یلدا در حسرت گذشته !

به گزارش ایرنا ساعات خوش در کنار کرسی با گرمای دلپذیر و حکایت های کهنسالان خانواده که گرمای نفس هایشان مطبوعتر و گواراتر از هر شیرینی بود ولی در فرود و فراز روزگار ماشینی و زرق و برق زندگی پیچیده شهری مانند بسیاری از خاطره های شیرین رفته رفته از ذهنمان زدوده شده اند.
جورچین و پازل آن شب ها به گونه ای بیرحمانه در زبانه های توفان مدرنیسم از هم پاشیده است که نمی توان با چینش درست گزینه ها دوباره آن لحظه ها را در خانواده ها آفرید.
در این میان هستند اندک خانواده هایی که هنوز یک نعمت کمیاب روزگار ماشینی یعنی سالخوردگان را در کانون خانواده هایشان دارند و آن مادر و یا پدر بزرگ که شاید تنها بازمانده از نسل قدیم و بی آلایش قدیم خانواده می باشد و هنوز خاطره های نقل داستان ها و افسانه های کهن به درازای طولانی ترین شب پاییز را در یلداهای سرزمین سرما و سبلان به خاطر دارد.
حسرت آن دوران شیرین را در روزگاری که رواج سرگرمی های کاذب و شیوه زندگی ماشینی ، اعضای خانواده ها را از همدیگر دور کرده و تا اندازه ای از صمیمت آنان کاسته است به آسانی می توان از چهره پرچین و چروک و ابروان خاکستری رنگ مایل به سپید این پیرزنان و یا پیرمردان خواند.
به موازات پیشرفته شدن فن آوری های ارتباطی که در ظاهر و بنابر مفهوم خود باید باعث پیوستگی و ارتباط بیش از پیش انسانها شود با تاسف استفاده بی رویه از اینگونه ابزارها و سرگرمی ها مانند رایانه ، تلویزیون ، تلفن همراه ، اینترنت و فضای مجازی ؛ سبب گسست عاطفی ؛ احساسی و حتی فیزیکی خانواده ها شده است.
اینک از آن شب های دراز و دل انگیز پاییز که همه اعضای خانواده در کمال صفا و صمیمیت دور کرسی و یا بخاری نشسته و به سخنان همدیگر به خصوص داستان ها و حکایت های شیرین مادربزرگان و پدربزرگانشان گوش فرا می دادند و تنقلات آنان را اقلامی مانند ازگیل ، زالزالکی ، کدو تنبل بریان شده تنوری ، باقلای پخته و تخمه و نظایر آنها تشکیل می دادند چند دهه ای سپری شده است.
شیرینی و آرامش شب یلدا به دراز بودنش هست و در واقع روزگار ماشینی و عصر فن آوری ارتباطات چنان لحظه ها را بی معنی و زودگذر کرده اند که دیگر برای بسیاری از ساکنان این سرزمین کهن شب های دراز پاییز و به خصوص شب یلدا مفهوم معنوی خود را از دست داده است.
به گزارش خبرنگار ایرنا، نیاکان ما در اردبیل نیز که از مناطق مذهبی و با مردمی پایبند به دین و آداب و رسوم سنتی در کشورمان می باشد متناسب با فصل و تغییرات جوی و جغرافیایی منطقه نام های ویژه ای برای روزها برگزیده بودند و مراسم های خاصی را پرشکوه برپا می کردند.
بسیاری از مراسم سنتی در سرزمین کهن و افسانه ای سرما و سبلان علاوه بر ریشه های اعتقادی و مذهبی از تغییرات فصول سال نیز سرچشمه می گیرند تغییراتی که در واقع آن ها نیز به نوعی جنبه اعتقادی دارند چرا که با مشیت و حکمت یگانه خالق هستی به وقوع می پیوندند.
به لحاظ پرتغیر بودن شرایط جوی و بافت سنتی و روستایی در منطقه اردبیل اکثر مراسم مربوط به تغییر فصول سال در این دیار نمود خاصی داشتند که در سایر نقاط ایران نمونه های آن کمتر دیده می شوند.
در شب های یلدای سال های دورخانواده های اردبیلی در کنار کرسی دور هم نشسته ضمن گوش دادن به قصه های پدربزرگان و مادربزرگان تنقلاتی از قبیل نخود و کشمش ، مغز گردو و سبزه مصرف می کردند.
مردم اردبیل با وجود سردسیری منطقه که سرمایش زبانزد عام و خاص در ایران زمین است مانند اغلب نقاط ایران در شب یلدا هندوانه خریداری می کنند و بر این باورند که خوردن این محصول جالیزی در شب چله بدن انسان را در طول شب ها و روزهای سرد زمستان از سرما محافظت می کند.
آنان ضرب المثلی نیز در این ارتباط دارند و به افرادی که دنبال خرید و یا انجام کاری رفته و تاخیر کرده اند می گویند : ' بندعلی قارپوز وعده سی ویردی ولی گلمدی' یعنی : بندعلی وعده خرید هندوانه داد اما نیامد.
قارپوز ؛ در زبان ترکی به معنی هندوانه است و داستان از این قرار است که در زمان های دور ؛ پدر خانواده ای به نام بندعلی در شب چله براساس رسم معمول به زن و فرزندان خود وعده و قول خریدن یک عدد هندوانه را می دهد و برای خرید آن رهسپار کوچه و بازار می شود.
زن و فرزندان بند علی تا پاسی از شب برای رسیدن هندوانه منتظر می مانند اما خبری از او که در به در دنبال هندوانه می گشته نشده است.
عزیز شمردن شب یلدا علاوه بر جنبه ها و کارکردهای اجتماعی که از قبیل تقویت عواطف انسانی ، صله رحم و کمک به استحکام خانواده ها دارد از لحاظ علم جغرافیا و نجوم نیز دارای اهمیت می باشد و نشانگر قدرت علمی در ایران باستان است که مردم و به ویژه دانشمندان این سرزمین از قرن ها قبل به موضوع وقوع انقلاب زمستانی در آخرین روز پاییز پی برده بودند.
آخرین روز آذر ماه با توجه به موقعیت کره زمین نسبت به خورشید کوتاه ترین روز سال محسوب می شود به عبارتی آفتاب در این روز در دیرترین زمان ممکن نسبت به موقعیت جغرافیایی منطقه طلوع و در زودترین زمان ممکن در کرانه های غربی آسمان غروب می کند و همین موضوع سبب می شود که مردم درازترین شب سال را در یلدا تجربه کنند.
همچنین در این روزها و به خصوص در آخرین روز پاییز پرتوهای آفتاب در متمایل ترین شکل خویش به زمین می رسند و به همین خاطر دارای کمترین گرما و انرژی برای ذوب برف و یخ هستند و از سویی کوتاه شدن روز و به عبارتی کاهش مدتی که کره زمین نور خورشید را بر سطح خود دریافت می کند دست به دست هم می دهند و این دو عامل از علل مهم سرد شدن هوا در نیمکره شمالی هستند.
از فردای شب یلدا باتوجه به تغییر تدریجی موقعیت کره زمین نسبت به خورشید به تدریج روز به روز بر طول روزها افزوده شده و از ساعات شب کاسته می شود تا اینکه در آخرین روز فصل بهار که در اصطلاح جغرافیدانان به انقلاب تابستانی موسوم است مردم ؛ طولانی ترین روز و کوتاه ترین شب را تجربه می کنند.
هرچند از اول دی ماه به تدریج بر طول روزها افزوده شده و ازسویی پرتوهای آفتاب به تدریج به شکل عمودی تر به سطح زمین می تابند ولی تدریجی بودن این تغییرات و نیز روانه شدن توده های هوای سرد مهاجر به عرض های پایین تر سبب سرد بودن هوا در نیمکره شمالی می شوند.
علاوه بر شب یلدا مناسبت ها و مراسم های سنتی متعددی در منطقه اردبیل در گذشته رواج داشتند که اکنون بسیاری از آن ها در زیر غبار زندگی پیچیده شهری رنگ باخته اند.
ورود تجملات و تشریفات و افزایش انتظارات و توقعات ناشی از زندگی ماشینی نیز مردان و حتی زنان خانواده های امروزی را چنان از بامداد تا شامگاه درگیر کارهای روزمره کرده است که دیگر فرصتی برای پرداختن به فرزندان خویش و ایجاد ارتباط عاطفی با آنان ، نقل داستان های کهن و برگزاری مراسم های سنتی نمی یابند.
یک بانوی خانه دار اردبیلی می گوید : معدود مراسم مربوط به فصول سال ازجمله شب یلدا که در دوران کنونی نامی از آن ها باقی است به شکل تشریفاتی برگزار می شوند و هدف اصلی از برپایی آنان که همان افزایش ارتباط معنوی و عاطفی ، صله رحم و احترام به بزرگتران و سال خوردگان است تحت الشعاع تجملات ظاهری و خرید تنقلات و میوه های گران بها قرار گرفته است.
خوشقدم ساجدی می گوید : در زمان های قدیم که امکانات گرمایشی فعلی وجود نداشتند همه اعضای خانواده دور یک کرسی جمع می شدند و همین موضوع باعث افزایش صفا و صمیمیت در خانواده ها می شد.
او گفت : چند سال قبل در یکی از شهرهای ایران در روزهای سرد اواسط زمستان برای ساعاتی گاز لوله کشی شده شهری قطع شد و به ناچار با یک دستگاه بخاری برقی همگی یک اتاق کوچک را گرم کرده و چند ساعتی را در آن مکان سپری کردیم و هر چند بروز مشکلاتی را برای اعضای خانواده در پی داشت اما باعث شد که همچون سال های قدیم کودکانمان را برای مدتی به معنای واقعی در کنار خویش احساس کنیم.
هرچند در گذر زمان تحولات ناشی از پیشرفته شدن زندگی چهره اکثر نقاط اردبیل را نیز همچون دیگر مناطق ایران تغییر داده است اما اردبیل از معدود استان های کشورمان است که هنوز بسیاری از روستاهای آن دارای بافت سنتی هستند و اهالی آن ها آداب و رسوم خود را تا اندازه ای به شکل سنتی برگزار می کنند.