه هدف، تدابیر لازم در نظر گرفته خواهد شد. مرحله میدانی سرشماری نیز با مراجعه به مناطق و بلوک‌های آماری مشخص انجام می‌شود. در این مرحله، تنها بخشی از خانوارها که برای تکمیل اطلاعات یا صحت‌سنجی انتخاب شده‌اند، مورد مراجعه قرار می‌گیرند؛ بنابراین، برخلاف سرشماری‌های گذشته، قرار نیست ماموران به همه خانوارهای کشور مراجعه کنند. به گفته گودرزی، زمان مراجعه ماموران از طریق پیامک یا تماس تلفنی به اطلاع خانوارها خواهد رسید. ماموران نیز با لباس مشخص، کارت شناسایی و تجهیزات مورد تایید به خانوارهای منتخب مراجعه می‌کنند. رئیس مرکز آمار از آموزش حدود ۳هزار نیروی مورد نیاز برای اجرای عملیات میدانی خبر داد. این افراد پس از گذراندن دوره‌های آموزشی و شرکت در آزمون، در صورت تایید صلاحیت برای فعالیت به‌عنوان مامور آمارگیری به کار گرفته خواهند شد.
محرمانگی داده‌ها و دسترسی پژوهشگران
یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در نشست، امکان استفاده سایر دستگاه‌های اجرایی از اطلاعات سرشماری بود. گودرزی با اشاره به محدودیت‌های قانونی مرکز آمار در زمینه انتقال اطلاعات فردی توضیح داد که داده‌های محرمانه اشخاص حقیقی و حقوقی را نمی‌توان به‌صورت ریزداده در اختیار دستگاه‌های دیگر قرار داد. به گفته او، مرکز آمار می‌تواند نتایج تجمیعی و آماری را در اختیار دستگاه‌های متقاضی قرار دهد، اما اطلاعاتی که امکان شناسایی افراد را فراهم می‌کند، مشمول محدودیت‌های قانونی است. برای نمونه، ارائه تعداد افراد بی‌سواد در یک منطقه امکان‌پذیر است، اما اعلام مشخصات فردی آنها مجاز نیست.
رئیس مرکز آمار در عین حال از حرکت این مرکز به سمت فراهم کردن امکان استفاده پژوهشگران از بخشی از ریزداده‌های غیرمحرمانه خبر داد. او با تاکید بر اینکه ارزش آمار در استفاده از آن برای پژوهش و تولید دانش بیشتر آشکار می‌شود، گفت که مرکز آمار در نظر دارد با رعایت ملاحظات قانونی و محرمانگی، دسترسی پژوهشگران به داده‌های مورد نیاز را تسهیل کند. براساس توضیحات گودرزی، پژوهشگران می‌توانند با مراجعه به آزمایشگاه داده مرکز آمار و تحت نظارت کارشناسان این مرکز، از برخی داده‌ها برای انجام پژوهش استفاده کنند. در این چارچوب، مرکز آمار مسوولیت آمارهای رسمی تولید شده توسط خود را بر عهده دارد و نتایج پژوهش‌های مستقل باید براساس روش‌های معتبر و با مسوولیت پژوهشگران منتشر شود.
پایان سرشماری‌های ۱۰ساله؟
گودرزی یکی از اهداف اصلی اجرای سرشماری ثبتی‌مبنا را فراهم کردن امکان تغییر دوره زمانی سرشماری‌ها دانست. به گفته او، با تکمیل زیرساخت‌های اطلاعاتی و تقویت همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، کشور می‌تواند از الگوی سرشماری‌های ده‌ساله فاصله بگیرد و به سمت اجرای سرشماری در دوره‌های کوتاه‌تر حرکت کند. او تاکید کرد که تعیین فاصله زمانی سرشماری‌های آینده، اعم از یک‌ساله، دوساله یا دوره‌های دیگر، به مصوبات هیات وزیران، شورای عالی آمار و سایر مراجع ذی‌صلاح بستگی دارد. با این حال، از نظر مرکز آمار، زیرساخت‌های فراهم‌شده می‌تواند امکان به‌روزرسانی آمار جمعیت در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر را فراهم کند.
گودرزی از تحول نظام آماری ثبتی‌مبنا به‌عنوان یکی از پروژه‌های مهم آینده مرکز آمار یاد کرد و گفت که هدف، ایجاد نظامی هوشمند و مبتنی بر داده‌های ثبتی است که بتواند اطلاعات مورد نیاز را در سطوح مختلف جغرافیایی و موضوعی تولید کند. او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره کاربرد داده‌های جدید در محاسبه حساب‌های ملی گفت که آثار این تحول می‌تواند در آینده به حوزه‌های دیگر نظام آماری، از جمله حساب‌های ملی، گسترش یابد؛ هرچند در مقطع فعلی تمرکز اصلی بر اجرای سرشماری و تکمیل فرآیندهای مربوط به آن است. براساس توضیحات ارائه‌شده در نشست خبری، مرکز آمار قصد دارد پس از تکمیل مراحل جمع‌آوری و بررسی اطلاعات، نتایج اولیه سرشماری را در اسفندماه منتشر کند. دقت نتایج سرشماری به همکاری مردم و اطلاع‌رسانی درست درباره اهداف و مراحل اجرای طرح وابسته است. به گفته او، آمار دقیق جمعیت و ویژگی‌های خانوارها پیش‌نیاز برنامه‌ریزی موثر برای حل مسائل مناطق مختلف کشور است و بدون اطلاعات قابل اتکا، حتی برنامه‌هایی که با هدف بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی طراحی می‌شوند نیز ممکن است به نتیجه مطلوب نرسند.
