امید به صنعت نفت برمی‌گردد؟
با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل مذاکرات هسته‌ای و پافشاری ایران برای برداشته شدن تحریم‌ها، امید به بهبود وضعیت پروژه‌های ناتمام صنعت نفت بیش از گذشته تقویت شده است. اگرچه هنوز نتیجه مشخص نیست اما می‌توان گفت نتایج برداشته‌شدن تحریم‌هامستقیما موجب تحول در صنعت نفت و گاز کشور خواهد شد.
روزنامه جهان صنعت نوشت؛
نگاهی‌به چالش‌های این صنعت نشان می‌دهد که در ابتدای روی کار آمدن دولت تدبیر و امید و در واقع آغاز به کار زنگنه این صنعت با مشکلات بسیاری مواجه بود که همچنان با بسیاری از آنها دست و پنجه نرم می‌کند، عواملی چون کم‌توجهی به نحوه مدیریت شرکت‌های نفتی و پتروشیمی‌های واگذار شده به بخش شبه‌خصوصی، فشار تحریم‌های بین‌المللی، افت شدید درآمدهای دولت در مقابل نیازمندی شدید کشور به درآمدهای ارزی، تورم، تعطیلی کارخانجات تولیدی و بیکاری رو به رشد را می‌توان نام برد.
اگر بپذیریم این صنعت در شرایط کنونی در بحران قرار دارد و توسعه بلندمدت پیش زمینه عبور از هرگونه بحران است از این‌رو به نظر می‌رسد رویکرد طرح و برنامه‌های کشور باید در راستای عبور با تدبیر از بحران باشد که در میان همه حوزه‌های اجرایی کشور به‌طور قطع حوزه نفت و انرژی در خط مقدم فرآیند عبور از بحران قرار خواهد داشت.
نیاز به جامعه جهانی برای توسعه صنعت
بدون شک ایران برای توسعه و پیشرفت به جامعه جهانی نیاز دارد و البته اگر تاکنون سر پا ایستاده به واسطه پشتوانه‌های عظیم منابع و نیز پشتوانه مردم است و در این راه تقریبا دشمنان را از رسیدن به اهدافشان مایوس کرده است. تحریم‌های کمرشکن به‌طور مشخص بر صنعت نفت کشور اثرات منفی زیادی گذاشته است و همه درک کرده‌اند که تحریم‌ها قطعا کاغذ پاره نیستند و کشور را با چالش‌هایی مواجه کرده است. از جمله مواردی که تحریم‌ها صنعت نفت و گاز را با مشکل مواجه کرده می‌توان به تحریم خطوط کشتیرانی کشور برای حمل محصولات از مقصد ایران اشاره کرد که علاوه بر افزایش هزینه‌های صادراتی کالا و کاهش مزیت‌های رقابتی به واسطه افزایش قیمت‌های حمل‌ونقل دریایی، موجب تاخیر در ارسال کالاهای صادراتی شده است.
از طرف دیگر تحریم خرید محصولات نفت و پتروشیمی و تحریم مشارکت خارجی در توسعه صنایع نفت و انرژی ایران نیز بر صنعت نفت اثر گذاشته است. هریک از دلایل فوق علاوه بر مشکلات فراوانی که بر پیکره صنعت و اقتصاد کشور وارد کرده است، هزینه صادرات کالاها را نیز افزایش می‌دهد و از آنجا که قیمت صادراتی کالاهای جهانی ثابت است ناگزیر هزینه‌های دور زدن یا مقابله با تحریم از سود حاصله از صادرات و در حقیقت از درآمد ملی کشور کاسته و به هزینه تبدیل می‌شود، معضلی که شاید خیلی کمتر تاکنون به آن توجه شده است.
این چالش‌ها علاوه بر اینکه صدمات زیادی به صنعت کشور وارد کرده از طرف دیگر منجر به عقب‌ماندگی ایران در برداشت از میادین مشترک با کشورهای همسایه شده است.
به عنوان مثال در میدان پارس‌جنوبی که با قطر شریک هستیم قطری‌ها درپی بهره‌برداری بیشتر و سریع‌تر از آن هستند و با انعقاد قراردادهای مشارکتی با شرکت‌های بین‌المللی، تاسیسات عظیم خود را در این مخزن روز به روز بیشتر و بیشتر و گاز موجود را هر چه بیشتر استخراج می‌کنند اما ایران همچنان در برداشت از این میدان مشکلات، معضلات و فاصله فراوانی با قطر دارد هر چند که با تمهیدات انجام شده و اولویت بندی فازهای پارس‌جنوبی،سال گذشته بزرگ‌ترین فاز پارس‌جنوبی یعنی فاز ۱۲ افتتاح شد و سال گذشته تولید گاز کشور در حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب افزایش یافت اما باز هم عقب‌ماندگی ایران در برداشت از این میدان به وضوح دیده می‌شود.
مشکلات مالی وزارت نفت
صنعت نفت برای اتمام پروژه‌های بزرگ در کوتاه‌مدت به نقدینگی فراوانی نیاز دارد اما همان‌طور که می‌دانید وزیر نفت وضعیت صنعت نفت کشور را اسفناک خوانده است و از طرفی نیز اخیرا گفته بود وزارت نفت زیر پرداخت یارانه «له» شده، تمام اینها نشان از این دارد که پولی در بساط دولت نیست به‌گونه‌ای که طبق گفته وزیر نفت این وزارتخانه در پرداخت حقوق کارکنان خود به مشکل برخورده است. صنعت نفت برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌هایش با مشکل روبه‌رو است این درحالی است که صندوق توسعه ملی هم‌اکنون بیش از ۵٠ میلیارد دلار موجودی دارد و باید از صندوق توسعه ملی در این زمینه استفاده شود تا منابع این صندوق در اختیار طرح‌های صنعت نفت قرار گیرد.
وزارت نفت باید مشکلات را شناسایی و آنهایی که مربوط به این وزارتخانه است همانند افزایش ضریب بازیافت مخازن که بحث فنی و اقتصادی است را حل کند و در این زمینه اختیارات قانونی نیز دارد.
تحریم‌های فرسایشی، خسارات زیادی را به صنعت نفت کشور تحمیل کرده است که حتی در صورت توقف آنی تحریم‌ها، افزایش تولید نفت‌خام با احیای چاه‌های نفت و احداث دکل‌های حفاری جدید و نهایتا رسیدن به درآمد زمان قبل از تحریم‌ها نیاز به زمان خواهد داشت لذا به موازات دیپلماسی لغو تحریم‌ها، موضوع جذب سرمایه‌گذار خارجی برای توسعه میادین نفت و گاز نیز باید در اولویت دولت و مجلس قرار گیرد.
لزوم جذب سرمایه‌گذاری
اهمیت جذب فوری سرمایه‌گذار خارجی آن هنگام جدی‌تر به نظر خواهد رسید که بدانیم در توسعه میادین گازی مشترک ایران و قطر، کشور قطر به راحتی با جذب سرمایه‌گذاران به روش مشارکتی، ناخواسته برایمان شرکای متعددی انتخاب کرده و به سرعت در حال بهره‌برداری از این میادین است. در حالی که شرکت‌های نفتی خارجی منتظر رسیدن ایران و گروه ۱+۵ به توافق هسته‌ای نهایی هستند، وزارت نفت ایران در حال تهیه بسته‌ای برای استفاده بهتر از حضور این شرکت‌ها در ایران است. وزارت نفت در نظر دارد تا شرایطی را فراهم کند که در صورت همکاری و شراکت شرکت‌های خارجی با شرکت‌های ایرانی در صنعت نفت کشور، حضور آنها پرسودتر و طولانی‌تر شود.
وزارت نفت با این اقدام در نظر دارد تا از طریق شراکت شرکت‌های ایرانی و خارجی، راه ورود فناوری را به صنعت نفت کشور هموار کرده و از سوی دیگر فرصتی را فراهم کند تا شرکت‌های ایرانی با دانش مدیریت شرکت‌های بزرگ نفتی جهان آشنا شوند.
برگ برنده صنعت نفت و گاز ایران
صنعت نفت ایران بنا به ارزیابی وزارت نفت، نیاز به سرمایه ۲۰۰ میلیارد دلاری طی شش سال آینده دارد و بخش قابل‌توجهی از این سرمایه‌گذاری از سوی شرکت‌های خارجی و بین‌المللی تامین خواهد شد. در دوران لغو تحریم‌ها می‌توان از ایران با ۲۰۰ میلیارد دلار فرصت سرمایه‌گذاری به عنوان جذاب ترین بازار نفتی جهان نام برد.
با وجود سقوط آزاد قیمت نفت طی یک سال گذشته و برنامه‌های گسترده کشورهای عربی عضو اوپک به ویژه عربستان سعودی برای دستکاری بازار نفت و پایین نگاه داشتن قیمت طلای سیاه به نظر می‌رسد کاهش قیمت جهانی نفت‌خام بیش از آنکه به ضرر ایران باشد در بلندمدت دستاوردهای متعددی برای اقتصاد صنایع نفت و گاز ما به همراه خواهد داشت.
با سقوط آزاد بیش از ۵۰ درصدی قیمت نفت‌خام هر چند درآمدهای نفتی دولت به ویژه شرکت ملی نفت ایران به نصف کاهش یافته است اما به نظر می‌رسد با ادامه روند فعلی و حذف برخی از تولیدکنندگان نفت، بازار ایران می‌تواند در صورت لغو تحریم‌ها به جذاب‌ترین بازار نفت و گاز جهان برای سرمایه‌گذاران بین‌المللی تبدیل شود.
هزینه‌های بسیار پایین تولید نفت و گاز در ایران در مقایسه با کشورهای عربی منطقه خاورمیانه بدون شک مهم‌ترین برگ برنده ایران برای جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و جلب مشارکت غول‌های نفت و گاز جهان است.
هم‌اکنون متوسط هزینه یک بشکه نفت ایران در مناطق خشکی کمتر از ۵ دلار و در مناطق فراساحلی خلیج‌فارس بین ۷ تا ۹ دلار است که این عدد بسیار کمتر از هزینه تولید از میادین نفت غیر متعارف و شیل اویل‌های در اکثر نقاط جهان است.
تولید همراه با صیانت از ذخایر نفتی از ضروریات ملی است که از گذشته و خصوصا در دولت گذشته مورد غفلت واقع شده است، مطابق برنامه چهارم توسعه برای افزایش ضریب بازیافت و جلوگیری از افت تولید میادین قدیمی نفتی تزریق روزانه حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب گاز به میادین نفتی پیش‌بینی شده بود اما آنچه محقق شده بیش از ۷۰ میلیون مترمکعب نبوده است، دلیل عمده این اتفاق عدم بالانس عرضه و تقاضای گاز طبیعی است که این موضوع در واقع تولید غیر صیانتی است. مطابق بررسی‌های انجام شده و آمار و ارقام موجود به استثنای کاهش تولید نفت کشور ناشی از تحریم‌ها، تولید نفت کشورمان با افت سالانه ۱۰ تا ۱۵ درصدی مواجه است این موضوع در کنار رشد بی‌رویه مصرف داخلی، موجب شده که تصور واردات حامل‌های انرژی برای چند سال آینده دور از ذهن نباشد.
بهره نبردن از تجربیات مدیران توانمند و با تجربه در صنعت نفت و انرژی و از سوی دیگر عدم توجه به کادر‌سازی و تربیت مدیران در سال‌های اخیر مشکلاتی را ایجاد کرده و اکنون بحرانی که کشور در این صنعت با آن دست در گریبان است یکی پا به سن گذاشتن مدیران توانمند سابق صنعت نفت است که فرصت انتقال تجربیات خود به نسل مدیران جوان‌تر را هم نداشتند و دیگری عدم تربیت مدیران جوان و با پتانسیل برای جایگزینی مدیران با تجربه قبلی صنعت نفت است.
کشورمان به لحاظ نیروی کار پتانسیل بالایی دارد، جوانان تحصیلکرده‌ای که در صورت آموزش و هدایت صحیح می‌توانند میراث داران شایسته‌ای برای اسلاف خود باشند مشروط بر اینکه با میدان دادن اصولی به آنها و آموزش‌های مستمر در کنار انتقال تجربیات نسل گذشته پرورش یابند. از جمله ایراداتی که برخی کارشناسان حوزه انرژی و محیط‌زیست به صنایع نفت و گاز وارد کرده‌اند، ایجاد آلودگی و مشکلات زیستمحیطی بوده است که حتی در برخی نقاط این موضوع منجر به توقف کارکرد پالایشگاه شده است. هر چند طی سال‌های اخیر تلاش‌هایی در جهت گنجاندن ملاحظات زیستمحیطی در برنامه‌‌ریزی‌های صنایع نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست و این صنایع صورت گرفته اما وضع موجود از دید بیشتر تحلیلگران و کارشناسان با وضع مطلوب فاصله طولانی دارد.
از آنجاکه امروزه برنامه‌ریزی‌ها و تصمیمات کوتاه‌مدت جوابگوی معضلات و چالش‌های زیستمحیطی ناشی از صنایع نیست و در کشورهای توسعه‌یافته تمامی اقدامات محیط‌زیستی در قالب راهبردهای بلندمدت محیط‌زیستی طرح ریزی وپیگیری می‌شود، ضروری است تمامی نهادهای موثر و درگیر در این زمینه مانند سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نفت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، وزارت راه و ترابری (سازمان بنادر و کشتیرانی و سازمان هواشناسی)، مجلس شورای اسلامی، وزارت کشور و مراکز تحقیقاتی و مطالعاتی، ضمن تشکیل کارگروهی که زیر نظر ریاست جمهوری فعالیت می‌کند به تدوین استراتژی محیط‌زیستی در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی اقدام کند.
این موضوع در صورتی که با عزم جدی مسوولان اجرا شود، می‌تواند منجر به حل معضلات محیط‌زیستی صنعت نفت و صنایع جانبی آن شود و حتی می‌تواند به عنوان یک مدل و الگوی موفق برای سایر صنایع نیز تبدیل شود.
چشم‌انداز صنعت نفت و گاز
با توجه به جایگاهی که صنعت نفت ایران از آن برخوردار است چشم‌انداز این صنعت از اهمیت بسیاری برخوردار است به‌طوری که دراین رابطه اهداف گوناگونی برای آن درنظرگرفته شده است.
کاهش شدت انرژی کشور به کمتر از ۳/۰ (معادل تن نفت‌خام به ازای یک‌هزار دلار تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۲۰۰۰)، حفظ جایگاه ظرفیت دومین تولیدکننده نفت‌خام دراوپک که مستلزم حفظ فاصله مناسب از نظر ایجاد ظرفیت تولید با سایر رقبای این جایگاه است و دستیابی به جایگاه دوم جهانی در ظرفیت تولید گاز طبیعی با توجه به ضرورت استفاده از مخازن مشترک از جمله مواردی است که در چشم‌انداز صنعت نفت مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین دستیابی به جایگاه اول منطقه به لحاظ ظرفیت پالایشی به منظورایجاد بالاترین ارزش‌افزوده از منابع هیدروکربوری کشور، دستیابی به جایگاه اول منطقه به لحاظ ارزش تولید مواد و کالاهای پتروشیمیایی، همچنین ایجاد بالاترین ارزش‌افزوده از منابع هیدرو کربوری کشور و نیل به جایگاه اول فناوری نفت و گاز در منطقه از جمله موارد چشم‌انداز صنعت نفت و گاز کشور در افق ۱۴۰۴ است.
یکی از مهم‌ترین مباحث صنعت نفت، تدوین برنامه پنجم توسعه کشور در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی در راستای اهداف چشم‌انداز ملی، منطبق بر ماموریت‌های وزارت نفت و سیاست‌های کلی نظام در بخش نفت و گاز است.
براین اساس باید بررسی کرد که در بخش نفت و گاز، در حال حاضر در کجا قرار داریم و چه اهدافی را پیش‌رو داریم. مجموعه اقداماتی که ما را از موقعیت کنونی به جایگاه مطلوب آینده می‌رساند چه اقداماتی است و منابع بخش نفت و گاز در آینده چه وضعیتی دارند و باید صرف چه برنامه‌هایی شوند.
لزوم استفاده از منابع انرژی درفرآیند جهانی شدن اقتصاد، ضرورت حرکت به سمت اقتصاد دانش پایه، لزوم تفکر سیستمی و جامع‌نگر برنامه‌ریزی استراتژیک برای تبدیل کردن ایران به یک قدرت منطقه‌ای، توجه به ضرورت ایفای نقش برتر ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی برای تحقق بخشیدن به اهداف چشم‌انداز ملی در افق ۱۴۰۴ و ضرورت تکیه برنامه بر نگاهی سیستماتیک برای زیربخش‌های اصلی اقتصاد ایران از جمله الزامات تدوین برنامه پنجم توسعه درصنعت نفت به شمار می‌آید. از جمله ویژگی‌های برنامه پنجم توسعه درصنعت نفت می‌توان به قالب سیستمی مجموعه اجزا به هم پیوسته که با یکدیگر تبادل داده، اطلاعات، مواد و محصول دارند و یک حرکت هدف‌دار را انجام می‌دهند و همچنین هماهنگی اجزا و بخش‌های مختلف برنامه درقالب یک زنجیره ارزش در مجموعه صنعت نفت اشاره کرد. تلاش برای تحقق اهداف صنعت نفت در چارچوب یک نظام برنامه‌ریزی استراتژیک با در نظر گرفتن عوامل محیطی (قوت، ضعف، فرصت و تهدید) و رعایت پویایی برای پاسخگویی به تغییرات محیطی در جهت نیازهای صنعت در روند تکاملی فعالیت‌های خود ازجمله موارد دیگری است که در این رابطه تاثیر‌گذار است. از جمله مهم‌ترین موارد چشم‌انداز صنعت نفت در سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ می‌توان به اهدافی مانند رسیدن به اولین تولیدکننده محصولات پتروشیمی در منطقه از لحاظ ارزش، رسیدن به دومین تولیدکننده نفت در اوپک، رسیدن سومین تولیدکننده گاز در جهان و همچنین رسیدن جایگاه اول فناوری نفت و گاز در منطقه نام برد. با توجه به چشم‌انداز ترسیم شده در این سند، صنعت نفت کشور باید نقش راهبری خود را از طریق دنبال کردن سیاست‌های راهبردی و براساس ماموریت تعریف شده در قانون تاسیس وزارت نفت و نیز سیاست‌های کلی نظام در بخش انرژی بهبود بخشد. اما به هر حال بسیاری از کارشناسان اجتماعی و اقتصادی ما بر این باورند که چنانچه نفت در کشور توسعه نمی‌یافت، جامعه ما بدون اتکا به نفت، مسیر توسعه را بهتر می‌پیمود. این امری بدیهی است که ذخایر نفتی و غیرنفتی روزی تمام خواهند شد پس باید در اندیشه برداشت هرچه سریع‌تر از میادین مشترک نفت و گاز کشور و تولید همراه با صیانت از ذخایر نفت و گاز بود.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
