بازی پوتین میان شی و ترامپ/ دیداری زیر سایه دو جنگ/ شی و پوتین «پایان زودهنگام» مخاصمات را رقم میزنند؟
تنها چند روز پس از آنکه شی جینپینگ، رهبر جمهوری خلق چین، میزبان دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در یک نشست تاریخی میان آمریکا و چین بود، شی در دیدار روز چهارشنبه خود با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور فدراسیون روسیه، در پکن، روابط با روسیه را نیرویی برای «آرامش در میانه آشوب» توصیف کرد.
انتقاد شی از «جریانهای هژمونیک یکجانبهگرایانه»
به گزارش خبرگزاری سیانان، شی درحالیکه در تالار بزرگ خلق برای آغاز دیدارهایی که شروعکننده سفر رسمی حدوداً ۲۴ ساعته رئیسجمهور روسیه به پایتخت چین بود، کنار پوتین نشست، به وضعیت بینالمللیِ روزبهروز پرتنشتر اشاره کرد و کنایهای غیرمستقیم به آمریکا زد.
رئیسجمهور روسیه عصر امروز سهشنبه در یک سفر رسمی بنا به دعوت همتای چینی خود وارد پکن شد.
شی گفت: «وضعیت بینالمللی با تلاطم و دگرگونیهای درهمتنیده مشخص میشود، درحالیکه جریانهای هژمونیک یکجانبهگرایانه بیداد میکنند؛» عبارتی که بازتاب زبان رایج پکن برای انتقاد از آن چیزی است که آن را زیادهروی آمریکا در سیاست خارجی میداند. رهبر چین مستقیماً به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران اشاره کرد و گفت که «پایان زودهنگام» آن به کاهش اختلال در عرضه انرژی، زنجیرههای تأمین و تجارت کمک خواهد کرد. شی گفت: «توقف کامل جنگ هیچ تأخیری را برنمیتابد، ازسرگیری خصومتها حتی کمتر مطلوب است و ادامه مذاکرات اهمیتی ویژه دارد».
مواضع پوتین در این دیدار
پوتین که ارتش او همچنان به جنگ در اوکراین ادامه میدهد، در طول یکچهارم قرن ریاست خود بر روسیه، بیستوپنجمین سفر رسمیاش به چین را انجام میدهد؛ و این نخستین سفر او از زمان آغاز دور تازه درگیریها در خاورمیانه است. شی و پوتین در سالهای اخیر هماهنگی میان دو کشورشان را در حوزههای تجارت، دیپلماسی و امنیت بهطور قابلتوجهی تقویت کردهاند؛ روندی که از تنشهای مشترک آنها با آمریکا و هدفشان برای بازسازی نظمی جهانی که آن را بهطور ناعادلانه تحت سلطه غرب میبینند، ناشی میشود.
ولادیمیر پوتین در کنار شی جین پینگ در طی مراسم استقبال در تالار بزرگ خلق در پکن در ۲۰ مه راه میرود/عکس از خبرگزاری رویترز
پوتین در سخنان افتتاحیه گفت که روابط چین و روسیه به «سطحی بیسابقه» رسیده است و از جمله «عوامل اصلی ثباتبخش در صحنه بینالمللی» به شمار میرود. او همچنین در سخنان آغازین خود به روابط شخصی نزدیکش با رهبر چین اشاره کرد؛ دو نفری که بیش از ۴۰ بار با یکدیگر دیدار کردهاند. پوتین از یک اصطلاح چینی استفاده کرد که ترجمه آن چنین است: «یک روز دوری، مانند سه پاییز احساس میشود؛» عبارتی که برای تأکید بر اندوه جدایی به کار میرود.
وزارت امور خارجه چین گزارش فایننشال تایمز و نقل قول از شی جینپینگ مبنی براینکه پوتین از جنگ علیه اوکراین پشیمان خواهد شد را رد کرد.
انتظار میرود یک روز دیدار میان پوتین و شی بر گسترش بیشتر شراکت «بدون محدودیت» آنها متمرکز باشد و همزمان فرصتی فراهم کند تا دو طرف درباره سفر ترامپ و جنگهای اوکراین و ایران گفتوگو کنند. پوتین اشاره کرد که انرژی، صنعت، کشاورزی، حملونقل و فناوریهای پیشرفته نیز از دیگر موضوعات دستور کار خواهند بود. او به شی گفت: «در بحبوحه بحران خاورمیانه، روسیه همچنان نقش خود را بهعنوان تأمینکننده قابل اعتماد منابع حفظ کرده است، درحالیکه چین مصرفکنندهای مسئول برای این منابع باقی مانده است.»
نمایش دوگانه برای پکن
برای شی، میزبانی همزمان از رهبران آمریکا و روسیه، یعنی دو کشوری که هر دو درگیر جنگ هستند، در فاصله تنها چند روز، یک امتیاز مهم به شمار میرود؛ آن هم در شرایطی که او میکوشد جایگاه چین را بهعنوان یک میانجی و قدرت جهانی تثبیت کند. استقبال از پوتین در صبح چهارشنبه در بیرون از تالار عظیم خلق، تمامی تشریفات معمول یک استقبال رسمی دولتی را داشت؛ همان تشریفاتی که پکن هفته گذشته برای ترامپ نیز تدارک دیده بود.
شی به همراه صفی از مقامهای ارشد او با رئیسجمهور روسیه دست دادند؛ سپس دو مقام که آرام و آسوده به نظر میرسیدند، در کنار یکدیگر هنگام شلیک سلام نظامی ایستادند و همزمان یک گروه موسیقی نظامی مینواخت و پرچمهای روسیه و چین در پسزمینه در اهتزاز بودند. کودکان درحالیکه رهبران از کنارشان عبور میکردند، پرچم و گل تکان میدادند؛ بخشی از مراسم هفته گذشته که آشکارا ترامپ را سرگرم و خوشحال کرده بود.
ولادیمیر پوتین، در کنار شی جین پینگ در طی مراسم استقبال در تالار بزرگ خلق در پکن در ۲۰ مه راه میرود/عکس از خبرگزاری رویترز
به نظر میرسید این صحنهآراییها با هدف تأکید بر همسویی پایدار و روزبهروز عمیقتر چین و روسیه طراحی شده باشد؛ حتی در شرایطی که هر دو دولت در حال بازتنظیم روابط خود با آمریکا هستند. دو طرف بیستوپنجمین سالگرد «پیمان حسن همجواری و همکاری دوستانه» سال ۲۰۰۱ را جشن میگیرند؛ توافقی که اصطکاکهای دیرینه مرزی را حل کرد و دورهای تازه از همکاری را آغاز نمود. همچنین انتظار میرود آنها از آنچه «جهتگیری تازه روابط بینالملل» میدانند ستایش کنند؛ نظمی که قرار است اهداف راهبردی آنها را تأمین کند و در آن آمریکا دیگر ابرقدرت بلامنازع جهان نباشد؛ اما پشت این تشریفات و تعارفات، پوتین اکنون در موقعیتی بسیار ضعیفتر نسبت به سفر قبلیاش به پکن در سپتامبر قرار دارد.
تنها چند روز پیش از ورود او، اوکراین حملهای را آغاز کرد که رسانههای روسیه آن را بزرگترین حمله به مسکو در بیش از یک سال گذشته توصیف کردند؛ حملهای که با بیش از ۵۰۰ پهپاد پایتخت روسیه را هدف گرفت. روسیه همچنین در حال از دست دادن مواضع خود در برابر اوکراین بوده و ماه گذشته، به گفته تحلیلگران، نخستین کاهش خالص قلمرو خود را از اوت ۲۰۲۴ تجربه کرده است. شی ممکن است از رابطه فزاینده نامتوازن میان دو کشور که در آن اقتصاد روسیه بهشدت به چین وابسته شده است، برای کسب امتیازاتی به سود پکن در همکاریهای انرژی استفاده کند؛ آن هم در زمانی که درگیری در خاورمیانه دسترسی پکن به نفت خام را محدود کرده است.
تضعیف موضع روسیه در جبهه اوکراین
در رابطه با تحولات جنگ روسیه و اوکراین خبرگزاری سیانان در گزارشی از نقش جبهههای اوکراین در آینده روابط روسیه و چین مینویسد. به نوشته این خبرگزاری، در جریان گفتوگوهای هفته گذشته با دونالد ترامپ در پکن، گفته میشود شی جینپینگ اظهار کرده است که ولادیمیر پوتین ممکن است روزی از حمله به اوکراین پشیمان شود. روندهای تازه در میدان نبرد نشان میدهد که او احتمالاً درست میگوید؛ و این موضوع فرصتی تازه برای دیپلماسی ترامپ جهت پایان دادن به جنگ فراهم میکند؛ هرچند با رویکردی متفاوت از آنچه تاکنون امتحان کرده است.
تا اینجای سال، این اوکراین و نه روسیه بوده که دستاورد خالص ارضی داشته و همزمان تلفات سنگینی به نیروهای مهاجم روسیه وارد کرده است. برآوردهای غربی اکنون میزان تلفات روسیه را در سطحی نزدیک به یا حتی فراتر از ۳۰ تا ۴۰ هزار کشته و زخمی در ماه قرار میدهند؛ نرخ فرسایشی فوقالعادهای بدون هیچ دستاورد ارضی. مجموع تلفات روسیه از آغاز تهاجم اکنون بهطور گسترده بیش از یک میلیون نفر تخمین زده میشود و سرعت آن از توان روسیه برای جایگزینی نیروها فراتر رفته است.
شهرهای روسیه روز به روز در برابر حملات پهپادی اوکراین آسیبپذیرتر میشوند. روز یکشنبه یک ساختمان مسکونی در زلنوگراد، روسیه مورد اصابت قرار گرفت/عکس از نیویورکتایمز
این فشار اکنون در داخل خود روسیه نیز آشکار شده است. در روزهای اخیر، حتی یکی از اعضای پارلمان روسیه آشکارا هشدار داده که اقتصاد روسیه ممکن است نتواند برای مدت طولانی هزینههای جنگ را تحمل کند؛ او به افزایش سرسامآور مخارج دفاعی و اختلالات فزاینده اقتصادی اشاره کرده است. خود پوتین نیز بهتازگی گفته که جنگ ممکن است «به پایان نزدیک شود؛» اظهارنظری قابلتوجه از سوی رئیسجمهوری که بارها این درگیری را نبردی وجودی توصیف کرده بود که نیازمند فداکاری نامحدود است.
اوکراین امروز دیگر شبیه کشوری نیست که صرفاً در حال دفاع برای بقا باشد، بلکه به یک نوآور نظامی تبدیل شده که ماهیت جنگ را از طریق سامانههای خودکارِ تولید انبوه دگرگون میکند. این وضعیت فرض اولیه جنگ را وارونه کرده است؛ همان فرضی که برتری نیروی انسانی روسیه را عامل تعیینکننده میدانست. در امتداد خطوط مقدم، اوکراین اکنون یک «منطقه کشتار» ۱۰ تا ۱۵ کیلومتری ایجاد کرده که روسیه بدون قرار گرفتن در معرض حملات مداوم پهپادی نمیتواند در آن پیشروی کند. در نشانهای از اینکه اوکراین اکنون مسکو را در برد خود دارد، خبرگزاری دولتی روسیه این هفته از یکی از بزرگترین حملات پهپادی اوکراین در نزدیکی پایتخت خبر داد.
شی قدرت را مطالعه میکند و منتظر میماند
اظهارنظر منتسب به شی فقط به این دلیل اهمیت ندارد که درباره روسیه چه میگوید؛ بلکه از این جهت نیز مهم است که نشان میدهد چین ممکن است درباره خودِ جنگ و برنامههایش درباره تایوان، چه درسهایی میآموزد. اگرچه شی به ارتش آزادیبخش خلق دستور داده تا تا سال ۲۰۲۷ برای عملیات تصرف تایوان آماده باشد، اما ارتش چین هنوز تجربه واقعی جنگ ندارد و اوکراین دشواری دستیابی به فروپاشی سریع سیاسی در برابر یک مدافع مصمم را بهخوبی نشان داده است. در شش ماه آینده، شی این روندها را بررسی خواهد کرد و مزایا و معایب را در ارتباط با اهداف نهایی خود درباره تایوان خواهد سنجید.
خودرویی در امتداد جادهای پوشیده از تور ضد پهپاد، در بحبوحه جنگ در نزدیکی شهر اسلوویانسک در منطقه دونتسک اوکراین، در 27 اکتبر 2025، حرکت میکند/ عکس از خبرگزاری رویترز
آمریکا فرصتی دارد تا احتیاط شی را تقویت کند. مزیت نسبی آمریکا در ائتلافها و توانایی بسیج تعهدات شرکای همفکر برای دفاع متقابل و حفاظت از منافع مشترک نهفته است. اقدام هوشمندانه در حال حاضر، تقویت ناتو و حمایت آن از اوکراین است؛ تا هم به پوتین نشان داده شود که شانسی برای بازپسگیری ابتکار عمل ندارد و هم به شی که هرگونه اقدام علیه تایوان با پاسخی هماهنگ روبهرو خواهد شد.
شریک درجه دوم، هرگز
در همین رابطه به نوشته نشریه نیویورکتایمز، علیرغم وضعیت وخیم جبهههای اوکراین، باز روسیه راضی نیست که صرفاً به شریک درجهدوم چین تنزل یابد. زرادخانه هستهای روسیه، که بسیار بزرگتر از زرادخانه پکن است، میتواند آن را در هرگونه رویارویی میان ابرقدرتها ــ از جمله بر سر تایوان ــ به متحدی مهم تبدیل کند. همچنین تهاجم به اوکراین، مسکو را به یکی از رهبران نظم نوظهور غیرغربی مورد حمایت پکن بدل کرده است.
و سپس فرصتی وجود دارد که از دل جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران پدید آمده است. آشفتگیای که ترامپ در خلیج فارس ایجاد کرده، عرضه انرژی به چین را مختل کرده و روسیه خود را بهعنوان جایگزینی قابل اعتماد مطرح میکند. مقامهای روس امیدوارند از بحران خاورمیانه برای تعمیق روابط انرژی با پکن بهره ببرند؛ از جمله از طریق پیشبرد پروژه متوقفشده یک خط لوله.
ولادیمیر پوتین و شی جینگپینگ در طی مراسم استقبال در تالار بزرگ خلق در پکن در ۲۰ مه، یک گروه تشریفات را بازدید میکنند/عکس از خبرگزاری رویترز
ایوان تیموفیف، مدیرکل شورای امور بینالملل روسیه ــ اندیشکدهای که با مشارکت وزارت خارجه این کشور تأسیس شده است ــ گفت که درگیری خاورمیانه نشان داده روسیه چگونه میتواند «ریسکهای مرتبط با لجستیک و خلیج فارس را برای چین کاهش دهد.» تیموفیف روز جمعه در یک نشست خبری در مسکو گفت: «در صورت چنین تشدید تنشهایی، روسیه همچنان نقشی راهبردی و حیاتی برای چین حفظ میکند.»
شی با میزبانی از پوتین تنها چند روز پس از سفر ترامپ، هم در حال رسیدگی به روابط خود با مهمترین شریک راهبردیاش است و هم چین را بهعنوان یک قدرت جهانی پرهیزناپذیر به نمایش میگذارد. از ماه دسامبر تاکنون، شی در پکن از رهبران فرانسه، کانادا، بریتانیا، آلمان و ایالات متحده استقبال کرده است. او در نشست خود با ترامپ استدلال کرد که چین و آمریکا اکنون قدرتهایی همتراز هستند و نباید رقابت را در اولویت قرار دهند.
بازی پوتین میان شی و ترامپ
رئیسجمهور روسیه کوشیده با ترامپ رابطهای نزدیک برقرار کند؛ به این امید که از کمک او برای دستیابی به راهحلی مطلوب در جنگ اوکراین بهره ببرد و پس از پایان جنگ نیز از مزایای احیای روابط تجاری استفاده کند. بااینحال، روابط پوتین با شی بسیار عمیقتر است. رهبر روسیه سالها برای ایجاد پیوندی مستند و نزدیک با همتای چینی خود تلاش کرده و او را «دوست عزیز» و «صمیمیترین دوست» خود خوانده است.
گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز دوشنبه گفت: «دو طرف از این فرصت استفاده خواهند کرد تا توسعه روابط چین و روسیه را به سطحی عمیقتر و بالاتر ارتقا دهند و ثبات و انرژی مثبت بیشتری به جهان تزریق کنند». پوتین نیز در پیامی که کرملین روز سهشنبه پیش از سفر منتشر کرد، لحنی مشابه داشت. او گفت: «روابط راهبردی نزدیک میان روسیه و چین نقش مهم و ثباتبخشی در سطح جهانی ایفا میکند» و افزود: «ما بدون ائتلاف علیه هیچکس، در پی صلح و رفاه همگانی هستیم.»
به گفته جولیان گویِرتز، مدیر ارشد امور چین و تایوان در شورای امنیت ملی دولت بایدن، شی در پوتین رهبری همفکر میبیند که از سلطه آمریکا بر نظم جهانی ناراضی است. گویِرتز گفت: «درحالیکه ترامپ در جریان سفرش به پکن، رهبر چین را غرق در ستایش کرد، استقبال گرم شی از پوتین در این هفته باید یادآور این نکته باشد که نزدیکترین شرکای بینالمللی پکن با تأکید مشترکشان بر مقاومت در برابر ایالات متحده به یکدیگر پیوند خوردهاند.»
اهمیت ویژه چین برای کرملین
روسیه و چین اوایل سال ۲۰۲۲ تنها چند هفته پیش از حمله مسکو به اوکراین، یک «شراکت راهبردی بدون محدودیت» اعلام کردند. عدم تقارن اقتصادی در این رابطه کاملاً آشکار است. پکن بیش از یکسوم واردات روسیه را تأمین میکند و بیش از یکچهارم صادرات مسکو را خریداری میکند؛ درحالیکه سهم روسیه از تجارت خارجی چین تنها حدود ۴ درصد است؛ رقمی کمتر از سهم ویتنام.
سربازان اوکراینی در ۸ مه، یک پهپاد را در استان خارکیف، اوکراین حمل میکنند/عکس از گلوبال ایمیجز اوکراین
اگرچه وابستگی اقتصادی روسیه از جمله برای تأمین قطعات مورد نیاز ماشین جنگیاش، دامنه عمل این کشور در برابر چین را محدود میکند، اما کرملین گاه راه خود را نیز رفته است. درحالیکه مقامهای غربی معتقدند شی به پوتین فشار آورده تا از سلاح هستهای در اوکراین استفاده نکند، روسیه در سال ۲۰۲۳ چنین تسلیحاتی را به بلاروس منتقل کرد و نیروهای روس هماکنون نیز همزمان با سفر پوتین به پکن، در بلاروس مشغول رزمایشهای هستهای هستند.
بااینهمه، مزایای شراکت با مسکو برای چین روشن است؛ بهویژه در مقایسه با ایالات متحده. آندری کورتونوف، کارشناس امور بینالملل در باشگاه گفتوگوی والدای وابسته به کرملین، گفت: «روسیه همچنان شریکی قابل پیشبینی است، درحالیکه آمریکا چنین نیست.» او افزود که پوتین مرتباً به چین سفر کرده است، درحالیکه آخرین سفر ترامپ پیش از امسال به سال ۲۰۱۷ بازمیگشت.
همزمان با نزدیکتر شدن رهبران چین و روسیه، دو کشور نیز به یکدیگر نزدیکتر شدهاند. سال گذشته، هر دو کشور سفر بدون ویزا برای شهروندانشان را آغاز کردند. بر اساس اعلام انجمن تورگردانان روسیه، صدها هزار روس در سال ۲۰۲۵ از جزیره هاینان چین بازدید کردند و این تعداد امسال نیز همچنان رو به افزایش است.
در مسکو، مدارس دارای برنامه درسی زبان ماندارین با تقاضایی فراتر از ظرفیت روبهرو شدهاند. یکی از فرمانداران روسیه با افتخار گفته که فرزندانش میتوانند اشعاری چینی درباره دوستی روسیه و چین را از بر بخوانند. بزرگراههای مسکو و دیگر شهرهای روسیه اکنون پر از خودروهای ساخت چین است. رستورانهای چینی نیز در سطح شهرها گسترش یافتهاند.
کیریل بابایف، رئیس مؤسسه چین و آسیای معاصر در آکادمی علوم روسیه، در پاسخ کتبی به پرسشها گفت: «روابط دوجانبه همچنان شکوفاست و روسها هنوز نگاه بسیار مثبتی همراه با کنجکاوی نسبت به چین دارند.» او افزود: «جالب اینجاست که درگیری خاورمیانه، چین را برای روسها حتی نزدیکتر کرده؛ زیرا بسیاری به جای خاورمیانه، به اقامتگاهها و مناطق گردشگری چین روی آوردهاند». بابایف همچنین اشاره کرد که شرکتهای چینی و روسی راههایی برای انجام پرداختها و دور زدن تحریمهای غرب پیدا کردهاند. او گفت: «انتقال پول از یک بانک تحریمشده روسیه به حسابی در چین اکنون کمتر از نیم ساعت طول میکشد؛» و افزود که در سال ۲۰۲۴ «این کار ممکن بود هفتهها زمان ببرد».
نقش جنگ ایران
اگرچه درگیری خاورمیانه ظاهراً، هرچند موقت، وضعیت اقتصادی روسیه را بهبود بخشیده، اما در سطحی بنیادیتر، مسکو را به تأمینکنندهای هرچه ضروریتر برای انرژی چین و دیگر کشورها تبدیل کرده است. روسیه سالهاست تلاش میکند چین را متقاعد کند که پروژه عظیم خط لوله گازی جدید موسوم به «قدرت سیبری ۲» را پیش ببرد؛ خط لولهای که میادین استخراج سیبری را از طریق مغولستان به شمالغرب چین متصل خواهد کرد. اما پکن مردد بوده و تلاش کرده قیمتهای پایینتر انرژی را تحمیل کند؛ همچنین نگران بوده که این خط لوله وابستگیاش به یک تأمینکننده را بیش از حد افزایش دهد.
شوک انرژی ناشی از درگیری ایران ممکن است این معادله را تغییر داده باشد؛ زیرا اهمیت تنوعبخشی به منابع تأمین انرژی فراتر از خاورمیانه را برای چین، بزرگترین واردکننده گاز طبیعی جهان، برجسته کرده است. واسیلی کاشین، مدیر مرکز مطالعات جامع اروپایی و بینالمللی در مدرسه عالی اقتصاد مسکو، گفت: «جنگ در خلیج فارس یک عامل جدید است ــ این موضوع بر برنامهریزی چین و سیگنالهایی که از همکاران چینی خود دریافت میکنیم تأثیر گذاشته است.» او افزود: «از نظر من، احتمال دستیابی به توافق درباره پروژه قدرت سیبری ۲ فعلاً همچنان رو به افزایش خواهد بود».
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
