ایران ۱۵۰ عملیات داعش را خنثی کرده
روسیه به خوبی به این مساله آگاهی دارد که در صورت اقدام نظامی علیه ترکیه، پای ناتو نیز به این جنگ باز خواهد شد و تنش بین دو کشور ممکن است به یک تنش خانمان‌برانداز بین‌المللی منجر شود.
روزنامه آرمان نوشت؛
دکتر سید داوود آقایی استاد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران است. وی یکی از اساتید مطرح روابط بین‌الملل و دارای تالیفاتی چون سیاست و حکومت در عربستان سعودی، نقش و جایگاه شورای امنیت در نظم نوین جهانی، تهران و روابط متقابل ایران و سازمان‌های بین‌المللی است. دکتر آقایی درباره تهدید اخیر داعش درباره ایران عنوان می‌کند: «یکی از برنامه‌های مهم داعش حمله تروریستی به ایران به عنوان مرکز شیعه در منطقه خاورمیانه بوده است. داعش از ابتدای شکل‌گیری خود تلاش‌های زیادی را برای نفوذ در خاک ایران انجام داد اما هیچ‌گاه به نتیجه نرسید. در ادامه متن گفت‌وگوی «آرمان» با این استاد برجسته علوم سیاسی را از نظر می‌گذرانید:
با سرنگونی جنگنده روسیه توسط ارتش ترکیه تنش جدیدی در منطقه خاورمیانه به وجود آمده است. به نظر شما ادامه این تنش و دامنه‌دار شدن آن چه تبعاتی برای منطقه خاورمیانه و حتی جهان به وجود خواهد آورد؟
سیاست‌ها و مواضع دولت اردوغان نسبت به بحران سوریه در چهار سال اخیر نشان‌دهنده این مساله است که ترکیه موفق نشده به اهداف از پیش تعیین شده خود در بحران سوریه دست پیدا کند. ترکیه در ابتدا تلاش می‌کرد با سرنگونی بشار اسد و تشکیل یک دولت نزدیک به خود به اهداف سیاسی و اقتصادی خود در درازمدت دست پیدا کند. با این وجود پس از اینکه موفق نشد به هدف خود دست پیدا کند به شیوه‌های مختلف تلاش کرد در بحران سوریه کارشکنی کند. ترکیه همچنین به شکل‌های مختلف از گروه‌های تروریستی مستقر در سوریه مانند داعش و النصره حمایت کرد. این وضعیت تا زمانی که ارتش روسیه وارد جنگ با داعش شد ادامه داشت. یکی از دلایل سرنگونی جنگنده روسیه توسط ارتش ترکیه این بود که ترکیه احساس می‌کرد با ورود نیروهای نظامی روسیه به خاک سوریه به مرور زمان روسیه دست برتر را در سوریه به دست خواهد آورد. این در حالی است که روسیه به خوبی قدرت نظامی و استراتژیک خود را در بحران سوریه نشان داده بود و عملکرد موفقی در بحران سوریه داشت. با این وجود ترکیه از موفقیت روسیه در سوریه نگران بود و به همین دلیل به دنبال راهی می‌گشت تا در روند موفقیت روسیه کارشکنی کند. دلیل دوم به عضویت ترکیه در ناتو مربوط می‌شود. در اساسنامه ناتو ذکر شده که با حمله نظامی به خاک یکی از کشورهای عضو ناتو بقیه کشورهای عضو ناتو نیز می‌توانند در حمایت از آن کشور به صورت رسمی وارد جنگ شوند و از کشوری که مورد تجاوز قرار گرفته است حمایت کنند. دولت اردوغان نیز به خوبی به این مساله آگاهی داشت و گمان می‌کرد در صورت خطر برای ترکیه، ناتو در حمایت از ترکیه وارد جنگ با روسیه خواهد شد. اردوغان گمان می‌کرد با بروز یک تنش منطقه‌ای که به پشتوانه ناتو صورت می‌گیرد موفقیت‌های روسیه در خاک سوریه متوقف خواهد شد و با ضعیف‌تر شدن مواضع نظامی روسیه در خاک سوریه، ترکیه به اهداف از پیش تعیین شده خود دست خواهد یافت. دلیل سوم این مساله به سیاست‌های نوعثمانی‌گری ترکیه و به ویژه رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور کنونی ترکیه بازمی‌گردد که در سال‌های اخیر به‌شدت توسط آنها دنبال شده است. ترکیه تلاش می‌کند با بیان اینکه این کشور تنها دموکراسی غرب آسیاست نوعی الگو برای دیگر کشورهای اسلامی -که با خلأ در الگو‌سازی مواجه هستند- به وجود بیاورد. این در حالی است که بسیاری از کشورهای عربی حاضر نیستند ایران را به عنوان الگوی خود در دموکراسی بپذیرند و اردوغان به خوبی از این مساله آگاهی دارد. اردوغان پس از پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری با وجود مطالبه اصلی جامعه ترکیه حاضر نشد دولت ائتلافی تشکیل دهد و با تشکیل دولت غیرائتلافی تلاش کرد قدرت خود و ترکیه را به کشورهای منطقه خاورمیانه ثابت کند. اگر مجموعه این عوامل را در کنار یکدیگر قرار بدهیم متوجه خواهیم شد که دولت ترکیه با اهداف خاص و از پیش تعیین شده‌ای جنگنده روسیه را سرنگون کرده است.
پوتین به تلافی اقدام ترکیه در سرنگونی جنگنده روسی مجازات‌های سنگین اقتصادی برای ترکیه اتخاذ کرده است. به نظر شما پوتین پا را از این نیز فراتر خواهد گذاشت؟آیا این احتمال وجود دارد که پوتین علیه ترکیه دست به اقدام نظامی بزند؟
بعید می‌دانم پوتین دست به اقدام نظامی علیه ترکیه بزند. روسیه به خوبی به این مساله آگاهی دارد که در صورت اقدام نظامی علیه ترکیه، پای ناتو نیز به این جنگ باز خواهد شد و تنش بین دو کشور ممکن است به یک تنش خانمان‌برانداز بین‌المللی منجر شود. این در حالی است که روسیه هنوز دلایل محکم و قابل‌استنادی از این مساله که ترکیه به صورت تعمدی جنگنده روسیه را سرنگون کرده، ارائه نکرده است. از سوی دیگر کشورهای عضو ناتو و همچنین ایالات متحده آمریکا با بی‌رغبتی نسبت به تنش نظامی درباره این مساله موضع‌گیری کردند. به نظر می‌رسد هیچ کدام از اعضای ناتو حاضر نیستند به دلیل سرنگونی یک جنگنده توسط یکی از هم‌پیمانان خود هزینه‌های گزاف یک جنگ بزرگ را بپردازند. با این وجود در این مساله هیچ شکی نیست که اگر روسیه به صورت رسمی به ترکیه اعلام جنگ نظامی کند اعضای ناتو از ترکیه حمایت خواهند کرد. به همین دلیل روسیه علاقه‌ای به یک درگیری نظامی در منطقه ندارد و تلاش می‌کند با سیاست‌های اقتصادی و محدودیت‌هایی که برای ترکیه برقرار می‌کند پاسخ مناسبی به اقدام گستاخانه ترکیه بدهد. در شرایط کنونی تحریم‌هایی که از سوی روسیه علیه ترکیه صورت گرفته تا حدود زیادی ترکیه را به عقب‌نشینی مجبور کرده است. اردوغان در ابتدای این ماجرا حاضر به پذیرش اشتباه خود نبود اما با آغاز تحریم‌های ترکیه تا حدود زیادی مواضع خود را تغییر داد و پذیرفت که این اتفاق از ابتدا نباید رخ می‌داد و از رخ دادن این مساله اظهار تاسف کرد. سالانه در حدود ۵/۴ میلیون نفر گردشگر روس وارد خاک ترکیه می‌شوند و کشور ترکیه از این مساله درآمدی بالغ بر شش میلیارد دلار به دست می‌آورد. این در حالی است که سالانه حجم بسیار زیادی از محصولات کشاورزی ترکیه به روسیه منتقل می‌شود و در صورتی که روسیه از پذیرش این محصولات خودداری کند زیان بزرگی به تجارت و کشاورزی ترکیه وارد خواهد آمد. مساله مهم دیگر در این زمینه فروش گاز روسیه به ترکیه است. اگر روسیه مانند بحران اوکراین صدورگاز خود را به ترکیه قطع کند یا قیمت آن را افزایش دهد مشکلات بسیاری برای کشور ترکیه به وجود خواهد آمد. در نتیجه روسیه با انجام این تحریم‌ها می‌تواند تا حدود زیادی ترکیه را تحت فشار قرار دهد و ترکیه را مجبور کند که به اشتباه خود اقرار کند. به همین دلیل نیازی به اقدامات نظامی علیه ترکیه وجود ندارد. ضمن اینکه روسیه به خوبی از عواقب یک جنگ نظامی جدید و آثار هولناک آن در منطقه خاورمیانه آگاه است.
به نظر می‌رسد اردوغان به دلیل اینکه مدت زیادی در ساختار قدرت حضور داشته به نوعی دچار توهم قدرت، خودبزرگ‌بینی و خودبرتربینی شده است. این در حالی است که وی همواره دغدغه نوعثمانی‌گری در ترکیه داشته است. به نظر شما مسیری که اردوغان در آن گام نهاده، چه نتیجه‌ای در برخواهد داشت؟
اردوغان یک سیاستمدار بلندپرواز است. وی بدون اتکا به توانمندی‌های ترکیه و در نظر گرفتن شرایط منطقه خاورمیانه مسائلی مانند نوعثمانی‌گری را در عرصه منطقه و جهان مطرح می‌کند که نشان‌دهنده بلندپروازی و جاه‌طلبی اوست. این در حالی است که ساختارهای سیاسی ترکیه اجازه رفتارهای دیکتاتورمآبانه مانند آتاتورک یا رضاخان در ایران را به اردوغان نمی‌دهد. با این وجود اردوغان علاقه عجیبی به رفتارهای دیکتاتورمآبانه و تمرکز قدرت دارد. سیاست‌های دولت اردوغان درباره مسائل منطقه‌ای و جهانی نیز گواهی بر این‌گونه رفتارهای اردوغان است. اردوغان راهی را در پیش گرفته که دیکتاتور‌های قدیمی منطقه در پیش گرفته بودند. این در حالی است که وی این نکته را فراموش کرده که دوران دیکتاتورها و رژیم‌های استبدادی به پایان رسیده و جهان مدرن اجازه رفتارهای دیکتاتورمآبانه را به رهبران سیاسی نمی‌دهد.
داعش به صورت رسمی ایران را تهدید به عملیات تروریستی کرده است. شما چقدر این تهدید را جدی تلقی می‌کنید؟به نظر شما آیا حائل امنیتی ایران در مقابل داعش موثر خواهد بود؟
اصول و مبانی شکل‌گیری داعش با هدف مقابله با تشیع در منطقه خاورمیانه بوده و از ابتدای شکل‌گیری این گروه تروریستی تاکنون این هدف دنبال می‌شده است. در شرایط کنونی نیز یکی از اهداف بزرگ داعش ضربه زدن و آسیب رساندن به کشورهای شیعه‌نشین مانند ایران، عراق، سوریه و حتی لبنان است. به همین دلیل اگر داعش به اروپا حمله می‌کند یا اینکه ایزدی‌ها را در عراق قتل‌عام می‌کند همگی در حاشیه هدف اصلی آنها که مبارزه با تشیع است صورت می‌گیرد. یکی از برنامه‌های مهم داعش حمله تروریستی به ایران به عنوان مرکز شیعه در منطقه خاورمیانه بوده است. داعش از ابتدای شکل‌گیری خود تلاش‌های زیادی را برای نفوذ در خاک ایران انجام داد اما هیچ‌گاه به نتیجه مطلوب دست پیدا نکرد. مساله دیگری که سبب جدی‌تر شدن تصمیم داعش در مقابله با ایران شده است حمایت ایران از دولت عراق و سوریه و مبارزه با داعش در این دو کشور بوده است. داعش مدت‌هاست به دنبال حمله تروریستی به ایران و ضربه زدن به ایران بوده است. به تازگی یکی از نمایندگان مجلس عنوان کرده که دستگاه امنیتی ایران از ابتدای شکل‌گیری داعش تاکنون در حدود۱۵۰عملیات تروریستی داعش علیه ایران را خنثی کرده است. این مساله نشان می‌دهد که داعش برای ایران برنامه‌ریزی تروریستی انجام داده و به دنبال ضربه زدن به ایران است. با این وجود قدرت سیستم‌های امنیتی و اطلاعاتی ایران مانع از این مساله شده که داعش بتواند به اهداف تروریستی خود در ایران دست پیدا کند. مهم‌ترین کاری که داعش می‌تواند در مقابل ایران انجام دهد برهم زدن نظم روانی جامعه ایران است تا به این وسیله افکار عمومی مردم ایران را متوجه اقدامات خود کند. در نتیجه داعش تلاش می‌کند با شایعه بمب‌گذاری یا تهدیدهای تروریستی آرامش روانی جامعه را به هم بزند.
تاکنون آمریکا، روسیه و برخی از کشورهای اروپایی به صورت مستقیم با داعش درگیر شده‌اند. آیا این احتمال وجود دارد که ایران نیز به صورت مستقیم وارد جنگ با داعش شود؟
بله، این احتمال وجود دارد که ایران در یک شرایط خاص به صورت مستقیم با داعش درگیر شود. با این وجود از این نکته نیز نباید غافل شد که در شرایط کنونی داعش نسبت به گذشته و ابتدای شکل‌گیری‌اش از جنبه‌های مختلف و به‌ویژه از نظر نظامی ضعیف‌تر شده است. حملات کشورهای مختلف مانند آمریکا و روسیه به مواضع داعش سبب شده که داعش نتواند به اهداف کلان نظامی خود دست پیدا کند و مرتب در حال درجا زدن است. این در حالی است که بسیاری از برنامه‌های تروریستی داعش ناکام مانده و آنها نتوانستند به اهداف خود در کشورهای منطقه و جهان دست پیدا کنند. از سوی دیگر سیاست‌های نظامی و امنیتی ایران به عنوان مهم‌ترین کشور هم‌جوار داعش سبب شده که داعش هیچ روزنه‌ای برای نفوذ و گستردگی بیشتر در اختیار نداشته باشد و به همین جهت روز به روز ضعیف‌تر از گذشته شود. نکته دیگر اینکه در شرایط کنونی ماهیت گروه داعش برای همه کشورهای منطقه و جهان آشکار شده و اغلب کشورها خود را از نظر امنیتی و نظامی برای مبارزه احتمالی با داعش آماده کرده‌اند و در حالت آماده‌باش قرار گرفته‌اند. هنگامی که داعش به تازگی بخش‌هایی از عراق را به تصرف خود درآورد برخی از منابع اطلاعاتی عنوان می‌کردند که این گروه تروریستی تا ۴۰ کیلومتری مرز ایران نیز پیشروی داشته است. این در حالی است که در شرایط کنونی داعش جرأت نزدیک شدن به ایران را ندارد و از واکنش شدید ایران هراس دارد. با این وجود اگر داعش تلاش کند به مرزهای ایران نزدیک شود یا اینکه در خاک ایران عملیات تروریستی انجام بدهد امکان درگیری مستقیم بین ایران و داعش وجود خواهد داشت. مساله‌ای که در این زمینه بدیهی و قطعی به نظر می‌رسد این است که در صورتی که داعش تهدیدی جدی برای ایران تلقی شود با واکنش بسیار جدی و کوبنده ایران مواجه خواهد شد.
در روزهای گذشته ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه به ایران سفر کرد. مساله مهمی که در این سفر وجود داشت این بود که وی به محض پیاده شدن از هواپیما و بدون شرکت در مراسم رسمی استقبال به بیت رهبری رفت و با رهبر معظم انقلاب دیدار و گفت‌وگو کرد. این دیدار بازتاب بسیار گسترده‌ای در رسانه‌های جهان داشت و گمانه‌زنی‌های زیادی در این رابطه صورت گرفت. ارزیابی شما از این دیدار چیست؟
به دلیل اینکه از ابتدای انقلاب اسلامی در ایران بسیاری از قدرت‌های جهانی در مقابل انقلاب موضع گرفتند و دوری کردند، ایران همواره تلاش کرده با همکاری با یک قدرت بزرگ مانند روسیه موازنه را در مناسبات قدرت برقرار سازد. در سال‌های اخیر نیز هر دو کشور ایران و روسیه مورد تحریم‌های کشورهای غربی قرار گرفته‌اند که همین مساله سبب نزدیکی بیشتر ایران و روسیه به یکدیگر شده است. البته نباید از این نکته نیز به سادگی عبور کرد که روابط بین ایران روسیه همواره با فراز و نشیب‌های زیادی همراه بوده است. در سال‌های گذشته و به ویژه در دوران دولت محمود احمدی‌نژاد، روسیه به تمام قطعنامه‌هایی که در سازمان ملل علیه ایران به تصویب رسید رأی مثبت داد و در کنار آمریکا و کشورهای اروپایی علیه ایران اقدام کرد. با این وجود نزدیکی مواضع و دیدگاه‌های ایران و روسیه درباره بحران سوریه باعث نزدیکی بیشتر این دو کشور در شرایط کنونی شده است. این نزدیکی حتی به ائتلاف نظامی نیز منجر شده و ما مشاهده می‌کنیم که برخی از مهم‌ترین عملیات‌ها در سوریه به صورت مشترک بین ایران و روسیه برگزار می‌شود. ولادیمیر پوتین در سفر اخیرش به ایران بدون حضور در مراسم رسمی استقبال به بیت رهبری رفت و با رهبر معظم انقلاب دیدار و گفت‌وگو کرد. به نظر من مهم‌ترین دلیل اقدام رئیس‌جمهور روسیه در این زمینه نزدیکی بیش از اندازه ایران و روسیه در شرایط کنونی است. پوتین در دیدار خود با رهبری یک جلد قرآن به ایشان هدیه کرد. این مساله نشان‌دهنده این است که دولت روسیه، ایران را به عنوان قلب جهان اسلام پذیرفته و قرائتی که جمهوری اسلامی از اسلام ارائه می‌دهد را قبول کرده است.
آیا پوتین حامل پیام غرب به ایران برای مقابله با داعش بوده است؟
بعید به نظر می‌رسد چنین اتفاقی در این دیدار رخ داده باشد. دلیل این مساله نیز این است که در شرایط کنونی روسیه با کشورهای غربی و به ویژه آمریکا در زمینه جنگ با داعش اختلاف نظر دارد و از دو استراتژی متفاوت در این زمینه استفاده می‌کنند. به نظر من در شرایط فعلی مواضع ایران و روسیه نسبت به جنگ با داعش نسبت به مواضع روسیه و غرب بسیار به هم نزدیک‌تر است. در نتیجه پوتین نمی‌توانسته حامل پیام غرب برای ایران بوده باشد.
حوادث تروریستی پاریس چه تبعاتی برای منطقه خاورمیانه به همراه خواهد داشت؟ ارزیابی شما از این مساله چیست؟
این مساله از چند جنبه قابل تحلیل و بررسی است. نکته نخست اینکه حوادث پاریس نشان داد که منطقه نفوذ داعش تنها خاورمیانه و کشورهایی مانند سوریه و عراق نیست و اقدامات تروریستی آنها ممکن است به کشورهای اروپایی نیز کشیده شود. نکته دیگر اینکه تا به امروز کشورهای غربی با داعش مسامحه می‌کردند و زیاد این گروه تروریستی را جدی نمی‌گرفتند. حوادث پاریس نشان داد که مسامحه با داعش در نهایت به ضرر کشورهای غربی تمام خواهد شد. با این وجود در شرایط کنونی قدرت‌های غربی به این نتیجه رسیده‌اند که نباید با نام داعش بازی کنند و تهدیدهای این گروه تروریستی را شوخی تلقی کنند. این در حالی است که به نظر می‌رسد اقدامات گروه تروریستی داعش در نهایت به تمام کشورهای غربی آسیب خواهد زد. در شرایط کنونی بسیاری از کشورهای اروپایی از ترس حملات تروریستی داعش در وضعیت کامل امنیتی قرار گرفته‌اند، مدارس و دانشگاه‌ها در این کشورها تعطیل شده و تجمع زیاد مردم نیز ممنوع شده است. همه این مسائل هزینه‌های هنگفتی را برای کشورهای غربی به وجود می‌آورد و ادامه این رویکرد برای کشورهای اروپایی که اغلب با مشکلات اقتصادی بزرگ روبه‌رو هستند غیرقابل تحمل خواهد بود. مساله مهم دیگر اینکه در شرایط کنونی نزدیک به چهارهزار نفر از اعضای داعش تبعه کشورهای اروپایی هستند و در صورتی که این افراد دوباره به کشورهای خود بازگردند هر کدام به بمب‌های خطرناکی تبدیل خواهند شد که امنیت کشورهای اروپایی را به‌شدت تهدید خواهند کرد. همه این مسائل باعث می‌شود که کشورهای غربی عزم جدی‌تری برای مقابله با داعش داشته باشند و توان بیشتری را در این زمینه به‌کار گیرند. البته این نکته را نیز نباید فراموش کنیم که عزم جدی کشورهای غربی برای مقابله با داعش سبب نزدیکی مواضع این کشورها با کشورهایی مانند ایران و روسیه نیز خواهد شد.
ارزیابی شما از آینده داعش چیست؟این گروه تروریستی به چه میزان موفق خواهد شد اقدامات تروریستی خود را ادامه بدهد؟آیا این گروه از درون به بن‌بست خواهد رسید یا اینکه توسط نیروهای بیرونی نابود خواهد شد؟
هر دو وضعیت ممکن است برای داعش به وجود بیاید. تجریه تاریخی نشان داده که جریان‌های تروریستی و افراطی همواره از درون خود با درگیری و منازعه روبه‌رو می‌شوند. این در حالی است که مخالفان بیرونی داعش نیز به دلیل قدرتمندی زیاد ممکن است عامل نابودی این گروه تروریستی باشد. در شرایط کنونی داعش نسبت به زمان تشکیل حکومت خود بسیار ضعیف‌تر شده است. به نظر می‌رسد در آینده‌ای نزدیک قسمت‌های مهم سرزمین‌های مورد تصرف داعش نیز دوباره به دست نیروهای مردمی و مخالف داعش خواهد افتاد و داعش دیگر دارای تمرکز در رهبری و سرزمین نخواهد بود و نیروهای این گروه تروریستی بین سرزمین‌های مختلف پراکنده خواهند شد. با این وجود این نیروهای پراکنده که ممکن است در اغلب کشورهای جهان حضور داشته باشند نوعی خطر بالقوه تروریستی به شمار می‌روند که ممکن است امنیت هر جامعه‌ای را به خطر بیندازد. در نتیجه خطر داعش همچنان و در کوتاه‌مدت وجود دارد اما تمرکز و انسجام این گروه به زودی از بین خواهد رفت. داعش دقیقا به سرنوشت القاعده دچار خواهد شد. القاعده نیز در ابتدای شکل‌گیری به صورت منسجم و متمرکز رفتار می‌کرد اما به مرور زمان انسجام خود را از دست داد و به بخش‌های کوچک‌تر و با کارایی پایین‌تر تبدیل شد. با این وجود همین گروهای کوچک تروریستی پتانسیل تبدیل شدن به گروه‌های تروریستی بزرگ‌تر را دارند و داعش نیز مولود یکی از همین گروه‌های کوچک تروریستی بود.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
