یک بشکه نفت بدهید یک بـطری آب بـگیرید

راهنمای روز- «کارتل بعدی به جای بشکه‌های نفت، بطری‌های آب را صادر خواهد کرد.» جمعیت جهان در حال افزایش است، شهرنشینی گسترش یافته و این روند افزایشی به سرعت ادامه دارد. این جماعت نیاز به مایع زندگی دارند. آب و تنها آب است که خداوند همه چیز را به وسیله آن زنده کرده است. اما سازمان ملل متحد، ناقوس خطر را به صدا درآورده است. برای چه؟ برای کمبود آب! در بیانیه این سازمان پیش‌بینی شده میانگین کاهش آب‌های جهان در بیست سال آینده به یک‌سوم کاهش یابد. این بیانیه اشاره می‌کند ده کشور کویت، نوار غزه، امارات متحده‌عربی، جزایر باهاما، قطر، جزایر مالدیو، لیبی، عربستان سعودی، مالت و سنگاپور در سال‌های آینده به ورطه بی‌آبی کشیده خواهند شد. ساکنان منطقه غرب خاورمیانه سال‌های سخت بی‌آبی را تجربه خواهند کرد. جنگ آینده در این مناطق نه بر سر حضور نظامیان خارجی بلکه بر سر «آب» است. شاید آنها مجبور شوند به جای هر بطری آب یک بشکه نفت باج دهند.

توافقات آبی در این منطقه یا کم است یا ناعادلانه. کشورهای بالادستی منابع آبی معتقدند هرگونه که بخواهند می‌توانند از آب جاری در کشورشان استفاده کنند؛ بنابراین سد می‌زنند، مسیر رودخانه را تغییر می‌دهند که از این طریق بتوانند مثل نفت و گاز، آب را با لوله به کشورهای کم‌آب بفروشند.

بررسی زمان ساخت سدهای بزرگ به این منابع، گواه این واقعیت است که بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته سدهایشان را در دهه‌های قبل ساخته و به تبع آن کشاورزی و میزان تولیدات خود را بهبود بخشیده‌اند و اینک به خود اجازه می‌دهند تا در برخی موارد دیگر کشورها را به بهانه حفظ محیط‌زیست و عدم تغییر در شرایط زیست‌محیطی از ساختن سد منصرف کنند!

وضعیت ایران

ایران از آن دسته کشورهایی است که تراز ورودی و خروجی قابل توجهی ندارد؛ یعنی ۸میلیارد متر مکعب به طور متوسط وارد کشور مامی شود و ۱۰میلیارد مترمکعب خارج می‌شود.

بنابراین بین میزان ورود و خروج آب اختلاف فاحشی نیست. در حالی که در کشوری همچون مصر بیش از ۸۰درصد آب، آب وارداتی است که از طریق نیل وارد این کشور می‌شود.

بنابراین در رابطه با ایران بر فرض اگر ۱۳۰میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر وجود داشته باشد حدود ۱۵درصد آب‌های ورودی از مرزها خارج می‌شود که قابل چشم‌پوشی است.

منابع آبی ایران عمدتا در مناطق غرب، جنوب غربی و شمال قرار دارد. این در حالی است که مناطق شرقی و مرکزی کشورمان از منابع حیاتی چندان بهره‌ای نبرده‌اند.

چه باید کرد؟

طرح انتقال حوضه به حوضه آب به منظور رفع کمبود در کویر مرکزی ایران از دیرباز مورد توجه کارشناسان و صاحب‌نظران امور آب کشور قرار گرفته است. ایران کشوری است که اقلیم خشک و نیمه‌خشک بر آن غالب بوده و توزیع منابع آبی به طور طبیعی در آن مناسب نیست.

توزیع ناهمگون آب موجب شده مدیریت عرضه و تامین این کالای استراتژیک اهمیت فراوانی داشته باشد. بحث انتقال آب به روش حوضه به حوضه یک اصل بسیار حیاتی، مهم و اجرایی در ادبیات آب جهان است که یک منطق اساسی و حیاتی و توجیه اقتصادی و غیراقتصادی را پشت‌سر دارد.

در ایران به دلیل وضعیت توپوگرافی، تقریبا ۷۰درصد کشور در بخش خشک و نیمه‌خشک و باقیمانده در بخش با بارندگی مطلوب قرار گرفته است. تامین آب شرب مردم در دشت مرکزی آب کشاورزی استان‌های غربی اولویت کشور است، مضاف بر اینکه در قانون اساسی «آب» بخشی از انفال و سرمایه تلقی شده و دولت حق این کار را دارد با توجه به این واقعیت که آب موجود در یک استان و منطقه تنها متعلق به مردم آن استان یا منطقه نیست اولویت بهره‌برداری را به ساکنان آن دیار می‌دهد نه تملک را.

۲۰درصد جمعیت ایران در حوضه آبریز تهران زندگی می‌کنند، اما تنها دو درصد منابع آبی کشور در این حوضه وجود دارد. از طرفی نزدیک به ۷۰درصد آب‌های سطحی کشور فقط در ۱۶ رودخانه جاری هستند بنابراین دیده می‌شود برای تامین آب مورد نیاز مردم گریزی جز اجرای طرح‌های انتقال آب نیست.

طرح حوضه به حوضه چیست؟

انتقال آب به روش حوضه به حوضه یعنی اینکه آب از مناطق پرآب کشور به وسیله ایجاد کانال و تونل به مناطق کم‌آب انتقال داده شود.

به عنوان نمونه آب زاینده‌رود با طی مسافت ۳۳۰کیلومتر به یزد می‌رود، از زرینه‌رود به تبریز می‌رود با فاصله‌ای حدود ۱۸۰ کیلومتر، از فاصله ۱۹۵ کیلومتری (زابل) به زاهدان منتقل می‌شود و همچنین از طریق مسیری به نام «قمرود» آب از سرشاخه‌های دز (کوه‌های زاگرس) به فلات مرکزی از جمله قم و چند شهر دیگر اطراف می‌رود تا آب شیرین منطقه زاگرس راهش را به سمت فلات مرکزی کج کند.

از آنجا که میانگین بارندگی سالانه در سطح کره زمین حدود ۸۶۰ میلی‌متر است، اما میزان متوسط بارندگی سالانه در ایران کمتر از یک‌سوم متوسط بارندگی در سطح دنیا است.

گاهی برخی از کارشناسان اجرای برخی از طرح‌های انتقال حوضه به حوضه آب را فاقد توجیه اقتصادی می‌دانند لیکن در ارتباط با انتقال آب برای نوشیدن تنها توجیه اقتصادی مطرح نیست، بلکه تامین آب شرب یکی از حقوق اساسی مردم به شمار می‌رود.

ایران و حوضه آبریز مشترک

رودخانه‌های مرزی علاوه بر داشتن اهمیت استراتژیک در تعیین خط مرزی به شیوه‌های گوناگون برای توسعه کشاورزی، رونق صنعت و تامین منابع آب شرب مورد استفاده و بهره‌برداری قرار می‌گیرند. تامین منابع آب پایدار برای ساکنان نواحی مرزی نقش موثری در ایجاد اشتغال و جلوگیری از تخلیه سرزمین‌های مرزی و مهاجرت بی‌رویه به سمت شهرها و نواحی داخلی دارد.

ایران با تمام کشورهای همسایه دارای مرز رودخانه‌ای و منابع آب مشترک است. از مجموع ۸۷۵۵ کیلومتر طول مرزهای کشور و محیط پیرامون ایران، ۱۹۱۸ کیلومتر آن بیش از ۳۰ رودخانه مرزی کوچک و بزرگ تشکیل می‌دهند.

بزرگ‌ترین مرز رودخانه‌ای مربوط به رودخانه ارس با طول ۴۷۵ کیلومتر با جمهوری آذربایجان و کوچک‌ترین مرز رودخانه‌ای مربوط به رودخانه دویرج با طول ۵/۲ کیلومتر با عراق است.

منابع آب مشترک را می‌توان به منابع سطحی و زیرزمینی تقسیم کرد. منابع آب سطحی مشترک خود شامل منابع آب ورودی و خروجی از کشور است. عمده منابع آب مشترک ورودی مربوط به سه رودخانه هیرمند، ارس و هریرود است. برخی از این رودخانه‌ها مانند ارس و هریرود بین دو یا چند کشور مشترک هستند و نیز تغییر شرایط بهره‌برداری، تغییر اقلیم و احداث و بهره‌برداری از سازه‌های آبی جدید در حوضه‌های بالادست این رودخانه‌ها منجر به ایجاد نوسان در آب‌دهی آنها می‌شود. منابع آب خروجی کشور شامل رودخانه‌های غرب کشور و به خصوص دو رودخانه سیروان و زاب کوچک است. آب رودخانه‌های ارس و هیرمند نیز مجددا از کشور خارج می‌شود در شرایطی که عمده منابع آب ورودی کشور در دست ما است.

بخش اعظم منابع آب خروجی در مناطق کوهستانی غرب کشور قرار دارند. میزان و چگونگی بهره‌برداری از آب‌های مشترک و رودخانه‌های مرزی می‌تواند در راستای برنامه‌ریزی و انجام اقدامات لازم و ضروری به منظور پیشگیری یا مقابله با بحران‌هایی که به طور قطع به دلیل افزایش نیاز و توسعه بهره‌برداری از منابع آبی بالقوه در آینده ما را تهدید خواهد کرد راهنمای مناسبی باشد. صرف‌نظر از اهمیت سیاسی و امنیتی منابع آب مشترک و فرامرزی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی حدود ۸درصد جمعیت کشور وابستگی به این منابع دارد.