ورزشکاران و هنرمندان، طعمه رانت‌جویان
افراد دلال که دنبال رانت هستند اغلب دور یک فرد زحمتکش که به هر دلیل شهره است یا امتیاز ویژه معنوی دارد را می‌گیرند و با آنها پورسانتی کار می‌کنند، چون معمولا نیازمند بودجه سنگینی هستند.
روزنامه شرق نوشت؛
راه‌های استفاده از رانت در میان با ابتکار عملهای دلالان و واسطه‌ها آن‌قدر زیاد است که از هر دری که وارد شوی، راه نفوذی خواهی یافت، اما در این میان، فارغ از حضور آقازاده‌ها و اشخاص صاحب نفوذ سیاسی، برخی از مشاهیر به‌ویژه طیف ورزشی که در میان مردم از محبوبیت بالایی برخوردارند، عمدتا محل سوءاستفاده دلالان قرار می‌گیرند. محبوبیت این دسته از افراد آن‌قدر بالاست که متأسفانه حتی برخی از مسئولان حاضرند برای دیدار با آنها، امتیازهای ویژهای را در اختیارشان قرار دهند. برای بررسی این موضوع که چرا ورزشکاران به ویژه فوتبالیستها محلی برای رانت جویی سودجویان می‌شوند، با مهدی کرباسیان، مدیرعامل ایمیدرو که پیش از این خزانه دار و عضو هیأت اجرائی کمیته ملی المپیک نیز بوده و به‌خوبی طیف ورزشی کشور را نیز میشناسد، به گفت‌وگویی کوتاه نشستیم. کرباسیان معتقد است این سوءاستفاده‌ها فقط در میان ورزشکاران رخ نمی‌دهد و برخی از هنرمندان و پزشکان نیز طعمه رانت‌جویان می‌شوند.
قبول دارید برخی ورزشکاران و کلا طیف ورزشی کشور بسته به شهرتشان، به رانت دسترسی دارند؟
بحث ورزشکاران و قهرمانان نیست. بعضی افراد به دلیل وجهه خاصی که در جامعه کسب می‌کنند، یا محبوبیتی که به دلیل مدال‌آوری یا موقعیت اجتماعی به‌دست میآورند، این امکان وجود دارد از بعضی از انواع رانت‌ها از مسیرهای سریع و میانبر استفاده کنند. برای مثال، وقتی فردی محبوب وارد یک دستگاه می‌شود امکان اینکه همه بخواهند به او کمک کنند، وجود دارد. بنابراین بعضی از افرادی که شم اقتصادی دارند با آنها وارد مذاکره می‌شوند و از محبوبیت آنها به نفع خود استفاده می‌کنند. این مورد همیشه وجود داشته اما در برخی دوره‌ها بیشتر بوده البته همهجانبه نیست. معتقد نیستم ورزشکاران یا قهرمانان همه از این امکان استفاده می‌کنند. چهار سالی که در گمرک بودم شاید هفت، هشت مورد از ورزشکاران و مدیران ورزشی برای برخی کالاهای وارداتی به من مراجعه کردند که البته بعضی از این تقاضاها قانونی بود اما برخی نیز تقاضای تسریع داشتند. متأسفانه این اپیدمی در دوره قبل اتفاق افتاد و مسیر اشتباهی بود که طی شد. البته این مسئله فقط شامل ورزشکاران و مدیران ورزشی نیست و شاید بعضی افراد دیگر که محبوبیت داشته باشند هم از این مسیرها استفاده کنند.
به‌هرحال، چنین اتفاقی در مورد مشاهیر ورزشی بیشتر رخ داده است.
درست است و می‌توانیم بگوییم در میان باقی افرادی که مشهور هستند، به‌ندرت اتفاق می‌افتد.
بعضی معتقدند ورزشکاران وسیله‌ای هستند برای افرادی که می‌خواهند به رانت دسترسی داشته باشند. این گفته را قبول دارید؟
به‌عنوان کسی که سال‌ها در حوزه اقتصاد بوده‌ام این گفته را قبول دارم. افراد دلال که دنبال رانت هستند اغلب دور یک فرد زحمتکش که به هر دلیل شهره است یا امتیاز ویژه معنوی دارد را می‌گیرند و با آنها پورسانتی کار می‌کنند، چون معمولا نیازمند بودجه سنگینی هستند. در دوره اخیر این موارد را زیاد داشتیم. در مناطق آزاد یا بازارچه‌های مرزی از امتیاز شناسنامه و امکاناتی که مردم عادی دارند با سفر و حداقل پولی که داده می‌شود، استفاده می‌شد. تصور کنید دلالان از افراد مشهور و نخبه هم به همین طریق استفاده می‌کنند.
آیا این رانت‌ها موجب ایجاد تراستهای قدرت خواهد شد؟
خیر. به عقیده من، اگر مقرراتمان سالم و شفاف و در دسترس همه باشد و سیستم بوروکراسی دولت و شهرداری و واردات کالا به حداقل ممکن برسد، این رانت برداشته می‌شود. مثلا هر فرد اگر بتواند کالایی را وارد کند و تفاوت سنگینی با بازار نداشته باشد، این کار برای همه افراد آزاد می‌شود و در اینجا بهرهگیری از رانت مفهومی ندارد. اگر مقررات شفاف باشد و در صورت رخداد تخلف، سیستم نظارتی با آن برخورد کند، ریشه رانت کنده می‌شود. متأسفانه زمانی این رانت اتفاق می‌افتد که مقررات شفاف نیست یا بسیار سختگیرانه است و تفاوت قیمت مسیر عادی با غیرعادی بسیار سنگین است. در این بین، دلالان شکل می‌گیرند و با استفاده از یکی از راه‌ها دنبال افراد شهره و خوشنام می‌روند.
از لحاظ تئوریک گفته شما درست است، اما آنچه امروز در کشور وجود دارد، بهگونهای است که مقررات به هر دلیلی نمی‌تواند این مسائل را کنترل کند. راهکارتان در چنین شرایطی چیست؟
در دولت کنونی این قضیه کاهش پیدا کرده و شفاف‌سازی شده است. بدیهی است این قضیه را نمی‌توان به صفر رساند. در آمریکا و اروپا هم افرادی که شهره هستند از مسیرهای خاص استفاده می‌کنند. مثلا اگر بخواهید از یک آژانس بلیت مسافرتی بگیرید و بگویند هواپیما پر است اگر یک فرد معروف وارد آن آژانس شود، همه به نحوی تلاش می‌کنند برایش کاری انجام دهند. این امر با مقررات قابل اصلاح نیست و به دلیل محبوبیت افراد است. این اتفاق به لحاظ معنوی هم رخ می‌دهد. مثلا وقتی یک فرد جانباز وارد دستگاه می‌شود افراد سعی می‌کنند مشکلش را حل کنند. شاید نباید این مسائل به صفر برسد. جایی باید جلو این اتفاقات گرفته شود که سوءاستفاده و رانت رخ می‌دهد و در این زمان باید جلو مفسده را با سیستم نظارتی و مقررات شفاف گرفت.
با فرض اینکه از ورزشکاران برای رانت سوءاستفاده می‌شود، حضور این افراد به این طریق، چه نوع خللی در اقتصاد ایجاد می‌کند؟
اولین مفسدهای که به سبب رانت مشاهیر به‌ویژه طیف ورزشی رخ می‌دهد، نارضایتی عمومی است، زیرا تفاوت‌ها دیده می‌شود. ضمن اینکه اگر مفسده و رانت ادامه پیدا کند، بازار دچار خلل و ناکارآمدی می‌شود.
در کدام گروه ورزشی این اتفاق بیشتر رخ می‌دهد؟
معتقدم تعداد این سوءاستفاده‌ها وسیع نیست. اولا ظرف چند سال گذشته معمولا در رشته‌هایی که بیشترین طرفدار را دارد که در ایران فوتبال از چنین جایگاهی برخوردار است، این مسئله رخ داده، اما تعدادی تیم‌هایی که در لیگ برتر هستند بین ١٢ تا ١٦ تیم هستند. در دسته یک و دو هم تیم‌هایی هستند. اگر دقت کنید حدود هزار فوتبالیست در کشور هستند که در شهرستان‌ها و استان‌ها و در سطح ملی ٢٠٠، ٣٠٠ نفر صاحب‌نام هستند، اما در میان این افراد، تعداد نفراتی که چنین می‌کنند پنج یا شش نفر است، بنابراین تعداد وسیع نیست.
قبول دارید این اتفاق بین ورزشکاران بیشتر است؟
خیر. در بین هنرمندان و پزشکان هم هست. این اتفاق در میان ورزشکاران به علت تعداد و تنوع رسته‌های ورزشی و هواداران آن بیشتر رخ می‌دهد، اما این مسئله بدین معنا نیست که ورزش مستعد رانت باشد.
از این مسئله که بگذریم، مکانیسم بهره گیری از رانت در میان ورزشکاران چگونه است؟
رانت زمانی اتفاق می‌افتد که تفاوت قیمت میان مسیر قانون و راه غیرقانونی زیاد باشد. مثلا احساس کنید وقتی یک خودرو را از طریق غیررسمی وارد می‌کنید، ٩٠ درصد سود می‌کنید، وسوسه انگیز خواهد بود که از رانت استفاده کنید.
یک خودرو که حدود ١١٠ میلیون تومان قیمت قانونی دارد اگر قرار باشد در حالت عادی وارد شود، اولا مجوزهای متعدد نیاز دارد، دوم اینکه با ٩٠ تا صددرصد بهره بازرگانی همراه است. اینجا جایی است که دلالان، کاسب‌ها و رانت‌جویان مسیرهای دیگر را انتخاب کرده و زیر پوست بعضی مشاهیر وارد می‌شوند که می‌تواند پزشک، هنرمند یا ورزشکار باشد و بعضا دنبال نفرات ارزشی رفته و افراد را وسوسه می‌کنند. بنابراین اولین اقدام باید شفاف‌سازی باشد و اجازه ندهیم رانت ایجاد شود و دوم اینکه سیستم نظارتی با هر فردی که این کار را انجام داد، برخورد کرده و قضیه را افشا کند.
در زمان تحریم‌ها سودجوها از ورزشکاران استفاده کرده بودند؟
همیشه این وضعیت وجود داشته و در هر دوره کمتر یا بیشتر بوده است. تا زمانی که حساب‌ها شفاف نباشد، این اتفاق کماکان وجود دارد.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
