کدام سیارک‌ها زمین را تهدید می‌کنند؟
لارس فون تریه در فیلم مالیخولیا، محصول سال ۲۰۱۱، آینده‌ای ترسناک را برای سیاره زمین متصور شد: سیارک غول‌پیکری به نام ملنکولیا (مالیخولیا) با زمین برخورد می‌کند و آن را به نابودی می‌کشاند. این بار اما این سناریو را نمی‌توانید به راحتی به دست فراموشی بسپارید.
نه فقط به این دلیل که فون‌تریه در فیلمش صحنه برخورد سیارک با زمین را به شکلی جنون‌آمیز و با جزئیات دقیق به نمایش گذاشته‌است، بلکه به خاطر اینکه چنین سرنوشتی واقعا زمین را تهدید می‌کند، دست‌کم آنطور که گذشته زمین نشان داده‌است و نظریه‌ها پیش‌بینی می‌کنند.
به گزارش همشهری آنلاین, امروزه این تفکر که برخورد‌های سیارک‌ها یا دنباله‌دارها یا اجرام نزدیک به زمین، NEOها، در گذشته‌های دور باعث شکل دادن به تاریخ زمین‌شناسی و زیست‌شناسی زمین شده‌اند، تفکری کاملا پذیرفته‌شده‌است. گروهی از دانشمندان باور دارند در آغاز این ستاره‌های دنباله‌دار بوده‌اند که با برخورد‌هایشان محیط سیاره را برای ظهور حیات آماده کرده‌اند و منجر به پیوند اولین سنگ‌بناهای حیات روی این سیاره شده‌اند. همچنین انگشت اتهام بسیاری از محققان به جرم آغاز یکی از بزرگترین دوران‌های انقراض حیات روی زمین به سوی یک جرم کیهانی، سیارکی غول‌پیکر، نشانه گرفته شده‌است که ۶۵ میلیون سال پیش نسل تمامی دایناسورها را منقرض کرد. می‌بینیم که گذشته زمین با این برخورد‌های حیات‌بخش و ویرانگر رقم خورده‌است، پس دلیلی وجود ندارد که چنین برخورد‌هایی دوباره تکرار نشوند.
با در نظر گرفتن این موضوع که درحال حاضر ۱۳ هزار سیارک نزدیک به زمین (Near Earth Asteroid یا NEA) و بیش از یکصد ستاره دنباله‌دار نزدیک به زمین (Near Erath Comet یا NEC) در اطراف سیاره شناسایی شده‌اند و همچنین با نگاهی گذرا به تیتر اخبار مرتبط با پروازهای نزدیک سیارک‌ها، برشما نیز آشکار خواهد شد که زمین تا چه اندازه بی‌دفاع در معرض خطر برخورد اجرام کیهانی بزرگ و کوچک قرار دارد؛ این درحالی است که دانشمندان دانشگاه کلرادو بولدر دریافته‌اند برخورد جرم کیهانی بزرگ و سنگینی به ابعاد ۸۰۰ متر با زمین می‌تواند انفجاری با قدرت انفجاری ۱۰۰ میلیارد تن تی ان ای ایجاد کند. اما این برخورد به حد کافی ویرانگر نیست، زیرا حتی سیارکی که برخورد آن با زمین منجر به نابودی کامل دایناسورها شد ابعادی برابر ۱۱ تا ۱۲ کیلومتر داشته است. چنین برخوردی امروزه می‌تواند میلیارد‌ها انسان را به کام مرگ بکشاند، اما یک سیارک برای اینکه بتواند کل زمین را نابود کند باید ۹۶ کیلومتر وسعت داشته‌باشد، که خوشبختانه تاکنون چنین تکه سنگ بزرگی در نزدیکی سیاره انسان‌ها مشاهده نشده‌است.
چقدر نزدیک؟ چقدر خطرناک؟
عبور یک جرم کیهانی از فاصله‌ای نزدیک‌تر از فاصله قمری، یعنی فاصله‌ای که میان زمین تا ماه وجود دارد و برابر ۳۸۴۴۰۰ کیلومتر است، به عنوان عبور نزدیک دسته‌بندی می‌شود. براساس آمار ثبت شده توسط پروژه اجرام نزدیک به زمین لابراتوار احتراقی جت ناسا،۲۶ سیارک در سال ۲۰۱۵ از فاصله‌ای کمتر از فاصله قمری از کنار زمین عبور کرده‌اند که نزدیک‌ترین آنها، سیارک ۲۰۱۵Sk۷ بود که ۳۱ شهریور سال ۹۴ از فاصله ۲۶ هزار کیلومتری از کنار زمین گذشت؛ البته ابعاد این سیارک درحدود ۳ تا ۱۴ متر بود و خطر چندان بزرگی به شمار نمی‌رفت.سال پیش از آن، ۳۲ سیارک از کنار زمین گذشته‌اند که نزدیک‌ترین عبور از فاصله ۱۵ هزار کیلومتری بوده‌است و سال پیشتر از آن، یعنی سال ۲۰۱۳، تعداد سیارک‌هایی که از کنار ما گذشته‌اند ۲۴ اعلام شده‌است درحالی‌که نزدیک‌ترین پرواز توسط سیارکی سه متری از فاصله ۲۷هزار کیلومتری رخ داده‌است.
ردیابی و نظارت بر مسیر حرکت اجرام نزدیک به زمین از دهه ۱۹۸۰ به بعد با توجه زیادی مواجه شد زیرا آگاهی نسبت به خطرات احتمالی برخورد بعضی از سیارک‌ها و دنباله‌دارها افزایش پیدا کرد و درحال حاضر اتحادیه اروپا و آمریکا برنامه‌هایی مجزا را برای اسکن کردن و نظارت بر رفتار و مسیر حرکت این اجرام در دست اجرا دارند، پروژه‌‌هایی که به نگهبانی فضایی شهرت یافته‌است.
ناسا اجرام نزدیک به زمینی را به عنوان اجرام خطرناک دسته‌بندی می‌کند که دست کم وسعتی برابر یک کیلومتر داشته باشند. با درنظر گرفتن این اصل که برخورد جرمی با چنین ابعادی می‌تواند برای زمین فاجعه به بار آورد، تا سال ۲۰۱۵ ناسا ۸۷۲ جرم بزرگتر از یک کیلومتر را در اطراف زمین رصد کرد که ۱۵۳ مورد از آنها می‌توانند خطرساز باشند، از این رو به عنوان اجرام با خطر بالقوه (PHO یا Potentially Hazardous Object) نامگذاری شده‌اند.
تهدید ستاره‌های دنباله‌دار
اجرام نزدیک به زمین متناسب با ابعاد و ترکیبی که بدنه آنها را تشکیل داده به گروه‌های شهاب‌سنگ‌ها، سیارک‌ها یا ستاره‌ای دنباله‌دار تقسیم می‌شوند. اگرچه به تازگی گروهی از دانشمندان ستاره‌های دنباله‌دار را از قالب جادویی و رویایی‌شان خارج کرده و به عنوان تهدید‌های جدی برای تمدن بشری اعلام کرده‌اند.
دانشمندان در دانشگاه باکینگهام گزارش داده‌اند کشف صدها دنباله‌دار غول‌پیکر در آن‌سوی سیستم سیاره‌ای طی دو دهه گذشته به آن معنی است که این اجرام کیهانی بیشتر از سیارک‌ها برای زمین خطرساز هستند. این دنباله‌‌دارهای غول‌پیکر که سانتور، قنطورس یا ریزسیاره نامیده می‌شوند در مدارهایی ناپایدار حرکت کرده و از میان خارجی‌ترین مسیر مدار حرکت سیاره‌های مشتری، زحل، اورانوس و نپتون عبور می‌کنند؛ درحالی که میدان‌های گرانشی سیاره‌ای گاه و بیگاه این ریزسیاره‌ها را به سوی زمین منحرف می‌سازند.
به گفته اخترشناسان دانشگاه باکینگهام این اجرام معمولا وسعتی برابر ۵۰ تا ۱۰۰ کیلومتر یا بیشتر دارند و جرم یکی از آنها به تنهایی بیشتر از تمامی سیارک‌هایی است که تا به امروز از کنار زمین عبور کرده‌اند. محاسبات درباره تعداد دفعات ورود این ریزسیاره‌ها به بخش‌های درونی‌تر سامانه خورشیدی نشان می‌دهد هر ۴۰ هزار تا ۱۰۰ هزار سال یکبار، مسیر یکی از این ریزسیاره‌ها به گونه‌ای منحرف می‌شود که در مدار عبور از کنار زمین قرار می‌گیرد.
در دسته‌بندی شهاب‌سنگ‌ها نیز می‌توان به موارد خطرسازی اشاره کرد، قابل‌توجه‌ترین آنها تا به امروز شهابسنگ چلیابینسک بوده‌است که در ۲۷ بهمن ۲۰۱۳ با سرعتی برابر ۶۰ هزار کیلومتر بر ساعت از بالای منطقه جنوبی اورال عبور کرد. نور این شهابسنگ از فاصله ۱۰۰ کیلومتر شدید‌تر از خورشید دیده می‌شد و حتی برخی از ساکنان منطقه حرارت آن را نیز احساس کرده‌اند. این شهابسنگ در حین پرواز در ارتفاع ۲۹.۷ کیلومتری از منطقه چلیابینسک منفجر شد و امواج انفجاری شدیدی به وجود آورد که منجر به تخریب سطحی ساختمان‌ها و مجروح شدن ۱۵۰۰ نفر از ساکنان منطقه شد.
این سیارک‌های مرگبار
با وجود تمامی این موارد، تاکنون این سیارک‌ها بوده‌اند که بیشتر در مرکز توجه و کنترل شدید قرار داشته‌اند، به ویژه سیارک‌هایی که باعنوان سیارک‌های خانواده آپولو شناخته می‌شوند؛ سیارک‌های نزدیک به زمینی که از نیم‌قطر بزرگ طولانی‌تری نسبت به زمین برخوردارند. شاید دلیل احساس خطر بیشتر از سوی این اجرام بالاتر بودن جمعیت آنها نسبت به گروه‌های دیگر اجرام نزدیک به زمین باشد. مشهورترین سیارک‌های نزدیک به زمین که در آینده از نزدیکی زمین عبور می‌کنند و به دلیل ابعاد بزرگ یا فاصله نزدیکشان تا زمین مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته‌اند از این قرارند:
گانیمد ۱۰۳۶
این جرم بزرگترین سیارک نزدیک به زمین نیز معرفی شده‌است. این جرم کیهانی قطری درحدود ۳۲ تا ۳۴ کیلومتر دارد و در اکتبر ۱۹۲۴ توسط والتر باد شناسایی شد. این سیارک از مداری کاملا شناخته شده برخوردار است و عبور بعدی آن از کنار زمین در اکتبر سال ۲۰۲۴ از فاصله ۵۵ میلیون و ۹۶۴ هزار و ۱۰۰ کیلومتری سیاره خواهد بود.
۱۹۹۹ An۱۰
سیارکی آپولویی است که در سال ۱۹۹۹ در پروژه مطالعاتی سیارک‌های نزدیک به زمین لینکلن کشف شده و در سال ۲۰۲۷ از فاصله ۳۹۰ هزار کیلومتری زمین عبور خواهد‌کرد. در آن زمان قدر ظاهری سیارک (میزان درخشندگی جرم آسمانی از دید ساکن زمین) ۷.۳ خواهد بود و می‌توان آن را با استفاده از دوربین دوچشمی رصد کرد. در سالی که این سیارک کشف شد احتمال بازگشت آن در مسیر برخورد با زمین در سال ۲۰۳۹ یک به ۱۰ میلیون برآورد شد.
۹۹۹۴۲ آپوفیس
یکی از مشهورترین و جنجالی‌ترین سیارک‌های نزدیک به زمین است که در سال ۲۰۰۴ به نگرانیهای شدیدی دامن زد زیرا در ابتدا احتمال برخورد این سیارک با زمین در سال ۲۰۲۹ درحدود ۲.۷ درصد برآورد شده‌بود. اما پس از چندین مطالعه متوالی دانشمندان متوجه شدند احتمال برخورد این سیارک با زمین در تاریخ مشخص شده تقریبا صفر است زیرا مشخص شد این سیارک برای برخورد با زمین باید از میان سوراخ‌کلید‌های گرانشی عبور کند، از این رو احتمال برخورد این سیارک با زمین در سال ۱۴۰۸ هفت سال به تاخیر افتاد.
آپوفیس باری دیگر در سال ۲۰۱۱ خبرساز شد زیرا گروهی دیگر از دانشمندان تخمین زدند که این سیارک که ابعاد آن دوبرابر یک زمین فوتبال، برابر ۳۲۵ متر است، در سال ۲۰۳۶ با زمین برخورد خواهد‌کرد. اما باری دیگر به این نتیجه رسیدند شانس این برخورد یک در ۲۵۰ هزار است زیرا احتمال اینکه آپوفیس بتواند از میان سوراخ‌کلید‌های گرانشی عبور کند بسیار پایین است. در دورانی که این سیارک در مرکز توجه جهانی قرار داشت، سطح شاخص خطربرخورد آن در مقیاس تورینو به بالاترین مرتبه، یعنی چهار رسیده‌بود. به تدریج و با رصد‌های بیشتر در سال ۲۰۱۳ احتمال برخورد این سیارک با زمین در سال ۲۰۳۶ به کلی منتفی شد و در سال ۲۰۱۴ احتمال برخورد آپوفیس در سال ۲۰۶۸ به یک در ۱۴۹ هزار رسید. به گفته دانشمندان احتمال برخورد سیارکی به بزرگی آپوفیس با زمین یک بار در هر ۸۰ هزار سال است.
سیارک ۱۹۹۹NC۴۳
این جرم در دسته سیارک‌های خطرناک قرار دارد که در سال ۱۹۹۹ کشف شد. این جرم قطری برابر ۲.۲ کیلومتر دارد و گفته می‌شود شهابسنگ چلیابینسک تکه‌ای بوده که در حین عبور نزدیک این سیارک از کنار زمین از آن جدا شده و از اتمسفر زمین عبور کرده‌است. این سیارک در مدار حرکتش از نزدیکی زمین، مریخ و زهره عبور می‌کند و نزدیک‌ترین عبورش از کنار زمین نیز در سال ۲۱۷۳ رخ خواهد داد، زمانی که این جرم از فاصله‌ای مابین ۵.۰۲ تا ۳.۱۲ میلیون کیلومتری از زمین عبور خواهد کرد.
سیارک ۲۰۰۰WO۱۰۷
از دیگر اجرامی که در دسته اجرام با خطر بالقوه دسته بندی شده‌اند، ۲۰۰۰WO۱۰۷ نام دارد که ۱۴ سال است تحت نظر دقیق قرار گرفته‌است، از این رو مدار آن به خوبی شناسایی شده است و پیش‌بینی می‌شود این سیارک در سال ۲۱۴۰ از فاصله ۲۴۳ هزار و ۷۰۰ کیلومتری زمین عبور کند.
سیارک ۲۰۰۱AV۴۳
سیارکی کوچک است که با وجود فاصله کمی که در سال ۲۰۲۹ از زمین خواهد داشت، یعنی درحدود ۳۱۳ هزار و ۳۰۰ کیلومتری زمین، اما به دلیل ابعاد کوچکش در گروه اجرام خطرساز دسته‌بندی نشده‌است.
کلیدی‌ترین عاملی که احتمال برخورد این سیارک‌ها با زمین را کم یا زیاد می‌کند پدیده‌ای به نام سوراخ‌کلید گرانشی است؛ منطقه‌ای کوچک از فضا که در آن نیروی گرانش یک سیاره مدار یک سیارک درحال عبور را دچار تغییر می‌کند به شکلی که ممکن است این تغییر در آینده منجر به برخورد سیارک با سیاره شود. همین شکاف‌های گرانشی بودند که احتمال برخورد سیارک آپوفیس با زمین را بالا برده بودند اما رصد‌های بعدی نشان دادند احتمال عبور سیارک از میان این سوراخ‌کلید‌ها بسیار کم است، بنابراین آپوفیس قرار نیست با زمین برخورد کند، دست کم تا سال ۲۰۶۸.
براساس آماری که ناسا در پروژه اجرام نزدیک به زمین خود جمع‌آوری کرده، در سال ۲۰۱۶ قرار است ۷۶ جرم کیهانی از نزدیکی زمین عبور کنند. نزدیک‌ترین عبور در سال آینده از فاصله یک میلیون و ۸۸۱ هزار و ۶۰۰ کیلومتری از زمین خواهد بود، سیارک ۲۰۱۵YC۲ به بزرگی تقریبی ۶۰ تا ۱۴۰ متر ۱۵ ژانویه ۲۰۱۶ از کنار زمین عبور خواهد کرد. بزرگترین این اجرام نزدیک به زمین نیز ۲.۸ کیلومتر خواهد بود که از فاصله‌ای کاملا ایمن از کنار سیاره خواهد گذشت.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
