یک شلیک ترکیه، خشم فراوان روسیه

روزنامه اعتماد در گزارشی نوشت؛

فرانسوا اولاند تازه به واشنگتن رسیده بود تا با رییس‌جمهور امریکا دیدار کند، در آن سوی کره زمین هم در «سوچی» شهر موردعلاقه ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه و پادشاه اردن آماده یک دیدار دیپلماتیک می‌شدند.

فصل مشترک تمام این گفت‌وگوها، پرتکرارترین واژه این روزهای جهان بود؛ «ISIS» اما ناگهان، شلیکی بر فراز آسمان یکی از پرترافیک‌ترین منطقه‌های هوایی این روزهای جهان، مسیر گفت‌وگوها و واکنش را تغییر داد. نیمه ظهر دیروز به وقت تهران و مسکو و کمی گذشته از نیمه شب واشنگتن، آن اتفاقی که از مدتی پیش خیلی‌ها نگرانش بودند، رخ داد تا «برکینگ‌نیوز» دیروز جهان هم از خاورمیانه بیاید؛ ترکیه تایید کرد که جنگنده سوخو-٢٤ نیروی هوایی ارتش فدراسیون روسیه را به دلیل «نقض حریم هوایی» خود هدف قرار داده و اندکی بعدتر فیلم سرنگون شدن جنگنده روسی، تمام شبکه‌های خبری را درنوردید.

سوخو-٢٤، در داخل مرزهای شمالی سوریه سرنگون شده بود اما نقشه حرکت سینوسی آن در رادار ارتش ترکیه، نشان می‌داد این جنگنده از دماغه مرزی ترکیه عبور کرده و آنگونه که ترک‌ها می‌گویند «درون حریم هوایی ترکیه» هدف قرار گرفته است. ارتش ترکیه گفت که «پیش از شلیک، ١٠ مرتبه به جنگنده روسی، اخطار داده» و چند ساعت بعد سرهنگ استیو وارن، سخنگوی ائتلاف ضد داعش نیز با استفاده از منابع مخابراتی ائتلاف، اخطار به جنگنده روسی را تایید کرد اما این را هم افزود که هنوز نمی‌دانند سوخو-٢٤، «دقیقا در کجا» هدف شلیک قرار گرفت.

داده‌های ابتدایی را ارتش ترکیه در اختیار رسانه‌ها قرار می‌داد، از جمله آنکه جنگنده روس‌ها، در تبادل آتش با جنگنده‌های اف-١٦ ترکیه سرنگون شده‌ اما اندکی بعدتر داده‌های روسی، هیچ‌کدام از گزارش‌های ترکی را تایید نمی‌کرد. روس‌ها گفتند که جنگنده‌شان هرگز حریم هوایی ترکیه را نقض نکرده، مشغول ماموریت شناسایی «تروریست‌های روسی پیوسته به داعش» در شمال سوریه بوده و احتمال دارد که با موشک زمین به هوا هدف قرار گرفته باشد نه در جریان تبادل آتش با اف-‌١٦ ترکیه. منظور آنها از موشک زمین به هوا، دوش‌پرتاب‌های استینگر امریکایی است که برخی مخالفان میانه‌روی اسد به آن‌ مسلح هستند. این داده‌ها البته خیلی زود از صف گزینه‌ها خارج شد چرا که هم ترکیه مسوولیت رسمی سرنگون ساختن جنگنده روسیه را پذیرفته بود و هم جنگنده روسی در ارتفاع ٦٠٠٠ متری پرواز می‌کرد که هدف قرار گرفت و بالاترین برد موشک‌های استینگر بیشتر از ٤٨٠٠ متر نیست. از داده‌های ضدونقیض ابتدایی رسانه‌های روسی، اینگونه به نظر می‌آمد که روس‌ها، غافلگیر شده‌اند و انتظارش را نداشتند،

آنقدر غافلگیر که نخستین واکنش رسمی روسیه چیزی نبود جز سخنان محتاطانه دیمیتری پسکف، سخنگوی کاخ کرملین که گفت: «هنوز زود است تا درباره تیره شدن روابط روسیه و ترکیه حرف بزنیم». این جانب احتیاط البته می‌توانست، با کمی آینده‌نگری درباره حفظ جان دو خلبان سوخو- ٢٤ در ارتباط باشد که پیش از هدف قرار گرفتن جنگنده با چتر نجات به بیرون پریده بودند و خبر می‌رسید در اختیار مخالفان بشار اسد هستند اما هنگامی که فیلم جنازه یکی از آنها منتشر شد و تیپ ترکمن‌های مسلح مخالف اسد گفتند که احتمالا خلبان دوم را نیز به ضرب گلوله کشته‌اند، آن‌گاه روسیه شکیبایی را کنار گذاشت و نوبتِ میکروفن به «تزار» رسید؛ مردی که خشم، شادی، نفرت و عشق در چهره یخی او هرگز نشانی ندارد. پوتین یک جمله مستقیم برای اردوغان داشت؛ «از پشت به ما خنجر زدند»، هشداری قابل‌پیش‌بینی درباره «پیامد وخیم این اتفاق غم‌انگیز» در رابطه ترکیه و روسیه و البته دشمنانش در دو سوی اقیانوس آرام را نیز از یاد نبرد و به نیش سخن نوازید، وقتی که گفت: «آیا ترکیه می‌خواهد ناتو را به خدمت داعش دربیاورد؟ آنکارا پس از حادثه به جای آنکه به فوریت با روسیه تماس بگیرد، با هم‌پیمانان خود در ناتو تماس گرفت، انگار که ما هواپیمای آنها را زده باشیم.»

پیام سخنان غضب‌آلود پوتین، دست‌کم برای آنها که پشت میز گرد اتحاد پیمان آتلانتیک شمالی می‌نشینند، آشکار بود؛ اگر ترکیه، یکی از اعضای پیمان ناتوست پس هم‌پیمانانش نمی‌توانند در ماجراجویی دوست‌شان از خود سلب مسوولیت کنند. شرکای اروپایی ترکیه هم خیلی زود اشاره مستقیم تزار شرق را دریافتند که در تمام واکنش‌های خود از «مقصر جلوه دادن روسیه» و «محق نشان دادن ترکیه» پرهیز کردند. دیوید کامرون دو طرف را به «گفت‌وگوی مستقیم» فراخواند و آلمان هم واکنش مشابهی داشت. آنها می‌دانستند که در ساعت‌های سخت و تلخ برای ولادیمیر پوتین و روسیه، چگونه باید حرف بزنند تا اینگونه به نظر نرسد که غرب خواستار یک جنگ تمام‌عیار در آسمان و زمین سوریه است و روسیه مجاب شود سرنگون شدن جنگنده‌‌اش «غمبار» اما «پیشامدی» بدون طراحی پیشین بوده است. دست‌کم در این ساعت‌ها، به نظر می‌آید که از دست دو طرف، جز آن‌چه رییس شورای اروپا نامش را حفظ «آرامش و خونسردی» نهاده، کار چندانی برنیاید. روسیه، بدون دعوت و بی‌تردید با پیش‌بینی هزینه‌های احتمالی، وارد زمینی شده که بسیاری بر این باورند هیچ برنده‌ای بدون اجماع جدی و واقعی جهانی نخواهد داشت و ناچار است سرنگون شدن جنگنده‌اش را به پای یکی از عوارض طبیعی جنگ بنویسد و ترکیه نیز وادار می‌شود تا برای مدت دیگری با نمایش قدرت پی‌درپی جنگنده‌های روسی و سوری در مرزهایش مدارا کند. روی نقشه‌های جنگی خاورمیانه، پیش‌آمدهایی مانند دیروز، آنقدر بااهمیت نخواهند بود که بتوانند نوتزار روسی و نوسلطان عثمانی را به جنگ مستقیم وادارند.