توکلیان: احتمالاً با فشارهای تورمی شدیدتری مواجه خواهیم شد/ چشم انداز آینده نگران کننده است
حسین توکلیان، اقتصاددان، در همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» با اشاره به پویاییهای تورم گفت: اگر در خرداد ۱۴۰۵ سهم اقلام مختلف را بررسی کنیم، میتوانیم ببینیم که پویاییهای تورم چگونه تغییر کرده است. اگر سالهای ابتدایی، بهویژه از سال ۱۳۹۸ به بعد را بررسی کنیم، مشاهده میشود که سهم این اقلام ناگهان بهشدت افزایش پیدا کرده است.
این اقتصاددان اظهار کرد: کالاها اکنون خیلی سریعتر از گذشته واکنش تورمی نشان میدهند. زمانی اگر تورم ماهانه در محدوده سه درصد باقی میماند، در پایان سال به تورمی نزدیک به ۴۰ درصد منجر میشد؛ اما اکنون دیگر حتی تورم ماهانه سه درصد نیز مسئله اصلی نیست و باید به تورمهای ماهانه بسیار بالاتر، حتی در محدوده ۱۰ درصد، توجه کرد.
وی تاکید کرد: ابتدا این پویاییها را توضیح میدهم تا بتوانم به بحث اصلی برسم. تورمهای ماهانه بسیار بالا بهتدریج به تورمهای سالانه گسترده تبدیل میشوند و دامنه اقلام اصلی و کلیدی درگیر با تورم افزایش پیدا میکند.
توکلیان افزود: در سال ۱۴۰۴ تقریباً تمام نواحی نمودارها قرمز شدهاند. پرسش اصلی، همان نکتهای است که دکتر رحمانی بهدرستی مطرح کردند؛ اینکه آیا این تورمها به سطوح قبلی بازمیگردند یا ماندگار میشوند؟ مسئله مهم این است که بررسی کنیم این روند در چه نقطهای میتواند تغییر کند و آیا امکان بازگشت به وضعیت قبلی وجود دارد یا خیر.
وی خاطرنشان کرد: پراکندگی بسیار گسترده تورم، وضعیت بسیار خطرناکی ایجاد کرده است. اگر احتمال وقوع تورم بالاتر از ۵۰ درصد در سه ماه آینده را بررسی کنیم، مشاهده میشود که این احتمال افزایش یافته است. این یعنی پایداری تورم نیز بهشدت در حال افزایش است.
این اقتصاددان گفت: نکته مثبت در گذشته این بود که نیمهعمر تورم در سطوح پایین زیاد بود؛ یعنی وقتی اقتصاد در رژیم تورمی پایین قرار میگرفت، معمولاً مدت زیادی در همان وضعیت باقی میماند.
وی ادامه داد: در مقابل، وقتی اقتصاد وارد رژیم تورمی بالا میشد، حافظه تورم کوتاهتر بود و معمولاً تورم با سرعت بیشتری کاهش پیدا میکرد. دکتر رحمانی نیز بهدرستی به این موضوع اشاره کردند.
توکلیان تصریح کرد: اما وقتی به چشمانداز آینده نگاه میکنیم، وضعیت نگرانکننده است. احتمال ماندگاری تورم بالا افزایش یافته و این بسیار خطرناک است. مسئله فقط بالا بودن سطح قیمتها نیست؛ تورم به معنای رشد مستمر قیمتهاست و اکنون این نگرانی وجود دارد که رشد قیمتها در سطوح بالای فعلی نیز ادامه پیدا کند.
وی با اشاره به رابطه رشد اقتصادی و تورم گفت: اگر رشد اقتصادی را در مقابل تورم قرار دهیم، مشاهده میشود که در شرایط عادی، تورم کمتر میتواند با رشد اقتصادی بیشتری همراه باشد؛ اما در وضعیت فعلی، این رابطه دچار تغییر شده است.
توکلیان اظهار کرد: در مقاطعی، عامل مسلط تورم، رشد نقدینگی بوده است؛ اما اکنون به ناحیهای رسیدهایم که به نظر میرسد نقدینگی تنها عامل اصلی نیست. البته این به آن معنا نیست که گزاره «تورم همیشه و همهجا یک پدیده پولی است» غلط است.
وی توضیح داد: این گزاره زمانی مطرح میشود که محدودیت یا شوک مهمی در سمت عرضه وجود نداشته باشد. اما اتفاقی که اکنون در کشور ما، چه در نتیجه جنگ، تحریم یا سایر عوامل، در حال رخ دادن است، تا حد زیادی به سمت عرضه اقتصاد مربوط میشود. نمودار نیز بهوضوح نشان میدهد که شوکهای سمت عرضه چه نقشی در تورم فعلی دارند.
توکلیان ادامه داد: سیاستگذار تلاشهایی برای کنترل تورم انجام داده و سایر سخنرانان نیز به این موضوع اشاره کردند؛ اما باید دید ابزارهای سیاست پولی و مدیریت تقاضا تا چه اندازه میتوانند در شرایطی که شوک اصلی از سمت عرضه وارد میشود، مؤثر باشند.
وی افزود: وقتی رشد اقتصادی پایین و تورم بالا باشد، اقتصاد وارد شرایط بسیار دشواری میشود. اطلاعاتی که اکنون در اختیار داریم، نشان میدهد که احتمالاً در فصلهای آینده با فشارهای تورمی شدیدتری مواجه خواهیم شد.
این اقتصاددان با اشاره به تأثیر تحولات سیاسی و بینالمللی گفت: اگر تحولات مرتبط با برجام را در نظر بگیریم، مشاهده میشود که از مقطعی به بعد، روند صعودی تورم آغاز شده است. میتوان این فرایند را به شکل دیگری نیز بررسی کرد؛ من نام آن را «رودخانه انتقال به قیمتها» گذاشتهام.
وی توضیح داد: این رودخانه بهطور مستقیم بر زندگی مردم اثر میگذارد. وقتی تورم افزایش پیدا میکند، تحریم و محدودیتهای تجاری نیز مستقیماً بر کالاهایی اثر میگذارند که کشور امکان واردات آنها را دارد.
توکلیان ادامه داد: دکتر رحمانی بهدرستی این پرسش را مطرح کردند که چه عواملی موجب تشدید این شرایط شده است. دو عامل مستقیم در این زمینه وجود دارد. عامل نخست، کاهش درآمدهای دولت است که بخشی از آن به افت درآمدهای نفتی بازمیگردد.
وی افزود: عامل دوم، کاهش درآمدهای غیرمستقیم دولت است. وقتی اقتصاد منقبض میشود، پایه مالیاتی نیز کوچکتر میشود. در چنین شرایطی، کسری بودجه افزایش پیدا میکند و این کسری بار دیگر به تورم و فشار بر اقتصاد بازمیگردد.
این اقتصاددان با اشاره به شرایط بخش تولید تصریح کرد: اگر بخواهیم مسئله را از سمت تولید بررسی کنیم، باید به شاخص قیمت تولیدکننده توجه داشته باشیم. شاخص قیمت تولیدکننده یکی از عوامل مسلط و پیشنگر تورم است.
وی در پایان این بخش گفت: معمولاً پیش از آنکه افزایش قیمتها بهطور کامل در تورم مصرفکننده دیده شود، آثار آن در شاخص قیمت تولیدکننده ظاهر میشود. وقتی شاخص قیمت تولیدکننده افزایش پیدا میکند، این فشار با فاصله زمانی به تورم مصرفکننده منتقل میشود.
توکلیان در ادامه با اشاره به آثار جنگ گفت: با وقوع جنگ و تشدید نااطمینانیها، اقتصاد دوباره وارد نواحی قرمز و بسیار شدید تورمی شده است. اگر به ترکیب کالاها نگاه کنیم، مشاهده میشود کالاهایی که به واردات وابستگی بیشتری دارند، از جمله کالاهای بادوام، خوراکیها، ذرت و نهادههای دامی، بهطور مستقیم از تحریم و افزایش نرخ ارز اثر میپذیرند.
وی افزود: واکنش تورم به تغییرات نرخ ارز متقارن نیست؛ یعنی وقتی نرخ ارز افزایش پیدا میکند، قیمت کالاها با شدت زیادی بالا میرود، اما هنگامی که نرخ ارز کاهش پیدا میکند، قیمتها به همان سرعت و به همان اندازه پایین نمیآیند. این مسئله بهروشنی نشان میدهد که شوکهای سمت عرضه تا چه اندازه میتوانند ماندگار و مهار آنها دشوار باشند.
این اقتصاددان ادامه داد: در هر دوره باید بررسی کرد که شوکهای تقاضا و عرضه چه میزان در تورم نقش داشتهاند. با این حال، تاکید من بیشتر بر شوک فشار هزینه است. براساس برآوردهای انجامشده، حدود ۱۸ درصد از تورم رخداده به این عامل مربوط میشود و بخش دیگر نیز به تقاضا و سایر عوامل بازمیگردد.
وی تصریح کرد: اگر بخواهیم مسئله را دقیقتر بررسی کنیم، ممکن است در یک فصل و بهصورت لحظهای، عوامل مختلفی بر تورم اثر بگذارند، اما عاملی که در همان لحظه اثر خود را نشان میدهد، شوک فشار هزینه است.
توکلیان افزود: هیچکدام از این عوامل را نمیتوان بهتنهایی عامل مسلط دانست و همه آنها باید بهطور همزمان مورد واکاوی قرار گیرند. در این دوره، تورم تحت تأثیر انتظارات تورمی و افزایش هزینه نهایی بنگاهها قرار گرفته است.
وی توضیح داد: صاحب یک کسبوکار به هزینه تمامشده تولید خود نگاه میکند. اگر ببیند قیمت مواد اولیه، ارز و سایر نهادههایی که برای تولید نیاز دارد، بهطور مستمر در حال افزایش است، بدترین سناریو را برای آینده در نظر میگیرد و براساس همان سناریو قیمتگذاری میکند.
این اقتصاددان گفت: تمام تلاش من در این ارائه آن بود که این فرایند را نشان دهم. وقتی انتظارات تورمی افزایش پیدا میکند، منحنی تورم نیز جابهجا میشود. ما پیشتر در شرایطی قرار داشتیم که هزینه نهایی بنگاه و تورم پایینتر بود، اما اکنون هزینه تمامشده تولید بهشدت افزایش یافته و همین افزایش هزینه، خود به منشأ شکلگیری انتظارات تورمی تبدیل شده است.
توکلیان تاکید کرد: نطفه اولیه این تورم لزوماً در رفتار خانوار شکل نمیگیرد. در ابتدای امر، افزایش شدید تورم تولیدکننده است که این شرایط را ایجاد میکند. بنگاه تولیدکننده میبیند هزینه تولید محصول نهایی بهشدت افزایش یافته است؛ بنابراین در قیمتگذاری خود تجدیدنظر میکند و بهطور پیوسته قیمتها را بالا میبرد.
وی با ذکر مثالی ادامه داد: اکنون وقتی وارد یک سوپرمارکت میشوید، میبینید قیمت ماست از هفته گذشته تا این هفته چندین درصد افزایش پیدا کرده است. این اتفاق انتظارات مصرفکننده را نیز تغییر میدهد. ممکن است فرد نتواند ماست را برای مدت طولانی نگهداری کند، اما برای کالایی مانند لوبیا، بهجای خرید یک بسته، پنج بسته میخرد تا برای آینده ذخیره داشته باشد.
توکلیان افزود: نتیجه این رفتار، افزایش فشار تقاضاست. بنابراین فرایند از سمت افزایش هزینههای تولید آغاز میشود و سپس به رفتار خانوار و افزایش تقاضای احتیاطی منتقل میشود.
این اقتصاددان با اشاره به پیامدهای توزیعی تورم گفت: نتیجه این شرایط آن است که دهکهای پایین درآمدی بیش از همه آسیب میبینند. البته در آمار تورم خردادماه، وضعیت دهک دوم به شکلی ثبت شده که احتمالاً نیازمند بررسی بیشتر است؛ اما در مجموع، چهار یا پنج دهک نخست جامعه بهشدت تحت فشار قرار گرفتهاند.
وی افزود: دهکهای پایین بیشترین نرخ تورم را در گروه خوراکیها و آشامیدنیها تجربه میکنند، زیرا سهم این گروه از کالاها در سبد مصرفی آنها بیشتر است. بنابراین افزایش قیمت مواد غذایی، فشار بسیار بیشتری بر خانوارهای کمدرآمد وارد میکند.
توکلیان با اشاره به تفاوت تورم میان استانها تصریح کرد: اگر آمار استانها را نیز بررسی کنیم، وضعیت مشابهی مشاهده میشود. استانهای مرزی که اکنون همزمان درگیر جنگ، گرمای شدید و سایر مشکلات هستند، بیشترین تورم را نیز تجربه میکنند.
وی در پایان گفت: در واقع، مظلومترین اقشار جامعه در سختترین مناطق کشور زندگی میکنند و بیشترین هزینه شرایط موجود را میپردازند. این موضوع واقعاً دردناک است.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
