پژویان:پنهان‌کاری و تصمیمات غیرمنتظره خصوصیت بارز احمدی‌نژاد/زنجانی تنها نیست
امضاطلایی‌ها نه با پرونده بابک زنجانی به وجود آمده‌اند و نه با بسته شدن این پرونده از بین خواهند رفت.
آرمان در بخشی از گفتگوی خود با جمشید پژویان نوشت؛
در دولت اصلاحات به دلیل فضای باز نسبی سیاسی، فسادهای اقتصادی نسبت به دولت احمدی‌نژاد کمتر بود. پس چرا در مقطعی که فضای باز سیاسی در کشور وجود داشت فسادهای کمتری افشا شد؟
در دوران اصلاحات هم فساد اقتصادی وجود داشت. در آن مقطع افرادی که نسبت به این مساله حساسیت داشته باشند مانند امروز وجود نداشت. امروز سیگنال‌های جامعه نسبت به فساد اقتصادی به‌شدت تحریک شده و کوچک‌ترین فساد اقتصادی به سرعت افشا می‌شود. بنده اصلا قصد ندارم عنوان کنم در کدام یک از دولت‌ها فساد اقتصادی بیشتر و در کدام دولت کمتر بوده است. دلیل این مساله نیز این است که اطلاعات کامل و دقیقی در این زمینه وجود ندارد و تحقیق و پژوهش در این زمینه کار بسیار سخت و طاقت‌فرسایی است.
دولت‌هایی که از تیم رسانه‌ای قوی‌تری برخوردار هستند معمولا بازی افکار عمومی را به سود خود تمام می‌کنند. این دولت‌ها با سرپوش گذاشتن بر فسادهای اقتصادی خود و بزرگنمایی فسادهای دولت‌های دیگر، افکار عمومی را با مشی و رویکرد خود همراه و همگام می‌کنند. این در حالی است که ریشه بسیاری از فسادهای اقتصادی به تصمیمات و عملکردهایی بازمی‌گردد که در دولت انجام گرفته و سپس اجرا شده است. در نتیجه در مساله فسادهای اقتصادی الزاما افرادی در دولت با افرادی در بیرون از دولت زدو بند نکردند تا یک فساد شکل بگیرد. برای مثال در دوران تحریم، دولت وقت برای دور زدن تحریم‌ها از شیوه‌هایی استفاده کرده که به صورت ناخواسته با عدم شفافیت همراه بوده است. به همین دلیل در این فضا عدم شفافیت، فسادهای اقتصادی بسیار بزرگی شکل گرفته است. دولت‌های نهم و دهم مجبور بود که در یک فضای غیرشفاف تحریم‌ها را دور بزند وگرنه اگر با شفافیت این کار را انجام می‌داد با مخالفت و ممانعت قدرت‌های غربی مواجه می‌شد.
این تصمیم دولت وقت بوده که در چنین شرایطی تحریم‌ها را دور بزند. این در حالی است که پس از تغییر دولت، وضعیت ۱۸۰ درجه متفاوت شد و دولت جدید بسیاری از پشت‌پرده‌های دور زدن‌های تحریم‌ها و تخلفات بزرگی که در این زمینه صورت گرفته را افشا کرد. ماهیت دولت احمدی‌نژاد و روحانی نیز در این زمینه تفاوت‌های معناداری با هم دارد. پنهان‌کاری و تصمیمات غیرمنتظره یکی از خصوصیات بارز احمدی‌نژاد بود، در حالی که حسن روحانی اصلا به چنین شیوه‌هایی اعتقاد ندارد. نکته دیگر اینکه افرادی چون بابک زنجانی که با دولت احمدی‌نژاد همکاری می‌کردند نوعی قاچاقچی بین‌المللی بودند که با مافیای بزرگ جهانی نفت در ارتباط بودند.
چرا عنوان می‌کنید بابک زنجانی عضو یک مافیای بزرگ نفت است؟
یکی از مهم‌ترین گروه‌های مافیایی جهان، مرتبط به مساله نفت است. همان‌گونه که مافیای اسلحه و مواد مخدر وجود دارد، مافیای نفت هم وجود دارد که با سیستم‌های پیچیده به اخلال در سیستم نفتی جهانی و همچنین قاچاق نفت می‌پردازند. منظور از مافیا، در معنای سیاسی آن، سیطره انحصاری لابی‌ها و محافل قدرت بر یک حوزه معین است. بنابراین، زمانی که از مافیای نفتی سخن می‌رود منظور سیطره انحصاری یا مقتدرانه‌ای است که طبق اظهارات برخی مسئولان و مطبوعات، کانون‌ها و شبکه‌های معین در حوزه نفت و گاز کشور برقرار شده است.
بابک زنجانی نیز به دلیل آشنایی که با این مافیا داشته، می‌توانسته تحریم‌ها را دور بزند و نفت ایران را در بازارهای جهانی به فروش برساند. چطور ممکن است شخصی فاقد این روابط و توانایی‌ها باشد و سپس تلاش کند در فروش نفت به یک دولت مهم در منطقه خاورمیانه کمک کند. نکته دیگر اینکه ایران در مسیر ترانزیت مواد مخدر قرار دارد، بنابراین دور از تصور نیست که خانواده‌های مافیای بین‌المللی به فکر حضور در ایران باشند.
دولت احمدی‌نژاد نفت کشور را به دست بابک زنجانی داده تا وی با فروش آن در بازارهای بین‌المللی پول آنها را به دولت بازگرداند. با این وجود تاکنون وضعیت این پول‌ها مشخص نیست و هنوز بسیاری از مسائل در پشت پرده قرار دارد. به همین دلیل نمی‌توان به صراحت در این زمینه اظهارنظر کرد. مساله مهم در این زمینه تصمیمی بوده که از سوی مسئولان در این زمینه اتخاذ شده است. این تصمیم می‌توانسته تصمیم دولت باشد که این اتفاق بیفتد و تحریم‌ها دور زده شود.
یکی از تفاوت‌های بارز بابک زنجانی با دیگر مفسدان اقتصادی، نوکیسگی و تازه به دوران رسیدگی وی است که یک شبه به جایی رسیده که بخشی از بودجه دولت به حساب وی ریخته شده و یکی از بزرگ‌ترین پرونده‌های فساد اقتصادی دهه‌های اخیر کشور را رقم زده است. به نظر شما چرا یک شخص تازه به دوران رسیده موفق شده بدون هیچ پشتوانه‌ای تا به این حد خود را در اقتصاد کشور بالا بکشد؟
این مساله خیلی راحت اتفاق افتاده است. اگر ما به دوران پهلوی نگاه کنیم متوجه می‌شویم که در یک مقطع زمانی در کشور، ثروتمندان عمدتا از بین مالکان، شاهزادگان و اشراف‌زادگان بودند. تغییر این ساختار نیز به راحتی امکانپذیر نبود. یعنی ورود مردم عادی و کسانی که به مرور ثروتمند می‌شدند به جمع اعیان و اشراف کشور به راحتی میسر نبود. نکته دیگر اینکه اغلب منابع ثروت در این زمان در زمین‌داری و ملک‌داری و امثالهم خلاصه می‌شد و منابع اقتصادی مانند نفت وجود نداشت که پول هنگفتی را وارد خزانه دولت کند تا عده‌ای از این وضعیت سوءاستفاده کنند. با این وجود در اواخر حکومت محمدرضا پهلوی برخی افراد از پادویی و کارهای سخیف به ثروت‌های بسیار بزرگ و کلان دست پیدا کردند. بابک زنجانی نیز شباهت زیادی به اینگونه افراد دارد.
این افراد با نوعی زرنگی خاص در شکل منفی آن و همچنین فرصت‌طلبی تلاش می‌کنند از کوچک‌ترین فرصت‌ها برای ارتقای جایگاه اجتماعی نازل خود استفاده کنند. نکته دیگر اینکه بسیاری از این موارد می‌تواند براساس شانس و تصادف به وجود آمده باشد. معمولا افرادی که دارای جایگاه اجتماعی دلخواه خود نیستند بیشتر به دنبال شانس و فرصت‌های تصادفی هستند و ممکن است زودتر از کسانی که به دنبال این مسائل نیستند به اهداف خود دست پیدا کنند. مساله مهم اما زمانی است که این فرصت به وجود آمده است. در چنین شرایطی استفاده از این فرصت بستگی به میزان توانایی‌های خود فرد دارد که به چه میزان و از چه روش‌هایی تلاش کند از فرصت‌های به وجود آمده استفاده کند.
شواهد و قراین بیانگر این مطلب است که بابک زنجانی به تنهایی مبادرت به فساد اقتصادی نکرده است، ارزیابی شما در این باره چیست؟
قطعا وی به تنهایی دست به چنین کاری نزده و یک جریان وی را حمایت می‌کرده است. البته بنده به صورت علمی و دقیق نمی‌توانم در این زمینه اظهارنظر کنم. بنده زمانی که رئیس شورای رقابت بودم با یک مورد از این فساد مواجه شدم. شخصی در شورای رقابت حضور داشت که تخلفات گسترده‌ای را انجام داده بود و کارنامه وی برای ما روشن بود. یک جریان به دنبال فشار به ما و استعفای بنده از ریاست شورای رقابت بود. هنگامی که در یکی از جلسات مهم شورا یکی از اعضا از جلسه خارج شد، این شخص خاص نیز بلافاصله از جلسه خارج شد. بنده بلافاصله با مسئول دفترم تماس گرفتم که این دو نفر کجا رفتند. رئیس دفتر من عنوان کرد که در راهرو چند کلمه صحبت کردند و سپس دفتر را ترک کردند. بعدها من متوجه شدم که این افراد به دنبال خرید غیرقانونی چندین میلیون یورویی سهام عمده یک پالایشگاه بسیار بزرگ در کشور بودند.
بنده در طول دوران مسئولیتم با پرونده‌های مختلفی روبه‌رو شده‌ام که به شکل‌های مختلف در آن فساد اقتصادی رخ داده بود. شرایط حتی به شکلی بود که به راحتی می‌توانستم حدس بزنم این فساد توسط کدام مسئول صورت گرفته است. شاید اگر بنده این فسادها را افشا می‌کردم کسی به حرف من گوش نمی‌داد. هنگامی که ریشه‌های فساد در یک جامعه وجود داشته باشد، همیشه نوعی انگیزه برای افرادی که استعداد فساد دارند مهیاست که به این کار مبادرت کنند.
برای اینکه یک فساد اقتصادی رخ بدهد علاوه بر استعداد یک فرد و فرصت‌طلبی وی، یک‌سری عوامل دیگر مانند شرایط و بسترها و همچنین افراد حمایت‌کننده نیز باید وجود داشته باشد. با این وجود چند علامت بسیار مهم وجود دارد. چهار نفر از اعضای کابینه گذشته بابک زنجانی را تایید کرده‌اند. احتمال اینکه این چهار نفر دچار مشکلاتی بوده‌اند بسیار کم است. ممکن است یک معاون وزیر یا یک مدیرکل دچار مشکل شوند؛ اما اینکه سه وزیر و یک رئیس کل بانک مرکزی در یک دولت همگی دچار اشتباه شوند بسیار بعید است. در نتیجه احتمال زدو بند و بده و بستان بین بابک زنجانی و این افراد بسیار پایین است. اگر زدوبندی وجود داشت بابک زنجانی با حق‌السکوت گرفتن از این افراد تاکنون «بار خود را بسته بود» و به هر شکلی بود از کشور فرار می‌کرد. اما چنین اتفاقی رخ نداده است. در نتیجه شکل صحیح‌تر این مساله این است که به دلیل اینکه اقتصاد کشور بر اثر سیاست‌های اشتباه دولت گذشته تحت فشار شدید قرار گرفته بود شخص فرصت‌طلبی چون بابک زنجانی تلاش کرده از این وضعیت به سود خود و جریان حمایت‌کننده‌اش سوءاستفاده کند. نکته مهم دیگر اینکه بنا به اظهارات بابک زنجانی وی مدتی راننده (مرحوم) نوربخش، رئیس کل بانک مرکزی بوده است. در نتیجه وی در حین وظیفه‌ای که به وی محول شده ممکن است از روابط خارجی خاصی مطلع شده باشد یا اینکه با برخی از افراد خارجی آشنا شده باشد که بعدها موفق شده از طریق رابطه با آنها با مافیای بزرگ نفتی رابطه برقرار کند. در نتیجه هنگامی که دولت احمدی‌نژاد به وی پیشنهاد همکاری برای دور زدن تحریم‌ها را می‌دهد، وی این پیشنهاد را بهترین فرصت برای سوءاستفاده بزرگ و همچنین ارتباط و جلب اعتماد طرف‌های خارجی می‌بیند. زنجانی به خوبی به این مساله آگاهی داشته که اقتصاد ایران تحت فشار است. در نتیجه وی در چنین شرایط خاصی تلاش کرده تا آنجا که می‌توانسته از این فرصت برای رسیدن به اهداف خود استفاده کند.
به نظر شما عناصر خارجی نیز با این پرونده ارتباط داشته‌اند؟
بله، این رابطه وجود داشته است. شکل کلی این پرونده و وضعیت به وجود آمده به خوبی بیانگر این نکته است که بابک زنجانی با عناصر خارجی ارتباط مخفیانه داشته و به وسیله همین افراد تلاش می‌کرده نفت ایران را در بازارهای بین‌المللی به فروش برساند. به نظر می‌رسد بابک زنجانی با بسیاری از دلال‌های بزرگ نفتی ارتباط داشته که چنین مسئولیتی به وی واگذار شده است. در پرونده بابک زنجانی دعوا بر سر چندین میلیارد دلار پول است و به همین دلیل این پرونده یک پرونده ساده و عادی نیست. مبادله این همه پول تنها از عهده گانگسترهای بین‌المللی با روابط پیچیده و شبکه‌های مخوف مافیایی برمی‌آید. نباید پرونده زنجانی را پرونده کوچکی دانست و وی را یک تازه به دوران رسیده خطاب کرد. بدون شک وی دارای روابط و رانت‌های بسیار بزرگی بوده که به چنین کار خطیری گمارده شده است. گانگسترها و مافیای مواد مخدر و اسلحه به راحتی افراد مختلف را در مکزیک یا جنوب شرق آسیا ترور می‌کنند. در نتیجه جابه‌جا شدن پول‌های هنگفتی مانند پول‌های مرتبط با بابک زنجانی حتما نیازمند وجود شبکه‌های بزرگ مافیایی و استفاده از امکانات چنین سیستم‌های پیچیده‌ای بوده است. ورود به این سیستم‌های پیچیده نیز کار بسیار سختی است. دلال‌هایی که به این گروه‌های خطرناک نزدیک می‌شوند الزاما نباید از افراد سرشناس و مشهور باشند و ممکن است افرادی را شامل شود که هیچ نشان و اعتباری نیز ندارند. اینگونه افراد ممکن است براساس شانس و تصادف با این وضعیت مواجه شوند. وضعیت بابک زنجانی نیز دقیقا به همین شکل بوده است. وی زمانی که متوجه شده دولت ایران تحت فشار است و برای برون‌رفت از این وضعیت حاضر به همکاری با وی است، فرصت را مغتنم شمرده و خود را به مافیای بزرگ نفتی نزدیک کرده است. یعنی شانس در خانه زنجانی را زده و وی که فرد فرصت‌طلبی بوده به خوبی از این فرصت به وجود آمده در جهت بستن بار خود استفاده کرده است. در نتیجه زنجانی «با یک تیر دو نشان زده است»؛ یعنی هم موفق شده ثروت خود را چندین برابر کند و هم اینکه وارد یک شبکه بزرگ مافیایی در عرصه بین‌المللی شده که در شرایط مختلف برای وی سودمند بوده و وی می‌توانسته از این طریق به بسیاری از اهداف بزرگ خود دست پیدا کند.
نقش «امضا طلایی‌ها» را در پرونده بابک زنجانی چگونه ارزیابی می‌کنید؟
امضاطلایی‌ها نه با پرونده بابک زنجانی به وجود آمده‌اند و نه با بسته شدن این پرونده از بین خواهند رفت. اغلب این افراد روی موج قرار دارند و در مقطعی در کشور بروز می‌کنند اما پس از مدتی از گردش قدرت خارج می‌شوند. البته در این بین برخی از این افراد همیشه و در همه مقاطع دارای امضاهای طلایی هستند. همین افراد هم هستند که عامل اصلی بسیاری از رانت‌های بزرگ در کشور هستند. اگر کسی قصد دارد با فساد اقتصادی مبارزه کند باید در مرحله اول با امضاطلایی‌ها مبارزه کند و در مراحل دیگر به سراغ عوامل دیگر برود.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
