ارزش حقیقی تراکنش‌های کارت‌خوان به بالاترین سطح ۱۸ ماه اخیر رسید
بازگشت تقاضا به سطح پیش از جنگ
براساس آمار تراکنش‌های شاپرک، ارزش این تراکنش‌ها از حدود 3654 همت در مرداد ماه، به 4410 همت در شهریورماه رسیده است. همچنین تعداد تراکنش‌ها نیز به ۴میلیارد و 872میلیون مورد افزایش یافته است. تعدیل مبلغ تراکنش‌ها با تورم نیز حاکی از بازگشت سطح خریدها به پیش از جنگ ۴۰روزه است. افزایش مبلغ حقیقی تراکنش‌ها می‌تواند نشان‌دهنده بهبود تقاضای خرید از سوی خانوارها باشد. همچنین داده‌ها نشان می‌دهند که روند بلندمدت ارزش حقیقی هر تراکنش همچنان نزولی است، اما به دلیل تحولات ژئوپلیتیک رخ‌داده در ماه‌های اخیر، رفتار مصرفی خانوارها متناسب با الگوهای تکرار‌شونده سال‌های گذشته نیست.
داده‌ها نشان می‌دهند که روند ارزش تراکنش شاپرک در بلندمدت، یک رشد مستمر را تجربه کرده است؛ به طوری که از زمان آغاز انتشار این داده‌ها از سوی شرکت «شبکه الکترونیک پرداخت کارت»، مبلغ اسمی تراکنش‌ها از حدود 88 همت در بهار 1395 به 4410 همت در شهریورماه 1405 رسیده است. با این حال برای داشتن تصویر دقیقی از شرایط اقتصاد، باید نقش تورم را نیز در بررسی داده‌ها مدنظر قرار داد. با تعدیل داده‌های یادشده با شاخص قیمت مصرف‌کننده، می‌توان پی برد که ارزش حقیقی تراکنش‌های شاپرک، طی پنج سال اخیر بین 400 تا 700 همت در نوسان بوده است.
اگرچه تراکنش‌های ثبت‌شده در شبکه شاپرک، بخش قابل‌توجهی از پرداخت‌های روزمره در اقتصاد ایران را پوشش می‌دهند، اما نمی‌توان آنها را معادل کل تراکنش‌های بانکی یا شاخصی جامع از فعالیت‌های اقتصادی کشور دانست. این آمار صرفا پرداخت‌های انجام‌شده از طریق شبکه پرداخت الکترونیک، از جمله کارت‌خوان‌های فروشگاهی، درگاه‌های اینترنتی و ابزارهای پرداخت موبایلی را دربرمی‌گیرد. ازاین‌رو، بخش مهمی از خرید کالاها و خدمات توسط خانوارها و پرداخت‌های روزمره در این داده‌ها منعکس می‌شود. در مقابل، مبادلاتی مانند کارت‌به‌کارت، انتقال وجه از طریق سامانه‌های ساتنا و پایا، واریز و برداشت نقدی از شعب و خودپردازها، پرداخت‌های مبتنی بر چک، معاملات بازار سرمایه و بخش قابل‌توجهی از مبادلات مالی شرکت‌ها و نهادهای دولتی در آمار شاپرک ثبت نمی‌شوند. بنابراین، این داده‌ها بیش از آنکه تصویری از کل گردش پول در اقتصاد ارائه دهند، ابزاری برای بررسی روند پرداخت‌های الکترونیک و تحلیل بخشی از رفتار مصرفی خانوارها و فعالیت‌های کسب‌وکارهای پذیرنده به شمار می‌روند.
ناسازگاری سال 1405 با الگوهای قبلی
بررسی الگوی داده‌های شاپرک حاکی از آن است که رفتار مصرف‌کنندگان در هر ماه، شکل خاص خود را دارد. مثلا، در اسفندماه، به دلیل خریدهای قبل از عید نوروز و اتمام سال مالی برای اغلب شرکت‌ها، حجم تراکنش‌ها به رکورد سالانه خود می‌رسد. همچنین در فروردین، به دلیل تعطیلات نوروزی، ارزش و تعداد تراکنش‌ها به پایین‌ترین سطح سالانه خود می‌رسد و در اردیبهشت به سطوح میانگین باز می‌گردد. با این حال، در ماه‌های اخیر، رفتار مصرفی عاملان اقتصادی از این الگوها تبعیت نکرده است. در اسفندماه، با آغاز جنگ ۴۰روزه، ارزش حقیقی تراکنش‌ها در حدود 411 همت بوده. این در حالی است که میانگین ارزش حقیقی تراکنش‌ها ماه‌های اسفند سال‌های قبل، حدود 646 همت را به ثبت رسانده است.
جهش این داده‌ها در شهریور ۱۴۰۵ تا حدودی با تقاضای خریدهای به تعویق‌‌افتاده در اسفندماه، همخوانی دارد. در واقع، افت محسوس ارزش حقیقی تراکنش‌ها در اسفندماه می‌تواند نشانه‌ای از به‌تعویق‌افتادن بخشی از خریدهای خانوارها و بنگاه‌ها در پی افزایش نااطمینانی باشد. در چنین شرایطی، مصرف‌کنندگان ممکن است خریدهای غیرضروری یا پرهزینه را به زمان دیگری موکول کنند. از این منظر، افزایش ارزش حقیقی تراکنش‌ها در شهریورماه می‌تواند بازتابی از بازگشت بخشی از این تقاضا به شبکه پرداخت باشد. با این حال، برای تایید این فرضیه باید روند ماه‌های بعد و ترکیب تراکنش‌ها نیز بررسی شود؛ زیرا افزایش ارزش پرداخت‌ها به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که مصرف واقعی خانوارها به‌طور پایدار بهبود یافته یا صرفا بخشی از خریدهای عقب‌افتاده انجام شده است.
رشد ارزش حقیقی تراکنش‌ها
در شهریور 1405 مبلغ حقیقی تراکنش‌های شبکه شاپرک، به بیش از 604 همت رسید. این داده‌ها در مردادماه 1405 رقم 522 همت را به ثبت رساندند. حجم تراکنش‌های انجام‌شده در ماه‌گذشته، در بالاترین سطح ۱۸ ماه اخیر (از اسفند ۱۴۰۳) قرار داشت. بررسی الگوی داده‌ها نشان می‌دهد که این حجم از تراکنش‌ها فقط در ماه‌های اسفند و همزمان با رشد خریدهای نوروزی رقم می‌خورد. جهش ارزش حقیقی تراکنش‌های شاپرک می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. نخست، افزایش میانگین مبلغ واقعی خریدهاست؛ به این معنا که مصرف‌کنندگان به‌جای افزایش تعداد خریدها، کالاها یا خدمات گران‌تری خریده‌اند یا حجم خریدهای خود را افزایش داده‌اند. این تغییر می‌تواند نشانه‌ای از بهبود تقاضای مصرفی باشد، هرچند برای تایید آن باید ترکیب تراکنش‌ها بررسی شود. دلیل دوم می‌تواند بازگشت تقاضای به‌تعویق‌افتاده باشد. در شرایط نااطمینانی اقتصادی، خانوارها ممکن است خریدهای بزرگ‌تر را به تعویق بیندازند و در صورت تغییر شرایط، بخشی از این تقاضای انباشته را به بازار بازگردانند. در این صورت، افزایش ارزش تراکنش‌ها می‌تواند نشانه‌ای از جبران بخشی از افت خریدهای ماه‌های گذشته باشد.
تغییر ترکیب مخارج نیز می‌تواند در این افزایش نقش داشته باشد. افزایش سهم کالاهای گران‌تر یا جایگزینی چند خرید کوچک با یک خرید بزرگ، ارزش متوسط تراکنش‌ها را بالا می‌برد، بدون آنکه لزوما کل مصرف خانوار افزایش یافته باشد. همچنین، انتقال بخشی از پرداخت‌ها از روش‌های نقدی به شبکه پرداخت کارتی می‌تواند ارزش ثبت‌شده در شاپرک را افزایش دهد. از سوی دیگر، همه تراکنش‌های این شبکه به خرید مصرفی خانوار مربوط نیستند و فعالیت‌های تجاری نیز در آن سهم دارند. بنابراین، افزایش ارزش حقیقی تراکنش‌ها به‌تنهایی برای اثبات بهبود پایدار تقاضای خانوار کافی نیست.
افزایش اندازه متوسط هر خرید
متوسط مبلغ هر تراکنش، شاخص دیگری برای بررسی تغییرات رفتار مصرف‌کنندگان است که از تقسیم ارزش کل تراکنش‌ها بر تعداد آنها به دست می‌آید. این شاخص نشان می‌دهد به‌طور متوسط چه مبلغی در هر پرداخت الکترونیکی جابه‌جا شده است. البته برای بررسی تغییرات واقعی قدرت خرید، باید اثر تورم را نیز از این شاخص حذف کرد. در شهریور ۱۴۰۵، ارزش اسمی تراکنش‌های شاپرک نسبت به مردادماه 20.7 درصد افزایش یافته، درحالی‌که تعداد تراکنش‌ها تنها 4.8 درصد بیشتر شده است.
این اختلاف نشان می‌دهد متوسط مبلغ اسمی هر تراکنش نیز افزایش یافته است. با تعدیل اثر تورم، رشد 15.8 درصدی ارزش حقیقی تراکنش‌ها در کنار افزایش تعداد آنها حاکی از رشد متوسط مبلغ حقیقی هر تراکنش در این ماه است. بنابراین، افزایش ارزش پرداخت‌ها صرفا از افزایش دفعات خرید ناشی نشده و بزرگ‌تر شدن مبلغ واقعی پرداخت‌ها نیز در آن نقش داشته است. بااین‌حال، افزایش متوسط مبلغ هر تراکنش لزوما به معنای بهبود پایدار قدرت خرید خانوارها نیست. تغییر ترکیب خریدها، افزایش سهم کالاها و خدمات گران‌تر یا تجمیع چند خرید در یک پرداخت می‌تواند این شاخص را بالا ببرد. ازاین‌رو، بررسی روند آن در ماه‌های بعد و مقایسه‌اش با سایر شاخص‌های مصرف برای تشخیص پایداری این تغییر ضروری است.
