مرز تئوریک "اقتصاد آزاد" با "سرمایه داری"

علی میرزاخانی در کانال تلگرامش نوشت؛

۱- ریشه تئوریک بسیاری از چالش هایی را که پس از جنگ تحمیلی در اقتصاد ایران به وجود آمد باید در خلط مفهوم سرمایه داری با اقتصاد آزاد جست و جو کرد. این خلط مفهومی باعث شد که برخی از تکنوکراتها، انباشت سرمایه با هر ابزاری را برای وصول به سرزمین موعود توسعه، مجاز و مشروع بدانند. در حالیکه سرمایه داری مترادف با اقتصاد آزاد نیست همانطور که فایده گرایی منطبق با اقتصاد آزاد نیست.

٢- عبارت «سرمایه‌داری» که برای اولین بار توسط مخالفان تجارت آزاد به کار گرفته شد، متضمن این انتقاد از نخستین بارقه‌های اقتصاد آزاد بود که در این نوع نظام اقتصادی، آنچه اصالت دارد "سرمایه" است نه "انسان". دقیقاً به همین دلیل، ‌هواداران تجارت آزاد از به کار بردن «سرمایه‌داری» برای اطلاق به این نظام اکراه داشتند تا اینکه میلتون فریدمن به عنوان پرشورترین هوادار نظام بازار با نگارش کتاب «سرمایه‌داری و آزادی» تلاش کرد قبح استفاده از این واژه را بریزد و تا حدود زیادی نیز موفق شد؛ چراکه از آن زمان به ویژه در دهه‌های اخیر، سرمایه‌داری به عنوان معادل «اقتصاد آزاد» جا افتاد.

٣- «فایده‌گرایی» نیز با محوریت «اصالت فایده» از اقتصاد آزاد با محوریت «اصالت آزادی» فاصله معناداری دارد؛ به ویژه آنکه در اغلب تفاسیر ارائه شده از «فایده»، شاهد تنزل مفهومی آن به «لذت» در حد تأمین امور غریزی هستیم. در عین حال، «فایده‌گرایی» با پذیرش فروض اصلی اقتصاد آزاد به ویژه فرض انسان عقلایی همانند «سرمایه‌داری» قرابتی بسیار نزدیک با اقتصاد آزاد دارد، اما کنار گذاشتن اولویت «اصالت آزادی» در این نگاه، می‌تواند این مکتب را در بزنگاه های مهم در برابر جبهه آزادی قرار دهد همان‌گونه که نگاه از زاویه سرمایه‌داری هم می‌تواند به این رویارویی منتهی شود.

٤- اقتصاد آزاد قبل از اینکه به مفاهیمی چون سرمایه و فایده، اصالت یا اولویت بدهد بر «اصالت آزادی» پای می‌فشارد و آزادی را نه به مثابه ابزاری صرف برای وصول به هدف «انباشت سرمایه برای توسعه» یا «حداکثرسازی فایده عمومی» که به مثابه یک هدف و یک ارزش ارج می‌نهد. به عبارت دقیق‌تر، اگرچه می‌توان ثابت کرد که اصالت دادن به آزادی نهایتاً وصول به این دو هدف را نیز به دنبال دارد، اما تأکید بر «اصالت آزادی» به این معنی است که پیگیری این دو هدف با نقض آزادی به هیچ وجه جایز نیست؛ امری که وقوع آن در صورت اصالت یافتن "سرمایه" یا "فایده" محتمل است.

علی میرزاخانی

telegram.me/eghtesademirzakhani