دغدغه ملی از تغییرات آب و هوایی در ایران

بیش از سه‌دهه است که موضوع تغییر اقلیم حداقل در سطح بین‌المللی مطرح شده است. این موضوع نخستین‌بار در کنفرانس آب و هوا در سال ۱۹۷۹، سپس در سال ۱۹۸۸، زمانی که برنامه محیط زیست سازمان ملل و سازمان جهانی هواشناسی میزگرد بین‌الدول درباره تغییر آب و هوا را راه‌اندازی کرد و در ادامه آن تصویب کنوانسیون در ۱۹۹۲، متمم آن یعنی پروتکل کیوتو در ۱۹۹۷ و آخرین آن اجلاس بالی در ماه قبل.

درست یک هفته قبل از اجلاس بالی، اجلاس سران آسیا پاسیفیک در خصوص آب در شهر بپو در کشور ژاپن برگزار گردید و یکی از جلسات مهم این اجلاس که تقریبا همه سران حاضر در آن شرکت کرده بودند، موضوع تغییر آب و هوا یا Climate change بود.

در این جلسه موضوع تغییر آب و هوا در کوه‌های هیمالیا ارائه گردید. کوه‌هایی که چتر خود را بر بیش از ۲میلیارد نفر از مردم جهان پراکنده‌اند. یک ژاپنی هیمالیا نورد معروف عکس‌ها و فیلم‌های خود در طول ده‌سال گذشته را به نمایش گذاشت؛ که نتیجه آن کاهش ۹۰درصدی یخچال‌های این کوه در طول دو دهه اخیر بود.

چند تن از سران جزایر کوچک در پاسیفیک نیز از دغدغه خود و مردمشان می‌گفتند که تا ده‌سال آینده جزایر آنها زیر آب خواهد رفت و آنها به دنبال وطن جدید بودند!

واقعا چه وقایعی در حال بروز است؟ اثرات این وقایع در دنیا چیست؟ در کشور ما چه روی خواهد داد؟ ترسالی‌های امیدبخش و خشک‌سالی‌ها و سیلاب‌‌های مخرب، حرکت به سمت سرسبزی و نعمت و وفور است یا حرکت به سمت گسترش بیابان‌ها و خشکی‌ها و کمبودها؟! ما و فرزندان ما شاهد کدامیک خواهیم بود؟!

سوخت‌های فسیلی برای تولید انرژی، دی‌اکسید کربن تولید می‌کنند؛ تغییر کاربری زمین و فعالیت‌های کشاورزی، متان و اکسید نیتروژن منتشر می‌کنند؛ مواد شیمیایی به نام هایو کربن‌ها و دیگر گازهای با طول عمر طولانی مانند سولفور هگزا فلوراید که در اثر فعالیت‌های صنعتی تولید می‌شوند؛ ازن اتمسفر در لایه‌های پایین نیز به طور غیرمستقیم در اثر خروج از اگزوزها تولید می‌شوند؛ افزایش این گازها که به گازهای گلخانه‌ای معروف هستند، سبب گرمی هوا می‌شوند. در قرن بیستم تنها ۶/۰ درجه سانتی‌گراد و بین ۴/۱ تا ۸/۵ درجه افزایش تا پایان قرن بیست و یکم، این تغییرات آب و هوایی بزرگ‌ترین در طول ۱۰۰۰سال اخیر می‌باشد.

این تغییر اقلیم باعث تغییراتی در رژیم بارش‌ها، سرعت باد، تابش خورشید و دمای هوا می‌شود که این تغییرات اثرات اساسی بر امور زیر دارند:

۱ - کشاورزی و امنیت غذایی.

۲ - افزایش سطح دریاها و اقیانوس‌ها بین ۹ تا ۸۸ سانتی‌متر تا پایان قرن بیست و یکم.

۳ - تنوع زیستی و اکوسیستم مورد تهدید قرار می‌گیرند. بیابان‌ها و اکوسیستم خشک و نیمه‌ خشک گسترش می‌یابد و سطح تالاب‌ها کاهش می‌یابد.

۴ - سلامت بشر مورد تهدید قرار می‌گیرد.

۵ - اسکان، انرژی و صنعت تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد.

۶ - حوادث طبیعی و بلایا شدت می‌یابد.

۷ - اثرات بسیار مخرب بر منابع آب خواهد داشت.

نتایج مطالعه‌ای در خصوص شاخص‌های هواشناسی ایران در شرایط تغییر اقلیم نشان می‌دهد که برای سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۵۰ در کل ایستگاه‌های هواشناسی متوسط درجه حرارت سالانه افزایش خواهد یافت. این افزایش دما بستگی به نوع فصل از حداقل ۲ درجه تا ۵ درجه با توجه به پژوهش‌های انجام شده متغیر خواهد بود. علاوه بر این، میزان افزایش دما در کشور از شمال به جنوب و از غرب به شرق تشدید خواهد شد.

تاثیر تغییر اقلیم بر روی منابع آب موضوعی جدی است که باعث دغدغه خاطردست‌اندرکاران در سطح ملی و بین‌المللی شده است. حتی اگر همین امروز انتشار گازهای گلخانه‌ای متوقف شود، افزایش دما و تاثیرات وابسته شامل خشکسالی‌ها و طغیان رودخانه‌ها برای چند دهه آینده ادامه خواهد یافت. در دهه‌های اخیر شدیدترین پدیده‌های بارندگی رخ داده است و بخش‌هایی از جهان شاهد شدت یافتن پدیده‌هایی نظیر سیلاب‌های شدید، خشکسالی‌ها و امواج گرما بوده است. تغییرات در بارش همراه با افزایش دما و کاهش پوشش برف بر کیفیت و کمیت آب تاثیر می‌گذارد و این پدیده مدیران آب را مجبور می‌سازد تا تغییر اقلیم را در برنامه‌هایشان موردتوجه قرار دهند. تغییر در اقلیم می‌تواند منجر به تغییر در چرخه هیدرولوژیکی آب شود و شرایط ویژه‌ای را در منابع آب منطقه‌ای ایجاد نماید.

به طور کلی اثرات پدیده تغییرات اقلیم و گرم شدن کره زمین برمنابع آب را می‌توان در موارد زیر خلاصه نمود:

- تغییر در مدت، شدت و زمان بارش در مناطق مختلف کره‌زمین به وجود می‌آید. این مساله می‌تواند سبب ایجاد خشکسالی‌ها و سیلاب‌هایی که قبلا شاهد آن نبودیم، بشود.

-تغییر در حجم، زمان و مدت رواناب می‌تواند در عرصه مدیریت منابع آب تحولات و تغییرات بسیاری را به وجود آورد. به طور مثال تغییرات در میزان و زمان آورد رودخانه‌ها مساله تامین آب را دچار مشکلات جدید خواهد نمود و فصل جدیدی را در سیاست بهره‌برداری از مخازن سدها رقم خواهد زد.

-بالا آمدن سطح آب اقیانوس‌ها در اثر ذوب یخچال‌های قطبی نه تنها باعث از دست رفتن برخی از زمین‌های ساحلی می‌شود، بلکه با ورود آب شور دریا به ساحل و ترکیب آن با منابع شیرین آب، سبب از دست رفتن این منابع با ارزش و ایجاد مشکلات در تامین آب شرب خواهد شد.

- کاهش ذخایر برفی در کوهستان‌ها به عنوان منابع ذخیره آب در فصول خشک سال که میزان آورد رودخانه‌ها را در این ایام نسبت به وضعیت کنونی دچار تحولاتی خواهد کرد و سبب لزوم تجدیدنظر در سیاست بهره‌برداری از مخازن سدها خواهد شد.

-تغییر در میزان تبخیر و تعرق از سطح گیاهان و تاثیر آن بر افزایش تقاضای آب در بخش کشاورزی از دیگر آثار ناخوشایند تغییر اقلیم می‌باشد. تغییر در مقدار نیاز آبی گیاهان از مواردی است که ارتباط مستقیمی بر مدیریت منابع آب خواهد گذاشت.

-تغییر و افزایش نرخ تبخیر از سطح دریاچه‌ها و مخازن سدها و تشدید مساله کمبود و هدر رفت آب نیز از دیگر پیامدها است.

-افزایش مصرف و تقاضای آب شهری در پی افزایش دمای هوا از مشکلات پیش رو است.

-احتمالا در تقاضای آب بخش محیط زیست به علت افزایش شوری در پی افزایش تبخیر تغییراتی رخ خواهد داد.

در دهه‌های اخیر فعالیت‌های انسانی، تغییرات شدیدی در هیدروسیستم‌ها، ایجاد نموده و روند تدریجی تغییرات طبیعی را بسیار افزایش داده است. با توجه به اینکه مدیریت منابع آب برای درازمدت برنامه‌ریزی می‌شود، حتی تغییرات طبیعی نیز می‌توانند در درازمدت، معادلات حاکم را بر هم زنند. بنابراین برای اتخاذ مناسب‌ترین استراتژی‌های مقابله با سیلاب و بهره‌برداری از منابع آب، بررسی و پیش‌بینی تغییرات هیدروسیستم‌ها بسیار مهم تلقی می‌شود.

آنچه به صورت کمی از اثرات تغییر اقلیم گزارش می‌شود بسیار تکان دهنده است که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود.

- ۹۰ درصد مشاهدات جهانی تغییر اقلیم را تایید می‌‌کند.

- تا سال ۲۰۲۰ حدود ۲۰۰میلیون نفر در آفریقا با بحران شدید آب مواجه می‌شوند.

- سیلاب‌های ویرانگر جان هزاران‌نفر را در کشورهای مختلف جهان گرفته و صدها هزار نفر را بی‌خانمان کرده است.

- محصولات کشاورزی در آسیای مرکزی و خاورمیانه می‌تواند تا ۳۰درصد کاهش یابد.

- تا سال ۲۰۲۰ کشاورزی دیم در برخی کشورهای آفریقایی احتمالا دچار کاهش تولید ۵۰درصدی خواهد شد.

- فقیرترین انسان‌ها بزرگ‌ترین قربانیان تغییر اقلیم خواهند بود.

- اصلی‌ترین راه مقابله با اثرات منفی احتمالی بر منابع آب ناشی از تغییر اقلیم، جلوگیری از افزایش یا کنترل تولید گازهای گلخانه‌ای می‌باشد. راه‌حل شناخته‌شده و مقبول، اتخاذ یک راهبرد مشترک از سوی کشورهای جهان و به‌خصوص کشورهای صنعتی است.

قطعا هدف از برگزاری این کارگاه هشدار به رهبران کشورهای جهان نیست که نسبت به کاهش گازهای گلخانه مبادرت ورزند. هدف از برگزاری کارگاه این بوده است که چه اقداماتی می‌بایست به صورت کوتاه‌مدت و یا دراز‌مدت انجام داد تا اثرات نامطلوب تغییر اقلیم را بر منابع آب و کشاورزی کشورمان کاهش دهیم و اینکه میزان درک و آگاهی کارشناسان و مدیران را از وقوع این حادثه، تاثیرات آن و چگونگی برخورد با آن افزایش دهیم. راهبرد اصولی و مهم در حال حاضر این است که بررسی تاثیرات تغییر اقلیم در منابع آب در دستور کار اولویت‌های تحقیقاتی مراکز پژوهشی کشور قرارگیرد تا با روشن شدن همه ابعاد آن، وزارت‌خانه‌ها و دولت را از هم‌اکنون با آن درگیر کنند. همچنین می‌باید دستورالعمل‌هایی برای مقابله و سازگاری با شرایط خاص تهیه و تدوین گردد.در معیارها و ضوابط طراحی‌ سدها به نتایج تحقیقات ملی و بین‌المللی توجه‌جدی به عمل آید. در کل آنچه باید گفت این است که باید در کلیه جوانب از مطالعه، طراحی، ساخت و بهره‌برداری سازه‌های آبی براساس ضوابط و شرایط جدید آمادگی کامل را کسب نماییم تا در شرایط اضطراری بتوانیم با درایت بیشتری اقدام نماییم.