برجام درسایه خروج بریتانیا از اتحادیه

روزنامه همدلی در یادداشتی به قلم قاسم محب علی می نویسد: خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا مسئله زمان‌بر و پیچیده‌ای است. پس از رای عمومی به خروج از اتحادیه، مذاکراتی قرار است شروع شود و تعداد زیادی توافق‌نامه وجود دارد که باید در موردشان صحبت شود.

در ادامه این یادداشت که در شماره سه شنبه ۱۵ تیر منتشر شد، می خوانیم: برای بررسی نتایج این واقعه باید صبر کنیم تا معلوم شود نتیجه این مذاکرات چه خواهد شد. با این همه با در نظر گرفتن شرایط فعلی و حرف‌ها و اظهارنظرها و واکنش‌هایی که صورت گرفته است، تبعات این داستان را برای ایران می‌توان حول چند موضوع بررسی کرد؛ یکی مناسبات دوجانبه بین ایران و انگلیس است که در طی دوران‌های مختلف پر فرازونشیب بوده است، چه پیش از تشکیل اتحادیه اروپا و ورود انگلیس به آن و چه حالا که احتمال این می‌رود در آینده انگلیس از اتحادیه خارج شود. چون تاریخ رابطه ایران و انگلیس سوابقی طولانی دارد و به موقعیت حضور انگلیس در ایران و سیاست‌های منطقه‌ای این کشور بستگی دارد. باید این موضوع را از مسئله اخیر خروج انگلیس از اتحادیه جدا کرد. هرچند بی‌ارتباط نیست، ولی موضوع اصلی مناسبات ایران و اتحادیه و انگلیس کاملا به هم پیوسته نیست و نمی‌توانیم بگوییم قطعا خروج انگلیس تاثیرات جدی و عمیقی خواهد گذارد.

این اتفاق از جنبه‌های مختلفی قابل بررسی است؛ یکی جنبه اقتصادی است، دیگری جنبه سیاسی و همچنین جنبه امنیتی و سیاست‌های منطقه‌ای. هرکدام را باید جداگانه مورد بررسی قرار داد. انگلیس هیچ‌گاه عضو تمام‌عیار اتحادیه اروپا نبوده است، همان‌طور که از نظر سیستم بانکی همواره از اتحادیه جدا بود و کاملا پیمان ماستریخت را اجرا نمی‌کرد. انگلیس همیشه سیاست‌هایش با اروپا زاویه داشت و این زاویه او را به آمریکا نزدیک ‌تر می‌کرد.
یعنی انگلیسِ مستقل را اگر بخواهیم تعریف کنیم، بنا به نزدیکی‌اش به آمریکاست و اشتیاقش به نزدیکی بیشتر به این کشور که طبیعتا دور شدن انگلیس از اتحادیه نزدیکی او را به آمریکا افزایش می‌دهد، بخصوص با وجود محافظه‌کارهای انگلیسی و آمریکایی به طور سنتی که همیشه به هم نزدیکی داشتند. الان هم شاهدیم که در آمریکا دو موضع‌گیری در این خصوص وجود دارد؛ یکی موضع‌گیری اوباماست که از خروج انگلیس ابراز نگرانی می‌کند و یکی موضع ترامپ و جمهوری‌ خواهان و جریان راستگرا است که از این خروج استقبال می‌کنند.
طبیعتا اگر در امریکا جمهوری‌خواهان سرکار بیایند، می‌توانیم بگوییم که خروج انگلیس از اتحادیه به اتحاد آمریکا و انگلیس منجر می‌شود که حتما برای ایران تبعاتی خواهد داشت.
موضوع دیگر مربوط به نقش انگلیس در مسئله برجام است. مذاکرات هسته‌ای ایران و غرب از آنجا شروع شد که آلمان و فرانسه و انگلیس با ایران مذاکرات را شروع کردند و در نهایت سازمان ملل و آمریکا و شورای امنیت هم به آن پیوستند.
اروپایی‌ها نمی‌گویند ۵ به علاوه یک، بلکه می‌گویند ۳ به‌علاوه ۳ به‌علاوه یک. یعنی ۳کشور اروپایی به علاوه ۳ کشور عضو شورای امنیت و آلمان. با خروج انگلیس از اتحادیه این «سه»، تبدیل به ۲ به‌علاوه ۳ به‌علاوه یک می‌شود. در آینده باید دید که این قضیه چه آثاری در مسئله پیگیری برجام خواهد گذاشت. طبیعتا هرکدام از اینها مجموعه‌ای از تحولات را در پی خواهد داشت. مسئله دیگر برمی‌گردد به مناسبات منطقه‌ای ایران.
اتحادیه اروپا از مجموعه سیاست‌هایی پیروی می‌کند و در خصوص روابط خارجی سه سیاست پایه‌ای داشته و دارد؛ دموکراسی، مسئله حقوق بشر و دیگری اقتصاد بازار. حقوق بشر یک مسئله کلیدی در مناسبات خارجی اتحادیه است که در مورد خاورمیانه چالش مهمی بود که اتحادیه با کشورهایی مثل ایران و عربستان داشت که گاهی به خاطر منافعی این موازنه رعایت نمی‌شد. مثلا به دلایلی در خصوص ایران شدیدتر بود و در مورد کشورهای حوزه خلیج فارس خیلی مورد اغماض قرار می‌گرفت.
انگلیس اگر از اتحادیه خارج شود، نیازی نیست که این سیاست‌های پایه و اولویت‌های اروپایی را دنبال کند و طبیعتا رابطه‌اش با کشورهایی مثل عربستان و کشورهای حوزه خلیج فارس و اسراییل نسبت به شرایط فعلی تفاوت می‌کند. این هم از عوارض مثبت و منفی خروج انگلیس در خصوص ایران است.
این را هم بگویم که مفهوم خروج باید تعریف شود. اینکه انگلیس چگونه باید خارج شود. الان چند مدل وجود دارد؛ یکی مدلی مانند سوئیس است که جزو اتحادیه اروپا نبوده اما بیشترین رابطه را با اتحادیه از جنبه‌های مختلف دارد. یک مدل دیگر مناسباتی ا‌ست که اتحادیه با کشورهایی مثل تونس، ترکیه و مراکش دارد که اینها هرکدام نوع خاص خود را دارند.
باید ببینیم کدام در مورد انگلیس اتفاق می‌افتد و بعد عوارض خروج را با در نظر گرفتنِ آن وضعیت بررسی کرد. در حال حاضر خیلی اوضاع روشن نیست و تا وقتی مذاکرات شروع نشود و روند شناسایی جریان نیابد و موارد توافقات معلوم نشود، نمی‌توان در مورد این مسائل به طور واضح صحبت کرد که نتیجه نهایی چقدر به نفع ایران خواهد بود.