بررسی طرح جدید معیشتی/ آیا مبلغ یک میلیون تومانی می‌تواند کفاف مخارج اساسی خانوار در زمینه معیشت را بدهد؟

 ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در گفت‌وگوی ویژه خبری، از طرح جدید دولت چهاردهم برای اعطای کالابرگ یک میلیون تومانی پرده برداشت. همزمان با این گفت‌وگو، شورای اطلاع‌رسانی دولت در اطلاعیه‌ای جزئیاتی مکتوب از این طرح ارائه داد. در این اطلاعیه هدف از اجرای طرح جدید را «ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺎ ﺍﻃﻤﻴﻨﺎﻧﯽ، ﺛﺒﺎﺕ ﺩﻭﺭﻩ ﺍی ﻗﻴﻤﺖ ﻭ ﺑﻬﺒﻮﺩ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺭﯾﺰی ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻭ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻪ ﻣﺼﺮﻑ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻧﻬﺎﯾﯽ» بیان کرد.

 اگرچه وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در شامگاه ۱۳ دی بیان کرده بود که ۹ دهک درآمدی مشمول دریافت کالابرگ هستند، امروز ۱۴ دی رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت بیان کرده که همه دهک‌ها مشمول خواهند بود. از دیگر جزئیات مهم این طرح آن است که اعتبار ۴ ماه نخست هر فرد، به حساب سرپرست خانوار واریز خواهد شد و پس از آن، این مبلغ یک میلیون تومانی به صورت ماهانه به حساب سرپرستان خانوار واریز خواهد شد. در این گزارش به بررسی چند و چون این طرح جدید دولت خواهد پرداخت؛ آیا مبلغ یک میلیون تومانی می‌تواند کفاف مخارج اساسی خانوار در زمینه معیشت را بدهد؟ آیا تخصیص یکسان منابع به همه دهک‌ها امری عقلایی است؟

هزینه نهایی سبد کالا چقدر است؟

در طرح کالابرگ، دولت سبد کالای اساسی را تعریف کرده است:‌ شیر کم‌چرب، پنیر سفید، ماست، گوشت مرغ ماشینی، گوشت گوساله منجمد، تخم مرغ، ماکارونی، برنج، روغن مایع، قند و شکر و نیز حبوبات. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال ۱۴۰۲، سبدی از این کالاها بر اساس استاندارد مصرف سرانه تعیین کرده است. در کنار این، اکوایران نیز بر مبنای استاندارد مصرف ۲۱۰۰ کالری در روز، سبدی از کالاهای مصرفی مشخص تعیین کرده که در قیاس با سبد سرانه وزارت تعاون، تفاوت‌هایی قابل چشم‌پوشی دارد.

اگر این دو سبد کالا، با میزان تعیین‌شده از هر کالا بر حسب متوسط قیمت آذر ۱۴۰۴ در مناطق شهری محاسبه شود، به ترتیب، سبد وزارت تعاون ۲ میلیون و ۶۵۱ هزار و ۲۶۱ تومان و سبد اکوایران، ۲ میلیون و ۷۷۲ هزار و ۹۰ تومان خواهد شد. نکته اساسی در این محاسبه آن است که صرفاً متوسط قیمت آذرماه ۱۴۰۴ لحاظ شده و با توجه به تجربیات پیشین در حذف ارز ترجیحی برای کالاهای اساسی، می‌توان انتظار آن را داشت که اقلام فوق با شوک قیمتی، مشابه شوک قیمتی حذف ارز ترجیحی برنج در ماه گذشته، مواجه شوند. بنابراین، مبلغ نهایی سبد کالا از ارقام فوق بیشتر خواهد بود.

با این وجود، یک میلیون تومان اعتبار تخصیصی سرانه، در سبد وزارت تعاون سهم ۳۷.۷ درصدی و در سبد اکوایران سهم ۳۶ درصدی خواهد داشت؛ به دیگر سخن، خانوار ایرانی برای تهیه سبدی از این اقلام اساسی جهت دریافت ۲۱۰۰ کالری لازم در روز، حداقل می‌بایست یک میلیون و ۶۵۰ هزار تومان را از جیب بپردازد.

سناریوهای مختلف قیمت سبد کالا؛ هزینه نهایی در سال جدید چقدر خواهد شد؟

با توجه به رویکرد دولت در واریز یکجای اعتبار ۴ ماه به حساب سرپرستان خانوار و اعلام مدیرعامل شرکت پشتیبانی امور دام مبنی بر عدم حذف ارز ترجیحی به نهاده‌های دامی تا پایان سال، به نظر می‌رسد که زمان اجراشدن طرح مدنظر دولت برای حذف ارز تریجیحی کالاهای اساسی، ابتدای سال ۱۴۰۵ باشد. در نتیجه، به نظر می‌رسد شوک تورمی ناشی از حذف ارز ترجیحی، در ابتدای سال نمایان خواهد شد. با فرض این رویکرد، می‌توان قیمت اقلامِ سبدهای کالا را بر اساس نرخ میانگین تورم ماهانه (فروردین تا آذر) افزایش داد تا به قیمت انتهای سال دست پیدا کرد. بر اساس محاسبات، سبد وزارت تعاون به ۳ میلیون و ۱۰۲ هزار و ۳۴۵ تومان و سبد اکوایران به ۳ میلیون و ۲۳۰ هزار و ۱۵۴ تومان خواهد رسید.

نرخ تورم میانگین بخش خوراکی، حدود ۴.۲ درصد بوده است. بر این مبنا می‌توان در سه سناریوی خوشبینانه، معتدل و بدبینانه، انتظار داشت که به این رقم، به ترتیب ۱۰، ۱۵ و ۲۰ واحد درصد شوک تورمی اضافه شود. این ارقام بر اساس رفتار بازار در خرداد ۱۴۰۱ (حذف ارز ۴۲۰۰ و جایگزینی ارز ۲۸۵۰۰) و آذر ۱۴۰۴ (حذف ارز ترجیحی برنج) در نظر گرفته شده است.

در این حالت، سبد اکوایران در سناریوی خوشبینانه در فروردین ۱۴۰۴ به ۳ میلیون و ۶۸۸ هزار تومان و در سناریوی بدبینانه به ۴ میلیون و ۱۱ هزار تومان خواهد رسید. سبد وزارت تعاون نیز در سناریوی خوشبینانه به ۳ میلیون و ۵۴۲ هزار تومان و در سناریوی بدبینانه، به ۳ میلیون و ۸۵۳ هزار تومان خواهد رسید.

با یک میلیون تومان چه میزان از سبد اکوایران را می‌توان خرید؟

فرض کنیم که قرار نیست ۳ کیلو ماست و ۲ کیلو برنج و ۹۰۰ گرم گوشت گوساله تعریف‌شده برای دریافت ۲۱۰۰ کالری را خریداری کنیم و صرفاً بر مبنای همین یک میلیون تومان به خرید این ۱۱ قلم بپردازیم. سهم هر یک از این اقلام از بودجه یک میلیون تومانی، مطابق با سهم آنان در مبلغ نهایی سبد اکوایران خواهد بود.

در آن صورت، قادر به تهیه چه مقدار از هر قلم خواهیم بود؟ مطابق با محاسبات صورت گرفته و بر مبنای قیمت متوسط آذرماه ۱۴۰۴، در این سبد یک میلیون تومانی، می‌توان ۳۲۵ گرم گوشت گوساله، ۶۵۰ گرم گوشت مرغ، ۷۵۰ گرم برنج خارجی، ۷۵۸ گرم روغن مایع خریداری کرد. مطابق با نمودار فوق، این ارقام فاصله معناداری با آنچه که هر فرد ماهیانه نیاز دارد تا به ورطه سوء تغذیه نغلتد، دارد.

از هر قلم کالا، با یک میلیون تومان چقدر می‌توان خرید؟

پرسش بالا را به نحوی متفاوت طرح کنیم: اگر بخواهیم همه یک میلیون تومان را خرج یک کالای خاص کنیم، در آن صورت از هر کالا چه میزان می‌توان تهیه کرد؟

بر اساس محاسبات صورت گرفته و بر مبنای متوسط قیمت آذر ۱۴۰۴، اگر این یک میلیون تومان را فقط به یک قلم کالا اختصاص دهیم، در آن صورت می‌توان یک کیلو و ۹۰ گرم گوشت گوساله، یا ۶ کیلو و ۷۰۰ گرم گوشت مرغ، یا ۶ کیلو و ۹۰۰ گرم برنج خریداری کرد. در مواردی حتی می‌توان با این یک میلیون تومان، ۱۴ کیلو شکر یا  ۱۴.۵ کیلو ماکارونی خریداری کرد.

چرا طرح دولت عقلایی نیست؟

گذشته از اینکه سهم کنونی کالابرگ یک میلیون تومانی از قیمت تمام‌شده سبد کالا عدد راضی‌کننده‌ای نیست، اما جدای این مسئله نحوه تخصیص یکسان آن به تمامی دهک‌ها نیز مطرح است. اگرچه احمد میدری در شامگاه ۱۳ دی بیان کرده بود که ۹ دهک درآمدی مشمول کالابرگ خواهند بود، اما در صبح ۱۴دی رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت بیان کرد که دولت تصمیم گرفته به دهک دهم هم کالابرگ اختصاص دهد.

این‌گونه تخصیص برابر و یکسان به تمامی دهک‌ها نه با وضعیت مصرف و معیشت دهک‌ها، انطباق دارد، نه با گذشته سیاستی طرح. با نگاهی به داده‌های مرکز آمار ایران، مبرهن و مشخص است که بخش خوراکی در سبد مصرفی هر دهک هزینه‌ای، تفاوت عمیقی با هر یک دارد. مطابق با این داده‌ها، ضریب اهمیت بخش خوراکی و آشامیدنی برای دهک اول، ۴۱.۳۵ درصد است و این رقم برای دهک دهم، ۲۱.۲۲ درصد؛ با این حال هر دو دهک به یک میزان اعتبار کالابرگ یک میلیون تومانی دریافت خواهند کرد.

افزون بر این، دولت در دوره‌های پیشین توزیع کالابرگ، برای سه دهک اول هزینه‌ای مبلغ ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک‌های چهارم تا هفتم رقم ۳۵۰ هزار تومان در نظر گرفته بود. اکنون اما در چرخشی آشکار از این رویکرد، دوباره به اختصاص برابر کالابرگ به همه دهک‌ها روی آورده است. مشخص نیست که علت اصلی این تصمیم دولت چیست، اما با چنین رویکردی، دهک‌های اول صدمات بیشتری از تصمیم دولت به حذف ارز ترجیحی خواهند دید؛ این امر از آن جهت حائز اهمیت است که مطابق با گزارش مرکزر پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، نیمی از ایرانیان زیر ۲۱۰۰ کالری در روز دریافت می‌کنند و توزیع برابر کالابرگ میان همه دهک‌ها، بر روی این مسئله حیاتی تأثیر چندانی نخواهد داشت.

پیشنهاد سیاستی بهتر برای دولت، توزیع متفاوت اعتبار بر حسب دهک‌های درآمدی است؛ برای نمونه، سه دهک اول رقمی مانند ۱.۵ میلیون تومان، ۴ دهک میانی ۱ میلیون تومان و برای سه دهک آخر هزینه‌ای رقم ۵۰۰ هزار تومان اختصاص پیدا کند. اگرچه همچنان در منطق و الگوریتم دهک‌بندی دولت نقدهای بسیار وارد است و اجرای هرگونه طرح، چه طرح مدنظر دولت و چه پیشنهادهای دیگر، نیازمند بازنگری در منطق تقسیم و اصلاح پایگاه جامع اطلاعات خانوار است. امری که در هر اصلاح موفق در تجربیات جهانی بی‌تردید نقشی حائز اهمیت داشته است.