هم فال و هم تماشا

حداقل‌رسانی تعداد خودروهای در حال گردش و حداکثررسانی تعداد سرنشینان وسایل حمل‌ونقل، فرمول بهینه‌ای است که از همان روزهای اولیه تولد درشکه و ارابه نیز وجود داشته، اما این مهم در کشورها و در بازه‌های زمانی مختلف به شکل‌های متفاوتی بروز نموده است. از ساده‌ترین روش‌ها، نوبت‌بندی استفاده از وسیله نقلیه توسط تعدادی «هم‌پیما» است. در این روش هر روز، خودروی یکی از افراد گروه هم‌پیما در مسیر مدنظر استفاده می‌شود. از دیگر روش‌ها تعامل هم‌پیما و صاحب خودرو به صورت پرداخت هزینه از طرف هم پیمایان به صاحب خودرو در قبال حمل‌ونقل روزانه آنها می‌باشد. روش دیگری نیز در بعضی نقاط استفاده شده و شباهت زیادی به تاکسی‌های خطی درون شهری دارد. در این روش، مسافران یک مسیر خاص در یک نقطه تجمع کرده و خودروهای شخصی که در آن مسیر تردد منظم دارند، آنها را سوار می‌کنند. تمرکز اصلی ما در این مقاله بررسی روش‌های هم‌پیمایی در کشورهای مختلف از جمله ایران می‌باشد. کشورهای مختلف، اشکال متفاوتی از هم‌پیمایی را مورد استفاده قرار داده‌اند:


اولین خط هم‌پیمایی در آمریکا، در سال ۱۹۷۱ و بین دو شهر سانفرانسیسکو و اُکلند جهت کاهش بار ترافیکی پُل «بِی» (Bay Bridge) مورد استفاده قرار گرفت. پس از سال ۱۹۷۳ و بحران سوخت و بنزین در ایالات متحده، اقبال عمومی به این روش حمل‌ونقل به‌شدت افزایش پیدا کرد. شرکت‌های کرایسلر و ۳M از جمله اولین متولیان راه‌اندازی خطوط هم‌پیمایی بودند. خطوط هم‌پیمایی آن روزها تحت‌عنوان Vanpooling با استفاده از وسایل نقلیه نیمه‌سنگین انجام می‌شد . گرچه سابقه هم‌پیمایی مدرن در کشور آمریکا بیش از دیگر نقاط است، لکن گسترش هم‌پیمایی در این کشور ضعیف بوده است. بررسی آمار هم‌پیمایی در ایالات متحده نشان‌دهنده رابطه تنگاتنگ قیمت سوخت و هم‌پیمایی در این کشور است. به‌عنوان مثال در سال‌های دهه ۸۰ میلادی، به دلیل کاهش قیمت سوخت، هم‌پیمایی نیز کاهش پیدا کرد.

pic۱

در سال ۲۰۰۱، هم‌پیمایی در این کشور در حدود ۱۰ درصد کاهش نشان داد که به دلیل کاهش قیمت سوخت در این سال می‌باشد. در سال ۱۹۸۰، بیشترین آمار هم‌پیمایی ثبت شده در حدود ۲۰ درصد بوده است. بر اساس آمار ارائه‌شده، در سال ۲۰۰۸، تعداد سرنشینان هر خودرو در آمریکا ۱/۱ نفر بوده و نشان‌دهنده آن است که هم‌پیمایی در این کشور در حد صفر می‌باشد. در ایالات متحده، حدود ۱۰ درصد از مردم برای رفت و آمد به محل کار از هم‌پیمایی استفاده می‌کنند و ۶۰ درصد از این آمار نیز صرفا با اعضای خانواده خود هم‌پیمایی داشته‌اند. همچنین درصد کسانی که فقط با یک نفر هم‌پیمایی داشته‌اند در حدود ۷۵ درصد می‌باشد که نشان‌دهنده عدم علاقه مردم این کشور به آشنایی با اشخاص غریبه و جدید می‌باشد. استفاده از هم‌پیمایی در اکثر سال‌های اخیر، روند نزولی در این کشور داشته که معلول دلایل مختلف اقتصادی و فرهنگی می‌باشد. افزایش خانواده‌های تک‌نفره، گستردگی فراوان شهرها و حاشیه‌ی آنها، مشکلات یافتن هم‌پیمای قابل اعتماد، عدم هم‌مسیری و هم‌زمانی، افزایش چشمگیر تعداد خودروهای شخصی و کاهش هزینه‌های سوخت در سال‌های اخیر نقش عمده‌ای در کاهش هم‌پیمایی آمریکا داشته است. علاوه بر موارد فوق موراد فرهنگی نیز در هم‌پیمایی شهروندان این کشور تاثیر بسزایی دارد، نتایج یک بررسی نشان می‌دهد بیشتر کسانی که از سیستم هم‌پیمایی استفاده نمی‌کنند، «مشکلات همراهی با افراد غریبه» و «لذت استفاده از خودرو شخصی» را به عنوان دلایل خود ذکر نموده‌اند. این مشکلات علی‌الخصوص برای زنان مهم‌تر بوده است. در سال‌های اخیر، فناوری‌هایی مانند اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و موبایل‌های هوشمند توانسته‌اند جهش زیادی را در سیستم هم‌پیمایی ایجاد کنند. سرعت بخشیدن در یافتن هم‌پیمای مناسب و قابل‌اعتماد از طریق شبکه‌های اجتماعی گام موثری در گسترش این سیستم در ایالات متحده است که پیش‌بینی می‌شود با گسترش روز افزون آن، تعداد افراد استفاده‌کننده از هم‌پیمایی افزایش چشمگیری داشته باشد، همچنان که در سال ۲۰۰۵ و با گسترش روز افزون اینترنت، تعداد هم‌پیمایان ایالات متحده با افزایش حدود ۱۰ درصدی مواجه شده است(۳)، این در حالی است که این آمار در سال ۲۰۱۲، به دلیل گسترش شبکه‌های اجتماعی، به حدود ۴۰ درصد رسیده است. در ایالات متحده، روزانه به طور متوسط ۳۰ میلیون مترمکعب بنزین مصرف می‌شود که هم‌پیمایی می‌تواند در حدود ۵ درصد کاهش مصرف سوخت را به همراه آورد. فقط با درنظر گرفتن کاهش هزینه‌های سوخت، در سال ۲۰۱۲، حدود ۱۰ میلیون دلار در هزینه سوخت شهروندان آمریکایی صرفه‌جویی شده است. همچنین، استفاده از هم‌پیمایی باعث صرفه‌جویی سالانه حدود ۱ میلیارد دلار در هزینه‌های شهروندان ایالات متحده می‌شود که البته این مقدار با درنظر گرفتن هزینه‌های سوخت، بیمه، مالیات، تعمیر و نگهداری خودرو و مواردی از این قبیل می‌باشد.



ایران

pic۲

گرچه در ایران دفاتر و وب‌سایت‌های هم‌پیمایی وجود دارد، لیکن تاکنون هیچ آمار و نشانه‌ای از یک سیستم هم‌پیمایی منسجم و دارای برنامه و شبکه خاص، ارائه نشده است. بیراه نیست اگر بگوییم بیشترین هم‌پیمایی در ایران بین دو کلان شهر تهران و کرج صورت گرفته است، گرچه می‌توان سرویس‌های مدارس و ادارات را نیز به عنوان هم‌پیمایی در نظر گرفت. اخیرا نیز هم‌پیمایی‌هایی در مسیر‌های پرتردد تهران شکل گرفته است، بدین‌ترتیب که صاحبان خودرو‌های شخصی در مسیر برگشت از محل کار خود، مسافران هم‌مسیر را از محل ایستگاه‌های تاکسی سوار می‌کنند. به نظر می‌رسد با توجه به مشکلات ترافیکی و زیست محیطی از یک طرف و پتانسیل بالای هم‌پیمایی از طرف دیگر، این سیستم حلقه مفقوده حل ترافیک در کلان شهرهای ایران است.

اروپا

pic۳

pic۴

همزمان با راه‌اندازی سیستم هم‌پیمایی در ایالات متحده، در کشورهای اروپایی نیز این سیستم مورداستفاده قرار گرفت. اروپا به دلیل شرایط سیاسی و جغرافیایی خاص خود سیستم هم‌پیمایی متفاوتی داشته و دارد. اکثر مراکز هم‌پیمایی در اروپا، به غیر از مسیر‌های داخلی کشورها، مسیرهای خارجی، بین دو یا چند شهر اروپایی، را نیز زیر پوشش دارند که از آن جمله می‌توان به مسیرهای بین شهرهای اسپانیا-پرتغال، انگلیس-فرانسه، هلند-استونی، هلند-آلمان اشاره کرد. اگر اروپای یکپارچه در نظر بگیریم، این اتحادیه از لحاظ گستره جغرافیایی، بزرگترین شبکه هم‌پیمایی را در جهان دارا می‌باشد. پیش‌بینی می‌شود حدود ۲ میلیون نفر در ۴۵ کشور اروپایی از سیستم هم‌پیمایی استفاده کنند. هم‌پیمایی در اروپا مانند بقیه نقاط جهان، رابطه دو طرفه‌ای با فرهنگ مردم دارد. نتایج یک نظرسنجی نشان می‌دهد که به دلیل فرهنگ عمومی مردم اروپا، آنها نسبت به مردم آمریکا حساسیت کمتری به هم‌پیمایان خود دارند. شاید به همین دلیل نیز هست که هم‌پیمایی در اروپا تاکنون علاوه بر هزاران رابطه دوستانه، باعث ازدواج ۱۶ زوج نیز شده است. اروپایی‌ها به اندازه آمریکایی‌ها به استفاده از خودرو شخصی، علاقه نشان نمی‌دهند. این نتیجه از مقایسه تعداد سرنشینان خودرو در اروپا (۵/۱ نفر به ازاء هر خودرو) و آمریکا (۱/۱ نفر به ازاء هر خودرو) به دست می‌آید. گرچه در ظاهر در اروپا تعداد هم‌پیمایی حدود ۵۰ درصد بیش از ایالات متحده آمریکاست، لکن براساس برآوردها، در اروپا حدود ۱ درصد شهروندان از هم‌پیمایی استفاده می‌کنند که رقم بسیار ناچیزی می‌باشد. هم‌پیمایی در اروپا علاوه بر مسائل فرهنگی در اقتصاد این قاره نیز تاثیر به‌سزایی داشته است. در هر ماه حدود یک میلیون نفر در اروپا از هم‌پیمایی استفاده می‌کنند که این هم‌پیمایی، باعث صرفه‌جویی ۴۳۰ میلیون لیتر در مصرف سوخت و کاهش حدود یک میلیون تنی دی‌اکسیدکربن، شده است. براساس پیش‌بینی‌ها، سیستم هم‌پیمایی در قاره اروپا می‌تواند تا ۳۰ درصد حجم گازهای گلخانه‌ای ناشی از خودروهای این قاره را کاهش دهد. افزایش هم‌پیمایی در کاهش حجم ترافیک، کاهش گازهای گلخانه‌ای، کاهش مصرف سوخت، کاهش تلفات جاده‌ای، کاهش هزینه‌های اجتماعی ناشی از ترافیک و تصادف تاثیر بسزایی خواهد داشت. از این رو در اروپای سخت‌گیر و حساس به محیط زیست و آسیب‌های اجتماعی برنامه‌ریزی برای استفاده از این روش به‌عنوان یکی از راه‌حل‌های پیشنهادی، گسترش یافته است. هم‌پیمایی در اکثر کشورهای اروپایی علی‌الخصوص اروپای غربی گسترش فراوانی یافته است. شکل(۱) نشان‌دهنده اطلاعات سیستم‌های هم‌پیمایی در اروپا است که بر این اساس برلین، پاریس و وین سه شهر اول در هم‌پیمایی قاره اروپا می‌باشند.


آسیا
آسیا به دلیل گسترش روز افزون اقتصاد، نیاز دو چندانی به صنعت حمل‌ونقل احساس می‌کند. از این روست که کشورهای آسیایی صاحب اقتصاد پیشرو مانند ژاپن، چین و هند سرمایه‌گذاری‌های کلانی در زمینه حمل‌ونقل عمومی نموده‌اند. به تبع افزایش حمل و نقل عمومی، حمل‌ونقل از طریق هم‌پیمایی نیز یکی از روش‌های ثانویه جابه‌جایی در این کشورها بوده است. براساس داده‌های ارائه شده، اکثر کشورهای آسیایی از سیستم هم‌پیمایی استفاده می‌کنند. نکته جالب‌توجه آن است که حتی در کشورهایی مانند افغانستان، بوتان و کره شمالی نیز نمونه‌هایی از هم‌پیمایی وجود دارد که گرچه به لحاظ ساختار، پیشرفته و سازمان‌یافته نیست، لکن خود موید خوبی بر گسترش روز افزون این روش حتی در کشورهای کمتر توسعه‌یافته است.

pic۵

در آسیا به‌رغم جمعیت فراوان و گسترش روز افزون خودرو، تعداد هم‌پیمایی کمی گزارش شده است که اکثر این هم‌پیمایی‌ها نیز به صورت غیرمنسجم و توافقی صورت گرفته است، لکن پیش‌بینی می‌شود با افزایش ترافیک شهری و هزینه‌های سوخت این روش، حمل‌ونقل بیشتر مورد توجه قرار گیرد. در این میان شاید بتوان کشور_شهر سنگاپور را به عنوان یک نمونه موفق در این زمینه معرفی کرد. ده‌ها وب سایت و موسسه مخصوص هم‌پیمایی در این شهر وجود دارد و اکثر مسیر‌های اصلی شهری را پوشش می‌دهند. هزینه‌های بالای سوخت و خودرو و ترافیک زیاد باعث شده است هم‌پیمایی در این شهر رونق خوبی بیابد، علی‌الخصوص دسترسی آسان به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی این مهم را تسریع بخشیده است.