سرانجام توافق؟/همه از شکست می‌ترسند
با وجود نهایی شدن متن «برجام»، آخرین رایزنی‌ها درباره جزییات قطعنامه شورای امنیت ادامه دارد.
روزنامه اعتماد در گزارشی از حال و هوای مذاکرات وین نوشت؛
آخرین تلاش‌ها، آخرین تصمیم‌گیری‌ها و آخرین ساعات کشدار ماراتن مذاکراتی که از ١٢ سال پیش آغاز شد. قرار بود عقربه‌های ساعت در وین که به نخستین دقایق روز یکشنبه برابر با ١٢ جولای رسید، شب یلدای مذاکرات و شب تصمیم‌های سرنوشت‌ساز آغاز شود. نمایندگان رسانه‌های خبری متفاوت از سرتاسر جهان که این ١٤ روز اخیر را کم و بیش در وین گذرانده‌اند تجربه این شب طولانی را در خاطرات کاری خود در لوزان هم دارند. در روزهای منتهی به دوم آوریل در لوزان هم یک بار وزرای امور خارجه ایران و امریکا رکورد مذاکره را رد کردند و هشت ساعت مداوم با هم به گفت‌وگو و رایزنی پرداختند. این‌بار آن شب طلایی مذاکرات با وجود آنکه همگان خود را برای طولانی بودن آن مهیا کرده بودند با برگزاری مذاکراتی کوتاه به سحر رسید. در آخرین ساعات شامگاه شنبه محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان و جان کری، همتای امریکایی خود قریب به دو ساعت با هم دیدار کردند و ادامه گفت‌وگوها و رایزنی‌ها به هشت صبح یکشنبه موکول شد. زمانی که اعضای تیم مذاکره‌کننده ایران برای رایزنی‌های داخلی به اتاق کار وزیر در طبقه سوم هتل رفتند، وزرای امور خارجه ١+٥ دور هم نشستند تا آخرین مواضع را با هم یکسان کنند. صبح یکشنبه با امید به آنکه ١٢ جولای آن «روز بزرگ» باشد از راه رسید. روزی که سرانجام توافقی طولانی مدت، ضمانت‌دار و مبتنی بر استراتژی برد - برد با حضور هفت کشور حاضر در مذاکرات رسمیت خواهد یافت. خبرنگارانی که خود را صبح زود به مقابل هتل پله کوبرگ رساندند شاهد از میان برداشته شدن گیت‌های بازرسی‌ها و نرده‌های جداکننده بودند. وضعیت فیزیکی که نشان از نبود جان کری در هتل داشت. جان کری که عصر روز شنبه برای خرید به کوچه و بازارهای وین سرزده بود، نخستین ساعات صبح یکشنبه را در کلیسای نزدیک به محل مذاکرات هسته‌ای گذراند. ناقوس‌های کلیسا که برای چندمین بار در روز تعطیل وین نواخته شد اسکورت آقای وزیر، او و همراهان را به کوبرگ بازگرداند تا شانزدهمین روز از دوئل مداوم با همتای ایرانی را آغاز کند. گفته می‌شود که دو وزیر در ١٦ روز گذشته قریب به ٥٠ بار با هم دیدار دو و چندجانبه برگزار کرده‌اند. دیدارهایی که در سه بزنگاه زمانی در دو هفته گذشته به رسیدن به توافق جامع هسته‌ای موکول نشده است. صبح خبری خبرنگاران در خیمه‌گاه مقابل پله کوبرگ با سخنان کوتاه جان کری در خصوص فضای حاکم بر مذاکرات در کوبرگ آغاز شد. وی در بخش اول سخنان خود دیدار با ظریف را مثبت و خوب ارزیابی کرد اما بخش دوم اظهارنظرهای خود را به این جمله نه چندان خوش‌بینانه اختصاص داد که هنوز کارهای دشواری وجود دارد: نشست بسیار خوب و مثبتی داشتیم. فکر می‌کنم که به اتخاذ تصمیمات واقعی نزدیک می‌شویم. بنابراین از آنجایی که تنها چند کار سخت برای انجام دادن وجود دارد من هنوز امیدوارم. برخی تصمیمات لازم را گرفته‌ایم اما هنوز برای حصول یک توافق هسته‌ای با ایران چند کار سخت وجود دارد که باید انجام شود. دومین وزیری که روز گذشته پیش از ورود به کوبرگ با خبرنگاران مقابل کوبرگ دیداری کوتاه داشت، لوران فابیوس، وزیر امور خارجه فرانسه بود. همان دیپلمات لجوجی که در نوامبر ٢٠١٣ هم در ژنو با حالت انگشتان خود به خبرنگاران اعلام کرد که توافقنامه موقت میان دو طرف حاصل شده است. لحن حاکم بر سخنان فابیوس مثبت و امیدوار‌کننده بود. همین لحن از مردی که همواره بدبین‌ترین اعضای ١+٥ برای حصول توافق بوده است خبر از توافقی داد که احتمالا بسیار نزدیک است. رییس دستگاه دیپلماسی فرانسه با بیان اینکه امیدوارم که آخرین مرحله از این ماراتن را پشت سر بگذاریم، افزود: امیدواریم به نتیجه رضایتبخش برسیم. من به وین بازگشتم تا نشست‌های جدی را برگزار کنیم و با مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز دیدار خواهم داشت. امیدوارم که این مذاکرات ماراتنی در نهایت وارد مراحله نهایی خود شود و معتقدم که این مذاکرات وارد این مرحله شده است. خیلی امیدواریم بتوانیم وارد آخرین مرحله از این ماراتن شویم و خیلی زود به نتیجه برسیم.
تشریفات اعلام توافق
خبری که از صبح یکشنبه نه تنها در وین که تهران را هم به هیاهو واداشت، حصول توافق جامع هسته‌ای بود. در شبکه‌های مجازی موجی از خبررسانی در خصوص توافق به دست آمده به راه افتاد. کوچک‌ترین حرکتی در کوبرگ یا جنب و جوشی در میان خبرنگاران تیم‌های ایران و امریکا به حصول توافق و اعلام آماده باش تعبیر شد. تا لحظه تنظیم این خبر، جزییات درز کرده به بیرون کوبرگ حاکی از این بود که مسائلی هنوز باقی مانده است اما ماهیت این مسائل به گونه‌ای نیست که بتواند به بن‌بست در مذاکرات منتهی شود. از سوی دیگر منابع مختلف در تیم‌های مختلف رسانه‌ای کشورهای ١+٥ هم به زبان ایما و اشاره تاکید داشتند که ایران و ١+٥ به توافق جامع هسته‌ای دست پیدا کرده‌اند اما مراحل نگارش متن و رعایت ریزه کاری‌های حقوقی به گونه‌ای که فرصت تعبیرهای ناصواب سیاسی و حقوقی از آن گرفته شود به زمان بیشتری نیاز دارد. پیش از این هم در چند روز گذشته منابع ایرانی تاکید کرده بودند که مفاد قطعنامه شورای امنیت بسیار حیاتی است. با توجه به نیاز دو طرف برای چند ساعت کار برای فراهم کردن مقدمات اعلام توافق و پاکنویس متن نهایی هر ساعتی که توافق میان ایران و شش کشور آن نهایی شود، دو طرف به حداقل چهار تا شش ساعت زمان برای بازخوانی و تهیه ترجمه‌ها نیاز دارند. به گفته یک منبع آگاه آنچه تا عصر روز گذشته همچنان وقت وزرای امور خارجه ایران و ١+٥ و همچنین تیم‌های کارشناسی و مدیران سیاسی را به خود اشغال کرده بود، مساله ریزه‌کاری‌های موجود در متن قطعنامه بود. این قطعنامه شورای امنیت که گفته می‌شود در بازه زمانی دو هفته‌ای تا یک ماه پس از حصول توافق در وین، در نیویورک در شورای امنیت به تصویب خواهد رسید باید به گونه‌ای باشد که هم شش قطعنامه دیگر را کان‌لم یکن کرده و ایران را از فصل هفت خارج کند و هم نقشه راه آینده برنامه هسته‌ای ایران و مفاد تعهدهای این کشور و طرف مقابل باشد. تنظیم چنین قطعنامه‌ای که باید آخرین قطعنامه در خصوص ایران در شورای امنیت باشد و در مفاد آن زمان خروج پرونده ایران از شورای امنیت هم قید شده باشد کار آسانی نیست و در بهترین حالت به حداقل ٢٤ ساعت زمان دهی به کارشناسان نیاز دارد. ایران و سه کشور اروپایی یک بار دیگر هم در سال ٢٠٠٥ میلادی تا این مرحله آمده‌اند و در همان زمان هم این امریکا بود که با اعمال فشار بر متحدان اروپایی خود مانع از حصول توافق هسته‌ای شد. با چنین تجربه‌ای نمی‌توان با اطمینان
صد در صدی از حصول توافق سخن گفت. معامله ایران و ١+٥ در راس آنها امریکا در آخرین لحظه ادامه دارد. تمام نشانه‌های خبری و تحلیلی در وین و پایتخت کشورهای حاضر در مذاکرات حاکی از این است که توافق قطعی و اجتناب‌ناپذیر است اما باز هم نمی‌توان شیطنت‌های دقیقه ٩٠ بازیگران اصلی و همچنین بازیگران در حاشیه را نادیده گرفت. بر اساس رایزنی‌هایی که در یک ماه گذشته و در حد وسیع‌تر پس از لوزان میان ایران و ١+٥ صورت گرفته است تمام تحریم‌های اقتصادی و مالی علیه ایران در روز اجرای توافق از میان برداشته خواهد شد. تیم مذاکره‌کننده ایران در دولت یازدهم در دو سال مذاکره فشرده حقوقی و سیاسی و فنی تمام تلاش خود را به کار گرفت که نه تنها سایه شش قطعنامه از سر ایران برداشته شود بلکه نگاه شورای امنیت به پرونده هسته‌ای ایران و در نگاه کلان‌تر به موقعیت ایران در سطح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای هم تغییر کند. بر اساس چنین استراتژی‌ای، قطعنامه جدید به گونه‌ای تنظیم و تصویب خواهد شد که ایران دیگر یک کشور تحت تحریم نخواهد بود. در سایه این قطعنامه و استراتژی بازی برد - برد، ایران یک سری تعهدات را برای بازه زمانی محدود می‌پذیرد که این محدویت‌ها هم دایمی نخواهد بود و ماهیت کاملا موقت دارد. در جریان یک سال و نیم گذشته، ایران با قدرت دیپلماسی و استدلال سیاسی خود شش کشور و ابرقدرت جهانی را مقابل خود دور میز مذاکره نشانده است و با آنها بر سر حقوق هسته‌ای و احیای حقوق سیاسی خود چانه‌زنی کرده است؛ حرکتی که در عمر سیاسی شورای امنیت سابقه ندارد. تطویل مذاکرات به خوبی نشان داده است که مذاکره‌کنندگان ایران تنها در واژگان نیست که به ضرب‌الاجل‌های زمانی بی‌اهمیت و به کیفیت مذاکرات توجه می‌کنند. برنامه جامع اقدام مشترک که به زودی میان ایران و شش کشور مقابل آن حاصل خواهد شد مجموعه‌ای از چندین توافق است که در آن چارچوب خطوط قرمز ایران تعریف شده و برخی اقدامات موقت و محدود با دوره‌های زمانی متفاوت در آن پیش‌بینی شده است.
همه از شکست می‌ترسند
ایران و شش کشور مقابل آن جدای از ١٠ سال مذاکرات پراکنده و بی‌نتیجه، دو سال است که مذاکرات فشرده و در قالب جدیدی را پشت سر گذاشته‌اند. این نخستین‌بار از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران است که تهران و واشنگتن دور یک میز می‌نشینند و برای حل یک پرونده رایزنی می‌کنند. هزینه سیاسی که شش کشور در این دو سال به میدان آورده‌اند در حقیقت شکست این مذاکرات را غیرممکن کرده است. در فضای به وجود آمده در مذاکرات، دیگر مقصر جلوه دادن ایران برای طرف مقابل کار آسانی نیست. تیم مذاکره‌کننده ایران در ٢٢ ماه گذشته میز مذاکره را ترک نکرده است، با وجود مانورهای امریکا در میان خط و خطوط تعهدهای خود در قالب توافقنامه موقت ژنو در بحث تحریم‌ها، باز هم ایران بماند و به گواه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نشان داد که به آنچه در میز مذاکرات درنوامبر ٢٠١٣ در ژنو گفت، پایبند است. مبتکر استراتژی برد - برد در این مذاکرات، وزیر امور خارجه ایران بود. وی در تمام مصاحبه‌ها و موضع‌گیری‌های خود به صراحت اعلام کرده است که ایران به خطوط قرمز مشروع و قانونی دیگران احترام می‌گذارد و از خطوط قرمز امنیتی و ملی خود هم عقب‌نشینی نمی‌کند. این روزها در وین سیاستمداران کشورهایی که در کارنامه خود توسل به گزینه نظامی را در راس راهکارها قرار داده‌اند، از ترک میز مذاکره سخن می‌گویند و وزیر امور خارجه ایران از تعامل و دیپلماسی. در این فضا چه کسی می‌تواند ایران را مقصر ناکام ماندن مذاکرات بخواند؟ کیش و مات طرف مقابل با دیپلماسی از سوی ایران، عملا کار را برای ٦ کشور مقابل ایران سخت کرده است. در وین در ٤٨ ساعت گذشته جدا از ١٣ روز پیش از آن همه تمام تلاش فنی و سیاسی و حقوقی خود را به کار گرفته‌اند تا کار را در این مرحله به پایان برسانند. متن توافق جامع هسته‌ای چیزی میان ٨٠ تا ١٠٠ صفحه است، صفحاتی مملو از پیچیدگی‌های حقوقی و طرح‌های سیاسی. تیم‌های کارشناسی ایران و شش کشور مقابل آن تمام دقت خود را به کار گرفته‌اند که کوچک‌ترین اشتباه در این متن می‌تواند آخرین اشتباه و مایه به شکست کشیده شدن مذاکرات باشد. گزارشگر بی‌بی‌سی از وین در خصوص آنچه در کوبرگ و پیرامون آن در این روزها می‌گذرد، می‌نویسد: رسانه‌های جهان در کوبرگ ایستاده‌اند. همه منتظر یک بیانیه، یک گمانه‌زنی شخصی یا فرصتی برای سوال کردن از اعضای تیم مذاکره‌کننده هستند که گاهی برای هواخوری یا بحث‌های محرمانه به روی بالکن اتاق‌های محل استقرار خود می‌آیند. همه از تصمیم سیاسی آخری می‌گویند که باید کار را تمام کند. به نظر می‌رسد که یکی از اصلی‌ترین چالش‌های باقی مانده مساله تحریم تسلیحاتی ایران است که در قطعنامه مصوب سال ٢٠٠٦ به چشم می‌خورد.
رفت‌و‌آمدها به کوبرگ ادامه دارد
امروز سومین ضرب‌الاجل زمانی که در سایه آن توافقنامه موقت ژنو تمدید شد، به پایان می‌رسد. برخی منابع خبری در لحظه تنظیم این خبر به «اعتماد» گفته‌اند که در صورت پایان جزییات نگارش و آخرین تصمیم‌گیری‌های سیاسی، عصر یا شامگاه دوشنبه توافق اعلام خواهد شد. به گفته این منبع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده در شرایطی که اتمام جزییات تا سحرگاه سه‌شنبه به درازا بینجامد، اعلام حصول توافق صبح سه‌شنبه خواهد بود. عصر گذشته در حالی که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه خود را به کوبرگ رساند، همتای انگلیسی وی از وین رفت و وعده داد که امروز برای ادامه رایزنی‌ها به کوبرگ بازمی‌گردد. با توجه به آنکه روسیه پس از لوزان کمترین میزان مخالفت با مفاد توافق جامع هسته‌ای را داشته است، بسیاری از رسانه‌های روس پیش از این اعلام کرده بودند که لاوروف زمانی می‌آید که توافق در دسترس باشد. تا لحظه تنظیم این خبر، آمدن وزیر امور خارجه چین قطعی نشده بود اما گمانه‌زنی‌ها حاکی از این است که وی نیز تا صبح دوشنبه خود را به وین می‌رساند.
ظریف: تمدید نداریم
محمد جواد ظریف و سید عباس عراقچی دقایقی در بالکن هتل کوبورگ حضور یافتند و با خبرنگاران گفت‌وگو کردند.ظریف در پاسخ به این سوال که آیا توافق امشب انجام می‌شود؟ گفت: فردا کار داریم، باید کار بیشتری انجام داد.ظریف که از صبح امروز در بالکن دیده نشده بود به خبرنگاران درباره احتمال تمدید مذاکرات گفت که تمدید نداریم.
رآکتور اراک به یک رآکتور چندوجهی با قابلیت بالا تبدیل می‌شود
«مبنای مذاکرات وین تفاهم شکل گرفته در لوزان بود. آنچه درخصوص نطنز، اراک، تحقیق و توسعه و مسائل اساسی دیگر در لوزان تصمیم گرفته شد دستاوردهای خوبی بود.» این جمله را علی‌اکبر صالحی درحالی در محل اقامت خود در هتل کوبورگ به زبان آورد که بیرون از هتل همه در انتظار «متن توافق» هستند. رییس سازمان انرژی اتمی ایران درباره محدودیت‌های پذیرفته شده توسط ایران گفت: «وقتی وارد مذاکره می‌شویم طبیعی است که یکی از مبانی مذاکره، داد و ستد است. ایران نیز یک سری محدودیت‌هایی را پذیرفت اما تلاش هیات ایرانی این بود که محدودیت‌های شکل گرفته نه‌تنها هیچ تاثیری بر نشاط هسته‌ای کشورمان نداشته باشد و حرکت صلح‌آمیز هسته‌ای‌مان را کند نکند بلکه در بخشی از زمینه‌های واقعی هسته‌ای شتاب بیشتری خواهیم داشت. » مهم‌ترین محور گفت‌وگوی علی‌اکبر صالحی با امید هسته‌ای در ادامه می‌آید:
به ناچار ما در طول این سال‌ها همه فناوری را خودمان به دست آورده‌ایم و از همکاری دیگران بهره نبردیم اما امروز با عبور از آستانه‌های فناوری هسته‌ای در وضعیتی قرار داریم که تا حد مطلوبی به این صنعت اشراف داریم، لذا تجاری‌سازی در این صنعت نیز اهمیت بیشتری برای جمهوری اسلامی ایران پیدا کرده است.
زمینه‌های انتقال تجارب دیگران به خصوص در ابعاد تجاری‌سازی صنعت هسته‌ای در بُعد نیروگاهی و ساخت سوخت در مذاکرات لحاظ شده است و بنا داریم که تولیدات استراتژیک خود را همچون «اورانیوم غنی شده» و «آب سنگین» بفروشیم.
درخصوص چگونگی بازطراحی اراک: پارامترهای اصلی رآکتور اراک را به گونه‌ای مشخص کردیم که نظر طرفین در آن لحاظ شده است. با اینکه در بازطراحی، تولید پلوتونیوم کاهش یافته است اما این رآکتور به یک رآکتور چندوجهی با قابلیت بالا تبدیل می‌شود.
دستاورد بزرگ دیگری که در این مذاکرات به دست آمد این است که برای بازطراحی، یک گروه کاری تشکیل می‌شود که صاحب و مدیر پروژه ایران است ولی این کمیته کاری بین‌المللی نیز تشکیل خواهد شد که مدیریت اصلی آن با چین است ولی کشورهای دیگر نیز می‌توانند در صورت تایید ایران، درون این کمیته فنی وارد شوند.
یکی از دستاوردهای مهم دیگر مذاکرات هسته‌ای در وین موضوع آزمایشات پساتشعشعات (PIE) است که اقدام بسیار مهمی است. زمانی که سوخت رآکتور را می‌سازیم به دلیل حساسیت ویژه، اگر برخی مسائل پیش‌بینی نشود ممکن است سوخت نشتی بدهد و باعث حوادث ناگواری شود لذا سوخت باید با حساسیت‌های زیادی تولید شود و امکان انواع آزمایشات وجود داشته باشد که آزمایشات پساتشعشعات یکی از این آزمایش‌های مهم است.
تقریبا در مسائل فنی متن توافق و ضمایم، موضوع خاصی باقی نمانده است و صرفا در حال مرور نوشته‌ها و انطباق آن با مذاکرات شفاهی هستیم.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
