سوری بر آتش

میترا یزدچی

ایرانیان باستان در تمام ایام سال مراسم و سنت‌هایی را داشته‌اند که برخی به مرور زمان از بین رفته و برخی همچنان پابرجا هستند. یکی از این سنت‌ها که ریشه‌ای تاریخی در ایران باستان داشته‌ و همچنان باقی مانده، جشن آخرین شب چهارشنبه سال است. ریشه تاریخی شب چهارشنبه آخر سال جشن آخرین شب چهارشنبه سال یا چهارشنبه سوری، یادگار و بازمانده از گذر سیاوش از آتش است که البته آن یک مراسم کهن و سنتی برای اثبات بی‌گناهی موسوم به ور یا ورنگه یعنی آزمایش ایزدی بوده است.

چهارشنبه سوری یا سالروز کشته شدن سیاوش، سرگذشت زندگی سیاوش، سرگذشت عبرت‌انگیز و آموزنده‌ای است که شرح تفضیلی آن در شاهنامه فردوسی نقل شده است. آموزنده‌ترین قسمت این جریان تاریخی، گذشتن سیاوش از خرمن آتش به منظور برائت از اتهام و اثبات بی‌گناهی وی بوده است. به هر حال، از چنین رویدادهای تاریخی آنچه به دست فراموشی سپرده شده، ارتباط روز چهارشنبه پایان سال با تاریخ کشته شدن این شاهزاده جوان است که تاکنون شاید شناخته نشده باشد و باید مورد توجه قرار گیرد.

آثار و علائم اندکی که از جریان تاریخی فوق بر جای مانده نشان می‌دهد که سیاوش در پایان سال ثابت ۱۰۱۳ پیش از میلاد (۷۱۳ تاریخ مبنا) که برابر با روز چهارشنبه بوده به دستور افراسیاب کشته شده و یک روز پس از کشته شدن سیاوش، فرزند وی کی‌خسرو در روز پنجشنبه، یکم فروردین ماه سال ۱۰۱۲ پیش از میلاد(۷۱۴ تاریخ مبنا) در توران متولد می‌شود و چون در آیین زرتشتی مراسم سوگواری در رثای مردگان جایز نیست، پارسیان زرتشتی در آخرین شب چهارشنبه پایان سال از آتش می‌گذشته‌اند تا خاطره سیاوش به منظور دفاع از عفت و پاکدامنی، جاودان باقی بماند، بنابراین روایت زیر نشان می‌دهد که مهر گرایان سعدی، برخلاف پارسیان زرتشتی، در آخرین روز از پایان سال سعدی، به سوگواری می‌نشسته‌اند.

سنت‌های چهارشنبه سوری

مراسم و سنن چهارشنبه‌سوری، همزمان با تاریک شدن هوا و روشن شدن آتش شروع می‌شود و در شهرهای مختلف ایران با توجه به فرهنگ هر منطقه در کنار آن کارهای دیگری هم انجام می‌شود تا شبی خاطره‌انگیز شود.

فال‌گوشی دختران در کرمان

در کرمان، شب چهارشنبه‌سوری معروف به «شب چارشمبو» است. اگر این روز با آخرین سه‌شنبه ماه‌صفر همزمان شود، چند نفر زن جمع می‌شوند و ظرفی را از آب پر می‌کنند و هرکدام یک انگشتری در آن ظرف می‌اندازند و زیر درخت سبزی می‌گذارند.

شب که شد دختر کوچکی را حاضر می‌کنند و ظرف را زیرلباس او می‌گیرند و صاحبان انگشترها دورش جمع می‌شوند. دختر یک انگشتر از درون ظرف در می‌آورد و در دستش پنهان می‌کند و شعری می‌خواند، بعد دستش را باز می‌کند. انگشتر برای هرکسی که باشد، آن شعر فال می‌شود و این را برای همه انگشترها تکرار می‌کند. این نوع فال،‌ در کرمان به فال «شب چارشمبو»، شناخته می‌شود.

کوزه‌اندازی

یکی از جشن‌های مرسوم دوران خلفای عباسی در بغداد و شهرهای بزرگ تحت حکومت عباسیان که سخت‌ متاثر از فرهنگ و رسوم ایرانیان بود، جشنی است با عنوان جشن کوزه‌اندازی. این جشن در شب چهارشنبه‌سوری یا جشن‌سوری که در پایان سال و پیش از نوروز است، انجام می‌شد. در پایان شب‌سوری رسم بود و هنوز هست که کوزه کهنه خانه را از بام به بیرون می‌انداختند، بدین امید که کهنگی برود و تازگی بیاید و کوزه نو تهیه می‌کردند.

قاشق‌زنی

بعد از آتش‌بازی، جوانان هر محله خود را مستتر کرده و با یک ظرف و قاشق به در خانه همسایه‌ها می‌روند و با زدن قاشق خود در ظرف که معمولا برای داشتن صدای بیشتر از جنس مس باید باشد، استفاده می‌کنند. صاحبخانه هم با توجه به چیزهایی که در خانه دارد مقداری خشکبار، نقل، نبات و... می‌دهد.

جشنی که عزا شد

همان گونه که گفته شد، چهارشنبه‌سوری، جشنی باستانی است که تاکنون به جا مانده و ریشه‌ای تاریخی دارد، اما به مرور زمان در بعضی مناطق به خصوص پایتخت این جشن از حالت سنتی و شادی خارج شده و بعضا تبدیل به عزا شد!

جشن چهارشنبه‌سوری، بر آتش‌بازی استوار است،‌آتشی که نور و روشنی بدهد، نه آنکه آتش بر خانمان بزند. استفاده از مواد محترقه و غیرمجاز، باعث شد سنتی که باید محترم بوده و حفظ شود، باعث کدورت همگان شود. اما با برنامه‌ریزی‌های امنیتی نیروی انتظامی و تعیین محل‌هایی برای آتش‌بازی جوانان، خوشبختانه طی یکی دو سال اخیر، آمار این جراحت‌ها پایین آمده است، از جمله اینکه تورهایی برای این شب طراحی و در فضایی کنترل شده جوانان با هم جشن می‌گیرند.

چهارشنبه سوری مدرن

در این جشن که خارج از تهران، در یکی از باغ‌های اطراف کرج برگزار می‌شود، شرکت‌کنندگان از بدو ورود آتش‌بازی را شروع کرده و با پرش از روی آتش‌هایی که تا سالن مرکزی باغ قرار دارد، شعرهایی را دست‌جمعی می‌خوانند، «آی بته بته بته! زردی من از تو، سرخی تو از من!»

سپس حاجی فیروز با موزیک زنده برنامه‌های خودش را شروع می‌کند و از اشعار خودش می‌خواند، «حاجی فیروزم، سالی یک روزم!» کسانی‌که بخواهند می‌توانند هم زمان با برنامه‌های حاجی‌فیروز هم چنان آتش‌بازی کنند و از روی بته‌های دور سالن بپرند.

در کنار برنامه‌های شاد و سرگرم‌کننده، برگزارکنندگان این تورها که دومین سال برگزاری را در پیش دارند، با شربت، چای، خشکبار، آجیل و ... در قهوه‌خانه سنتی پذیرایی می‌کنند.

با وجود اینکه پس از این پذیرایی به نظر نمی‌آید کسی بتواند شام بخورد ولی برای شام شما هم جوجه‌کباب با سالاد فصل پیش‌بینی شده است که همراه با موزیک شاد و زنده در میان رنگین‌کمان نورهای رقصان سرو می‌کنید و حاجی‌فیروز هم برای شما می‌خواند تا شبی خاطره‌انگیز را رقم بزند. فال گوش و حافظ‌خوانی هم که از سنت‌های این شب است و برای کسانی که دوست دارند، انجام می‌شود و از همه مهمتر قاشق‌زنی است که شرکت‌کنندگان و برگزارکنندگان هر دو، دست‌اندرکار آن هستند. هزینه این تور ۲۸هزار تومان است که روز ۲۸ اسفند ماه برگزار می‌شود. شرکت‌کنندگان ساعت ۱۶ از میدان ونک، عازم کرج شده و پس از پایان مراسم ساعت ۱۲ شب به میدان ونک بازمی‌گردند.

yazdchymit@yahoo.com