انتقاد از فقدان درک مشترک در سیاست خارجی
دنیای اقتصاد- چهارشنبه‌ای که گذشت مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام میزبان سیاسیون و استادان دانشگاه بود تا در کنفرانسی با نام «چشم‌انداز بیست ساله و الزامات سیاست خارجی توسعه‌گرا» موانع موجود بر سر راه چشم‌انداز بیست ساله ایران را بررسی کنند، و این گونه بود که بار دیگر محور انتقادات به سوی دولت و عملکرد اقتصادی و سیاسی‌اش نشانه رفت و آغازگر این نقدها حسن روحانی، دبیر اسبق شورای عالی امنیت ملی بود.
دنیای اقتصاد- چهارشنبه‌ای که گذشت مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام میزبان سیاسیون و استادان دانشگاه بود تا در کنفرانسی با نام «چشم‌انداز بیست ساله و الزامات سیاست خارجی توسعه‌گرا» موانع موجود بر سر راه چشم‌انداز بیست ساله ایران را بررسی کنند، و این گونه بود که بار دیگر محور انتقادات به سوی دولت و عملکرد اقتصادی و سیاسی‌اش نشانه رفت و آغازگر این نقدها حسن روحانی، دبیر اسبق شورای عالی امنیت ملی بود. عکس‌ها: خبرگزاری مهر
وی که نخستین سخنران این کنفرانس بود گفته‌هایش را با ضرورت تدوین سند چشم‌انداز آغاز کرد و یکی از کمبودهای کشور پس از دوران جنگ را خلا تدوین استراتژی ملی دانست. وی سپس با اشاره به جلسات فراوانی که در سال‌های ۶۹ و ۷۰ در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در این زمینه برگزار شده بود اظهار داشت: در جریان آن جلسات سه موضوع رشد محوری، حفظ محوری و بسط محوری مورد مباحثه قرار گرفت و در جریان این مباحثات سعی شد مشخص کنیم که دغدغه اصلی ما چیست.
نماینده مقام رهبری در شورای عالی امنیت ملی سپس به تلاش‌های صورت گرفته در این جلسات اشاره کرد و توضیح داد: در آن جلسات تلاش می‌کردیم به نتیجه‌ای مشخص برسیم و ببینیم آیا دغدغه اصلی ما حفظ خود و صیانت از نظام و کشور است یا صدور پیام انقلاب یا موضوعی سوم؟ اما حقیقت این بود که ما نتوانستیم بین دو بحث حفظ محوری و رشد محوری به نتیجه برسیم و همواره نیمی از ما از حفظ محوری سخن می‌گفت و نیمی دیگر رشد محوری را مورد تاکید قرار می‌داد.
پس از این توضیحات رییس مرکز تحقیقات استراتژیک به روند تدوین سند چشم‌انداز اشاره کرد و یادآور شد: سرانجام مجمع تشخیص مصلحت نظام در اوایل دهه هشتاد و در دوران دولت گذشته، تصمیم بسیار مهمی اتخاذ کرد و سند چشم‌انداز را تدوین کرد.
وی با طرح این سوال که آیا اکنون که چند سال از آن زمان می‌گذرد واقعا همه ما توسعه را قبول داریم و به واقع همه این مفهوم مهم را پذیرفته‌اند یا صرفا روزی در جلسه‌ای به شکل یک شعار مطرح شد و سپس از میان ما رفت؟ تاکید کرد: حرف من این است که مبادا سند چشم‌انداز به یک شعار تبدیل شود و این خطر اصلی است؛ ما تا به حال هیچ گاه تجربه برنامه‌ای ۲۰ ساله را نداشته‌ایم و معمولا برنامه‌های ما سطحی بوده و گاهی به سال هم نمی‌رسد و مشکل اصلی ما اینجا است.
نماینده رهبر انقلاب در شورای عالی امنیت ملی آن گاه ادامه داد: «به نظر من باید اول به این سند ایمان بیاوریم و این احتیاج به یک اراده ملی دارد. یک ملت ۷۰میلیونی باید به صحنه بیایند، همه باید بگویند که به سال ۱۴۰۴ و ایران توسعه یافته نگاه می‌کنند؛ اگر قرار است ۷۰میلیون به صحنه بیایند نمی‌توانیم کرامت این ۷۰میلیون را در نظر نگیریم. باید به همه احترام گذاشته شود.
روحانی عزم یک گروه یا یک جناح در کشور را برای ایجاد توسعه کافی ندانست و تاکید کرد که برای این مهم، ما به دولت، مجلس و قوه قضائیه کارآمد احتیاج داریم، دولتی مسوول که در پایان هر سال از او میزان پیشرفت در راستای تحقق چشم‌انداز۲۰ ساله را بخواهیم.
این چنین بود که دبیر اسبق شورای عالی امنیت ملی بار دیگر مثل گذشته به انتقاد از عملکرد دولت نهم پرداخت و خواستار این توضیح شد که چرا ما به رشد ۸ درصدی در نظر گرفته شده در سند چشم‌انداز نرسیده‌ایم.
وی آن گاه یاد آور شد: ما به دولت کارآمد نیاز داریم، البته منظور من دولت به معنای عام است. ما باید مجلس، قوه قضائیه و هیات وزیران کارآمد و مسوول داشته باشیم که در پایان هر سال بگوییم آقای دولت از این چشم‌انداز قرار بود یک بیستم آن انجام شود، اگر شده است که چه خوب و اگر نشده است چرا؟ و در صورت نیاز به جبران بپردازیم اما متاسفانه هر فردی کار خودش را می‌کند. قدیم‌ترها همه چیز را به گردن نفت می‌انداختند، اما امروز این بهانه از ما گرفته شد و قیمت نفت بالای ۹۰دلار رسیده است می‌ترسم درنهایت بگویند؛ چون نفت‌گران شده است نمی‌شود کاری کرد.
تجربه این دو، سه سال خوب نبوده است
رییس مرکز تحقیقات استراتژیک سپس یکی از راه‌های رسیدن اهداف چشم‌انداز را کاهش تورم خواند وبا بیان این که تجربه این دو سه سال خوب نبوده است، گفت: ما در صورتی به این اهداف می‌رسیم که تورم، یک رقمی باشد؛ بنا است که بیکاری هم تک رقمی و به زیر ۱۰درصد برسد و البته رشد سرمایه‌گذاری ما هم درست شود و اگر تمام اینها محقق گردد انشاء‌ا... به اهداف سند چشم‌انداز دست خواهیم یافت.
عضو مجلس خبرگان رهبری با بیان این که امکان هماهنگ بودن در عمل با ادبیات متفاوت وجود ندارد به ویژگی‌های برتر ایران اشاره کرد.
وی پس از آن چنین توضیح داد: در شرایط حاضر که می‌خواهیم به ایران ۱۴۰۴ برسیم، کشوری هستیم با انگیزه قوی برای دفاع از اهداف ملی و آرمان‌ها. از لحاظ ژئواکونومیک و ژئو استراتژیک و ژئوپولتیک منابع نفت و گاز، اهمیت خزر و خلیج‌فارس هم موقعیت ویژه‌ای داریم.
روحانی با اشاره به این که در زمینه علم و تحقیقات و کمیت آموزش‌ها، گام‌های خوبی برداشته‌ایم، گفت: ملتی که خودباور است خوب است، اما باید نسبت به آنچه که با آن روبه‌رو هستیم واقع‌گراتر باشیم. ملت ایران باسابقه و فرهنگ غنی و با استعداد و دارای جغرافیای ارزشمند و تجربه ایستادگی در جنگ ۸ ساله و توطئه‌های قدرت‌های بزرگ است، اما در علم و دانش از کیفیت آموزشی خوبی برخوردار نیستیم، دانشجو زیاد داریم اما کیفیت آموزشی در دانشگاه‌هایمان چگونه است؟ نکند در علم هم کپی ساز شویم. تولید علم سخت‌تر از تولید صنعت است. جنبش نرم‌افزاری که شعار آن را می‌دهیم آیا تحقق یافته است؟
نیاز به سیاست خارجی خوب نه حرف‌های تکبیر آفرین
نماینده مقام رهبری در شورای عالی امنیت ملی سپس با اشاره به مفهوم واقعی سیاست خارجی و این که نیاز به یک سیاست خارجی خوب داریم اضافه کرد: باید بدانیم آیا یک سیاست خارجی خوب یعنی آنکه حرف‌هایی بزنیم که تکبیر آفرین باشد یا درشت‌گویی کنیم. سیاست خارجی یعنی راه و روش سلوک با دنیا که نتیجه آن یا تهدیدی را کم، یا منفعتی را جلب کند.
رییس مرکز تحقیقات استراتژیک با تاکید بر لزوم یافتن راهی بینابینی، گفت: شکی نیست که ما می‌خواهیم دنیا حرف ما را بفهمد، اما با داد و بیداد نمی‌توان حرف خود را به دنیا تفهیم کرد. به واقع مرز بین تعامل، تقابل و تسلیم چیست؟ حقیقت این است که ما نتوانستیم در این مقوله‌ها به تفاهم برسیم گفت: وی در ادامه گفت: یک روزی وقتی با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی صحبت می‌کردیم در روزنامه‌ها می‌گفتند اینها دارند اسرار نظام را بیرون می‌برند. یک روز می‌گفتند البرادعی را به کشور راه ندهید، روز دیگر می‌گفتند هر چه که البرادعی بگوید، درست است. در حالی که برخی معتقد بودند این آقای البرادعی پدرش پالاندوز است و نباید به او این قدر بها داد. ما هنوز نتوانسته‌ایم به یک تفاهم با هم در این مسائل برسیم یک بار می‌گفتند با این غرب کافر ننشینید و حرف نزنید، اینها خائن هستند، یک روز هم گفتند این جاسوس‌های غربی چه آدم‌های خوبی هستند و چه گزارش خوبی داده‌اند. علت این تضادها چیست؟
روحانی سپس ادامه داد: حقیقت این است که ما هنوز خودمان به این تفاهم نرسیده‌ایم که تعامل یعنی چه؟ برخی فکر می‌کنند ما در سیاست خارجی باید مرتب اعلام موضع کنیم، اما آیا در این روند به مذاکره و مبادله افکار، نیاز نداریم؟ شکی نیست که دنیای غرب از ما خوشش نمی‌آید و در باطن دشمن ماست، اما باید با دشمن چگونه رفتار کرد؟ پیغمبر هم با کفار مذاکره می‌کرد، با آنها معاهده امضا می‌کرد و حتی صلح هم کرده بود.
رییس مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام سپس ترجیح داد گفته‌هایش را با طرح چند سوال به پایان برساند و این گونه بود که پرسید: ما باید مشخص کنیم که آیا حاضریم از جیب سیاست خارجی چیزی را خرج توسعه کنیم؟ باید ببینیم شرایط جهانی نسبت به جمهوری اسلامی ایران در روزی که سند چشم‌انداز به تصویب مجمع تشخیص مصلحت رسید چگونه بود و امروز این شرایط چگونه است؟ در واقع باید بررسی کنیم که در این ۴-۳ سال چه تحولاتی رخ داده و جایگاه ما در دنیا و نظر دنیا نسبت به ما چه تغییراتی کرده است.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: سوال دیگر این است که باید ببینیم تعامل کشورهای منطقه با دنیا چگونه بوده و ما نیز در چه مواردی با دنیا تعامل سازنده و موثر داشته و در چه مواردی نداشته‌ایم؟
وی سپس تصریح کرد: اصل زمان و مکان امام(ره) تنها برای فقه نیست و استراتژی و منافع ملی را هم شامل می‌شود.
رییس مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان اینکه قرار است ما برای دنیای اسلام کشوری الهام‌بخش باشیم، سوال بعدی خود را این گونه مطرح کرد: باید ببینیم آیا امروز همه از ما نسخه می‌خواهند؟ و آیا چشم همه به تهران است؟ باید بررسی کنیم در زمینه الهام بخشی در کجا قرار داریم؟
نماینده رهبر انقلاب در شورای عالی امنیت ملی آنگاه آخرین سوالاتش را چنین مطرح کرد: باید مشخص کنیم که آیا همچنان می‌خواهیم در عرصه سیاست خارجی، سیاست ابهام را دنبال کنیم یا شفافیت را بیشتر کنیم؟ آیا می‌خواهیم به گونه‌ای رفتار کنیم که رفتار ما برای دنیا قابل پیش‌بینی باشد یا خیر؟ البته که قابل پیش‌بینی بودن یا نبودن هر کدام خواص خود را دارد، اما فکر می‌کنم غیر قابل پیش‌بینی بودن با انجام تعامل سازنده قابل جمع نباشد، خلاصه باید مشخص کنیم آیا می‌خواهیم دنیا و منطقه از ما بترسند یا مجذوب ما شوند، می‌خواهیم هر روز ترسناک‌تر شویم یا جذاب‌تر.
تحریم ایران بازی باخت - باخت
دومین سخنران «چشم‌انداز بیست ساله و الزامات سیاست خارجی توسعه‌گرا» محمد نهاوندیان رییس اتاق بازرگانی صنایع و معادن ایران بود که سیاست خارجی توسعه‌گرا را سیاستی دانست که طی آن یک فعال اقتصادی احساس کند با حمایت دولت خود، می‌تواند در بازارهای جهانی کسب و کار و فعالیت کند.
نهاوندیان با بیان این که تعریف و شاخص‌های توسعه نسبت به بیست سال قبل کاملا متحول شده است، توسعه و رشد را لازمه تحقق همه اهداف کیفی و اساسی کشور دانست.
از نظر این صاحب نظر امور اقتصادی، رفع مشکل بیکاری چاره‌ای جز جذب سرمایه و افزایش صادرات ندارد. پیام اصلی سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی سکاندار شدن بخش‌خصوصی در اقتصاد کشور است ؛چرا که لازمه تحقق اصل ۴۴ باز شدن میدان عمل برای فعالان بخش‌خصوصی است.
وی با انتقاد از سیاست تقابل جویانه در عرصه دیپلماسی، گفت: باید منافع بلند مدت خود را با سایر کشورهای جهان شناسایی کنیم. این منافع را به رسمیت بشناسیم و در مورد آن تعامل کنیم. نهاوندیان یکی از این موارد را حفظ امنیت انرژی توصیف کرد و با اشاره به پیوستگی و هماهنگی سیاست‌های اقتصادی و سیاست‌های رسمی دولت‌ها، گفت: در بسیاری از کشورها، فعالان اقتصادی راهگشای سیاست‌های رسمی هستند و بالعکس و در شرایط فعلی، برای اینکه غرب متوجه بی‌نتیجه بودن تحریم‌ها شود باید از این راهکار استفاده کنیم.
وی همچنین بر لزوم جذب منابع بین‌المللی برای توسعه، ایجاد حفظ و ثبات در محیط بین‌الملل، تسهیل سازی مناسب در کشور به عنوان یک فرصت جمعی و تعامل با کشورهای منطقه و بین‌الملل تاکید کرد و گفت: تحریم یک بازی باخت - باخت برای ایران و غرب است.
۱۰ اصل برای به‌دست آوردن ثروت
محمود سریع‌القلم دیگر مدعو این کنفرانس بود که ضرورت ایفای نقش مثبت یک کشور در عرصه بین‌المللی را وارد نشدن به تعارضات و تضادهای منطقه‌ای و بین‌المللی ارزیابی کرد.
این استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی با بیان اینکه متاسفانه در ایران لغت ثروت منفی است، گفت: ثروت یعنی افزایش کمی و کیفی کالا و خدمات، فن‌آوری، دانش و سطح مدیریت توسط شهروندان.
وی اظهار داشت: تولید ثروت نیازمند سیستم اجتماعی قابل پیش‌بینی است و ایران کشوری است که فرد در آن نقش مهمی دارد. در حالی که برای توسعه، ساختار مهم است.
این صاحبنظر سیاسی با بیان اینکه ۱۰ اصل ثابت برای افزایش ثروت ملی قابل طرح است، اظهار داشت: هم پوشانی فرهنگ ملی با ثروت اولین اصل است؛ مفهوم و واژه ثروت باید مثبت باشد و باورهای عمومی با ثروت در تضاد نباشد.
استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، اقتصادگرایی میان عموم مدعیان قدرت را دومین اصل دانست و تصریح کرد: باید بین گروه‌های سیاسی درباره اولویت‌های اقتصادی اجماع نظر صورت گیرد.
سریع‌القلم عبور از مرحله تامین امنیت داخلی و خارجی را سومین اصل عنوان کرد و گفت: نگرانی‌های کلان در حوزه امنیت ملی باید حذف شود، در غیر این صورت نمی‌توان سیاست خارجی توسعه‌گرا را در اختیار گرفت.
وی همچنین درباره رابطه رقابت اقتصادی و صنعتی شدن تصریح کرد: دولتی‌ها نباید از ثروتمند شدن غیردولتی‌ها نگران باشند؛ چرا که این مساله به ایجاد و تولید ثروت ضرر می‌رساند.
این استاد دانشگاه، وطن‌پرستی را از دیگر اصول دهگانه خواند و با بیان ضرورت تعلق احساسی و عقلی به خاک و سرنوشت کشور تاکید کرد: بسط فضای علنی مناظره درباره سیاست‌گذاری‌ها از جمله مسائلی است که کمک می‌کند تا از مباحث فلسفی عبور کرده و وارد مرحله کارآمدی روش‌ها شویم. در این فضا باید به رسانه‌های جمعی فرصت داده شود.
وی ادامه داد: ایجاد و تقویت طبقه متوسط از دیگر اصولی است که می‌تواند پشتوانه تولید ثروت ملی قرار گیرد. معتقدم سیاست‌گذاری‌ها باید با طبقه متوسط هماهنگ باشد. کشوری که طبقه متوسط نداشته باشد در توسعه اقتصادی و ثبات سیاسی تداوم ندارد.
این استاد دانشگاه، نظام آموزشی و پژوهشی رقابتی را در راستای رواج زبان‌های بین‌المللی و گسترش ارتباطات دانشگاه‌ها و بخش‌های خصوصی و صنعتی از دیگر اصول دهگانه دانست و گفت: روابط بین‌المللی می‌تواند مبتنی بر اختلاف و نه تعارض باشد؛ کشوری که می‌خواهد در صحنه بین‌المللی مثبت عمل کند باید به تعارضات و تضادها وارد نشود.
وی در ادامه سخنانش اظهار داشت: رویکرد سیاست خارجی می‌بایست بهره‌گیری از همه ظرفیت‌ها باشد. تولید ثروت بر ساختار قدرت اثرگذار است؛ بنابراین تولید ثروت یک تصمیم سیاسی برای بارور کردن یک جامعه است و تصمیم تولید و افزایش آن مطمئن‌ترین روش برای تقویت و ثبات سیاسی است.
سریع‌القلم علت نرسیدن به اجماع در سیاست خارجی یا توسعه‌یافتگی را نتیجه پیمودن سه راه متفاوت و متضاد خواند که در نهایت به بافت ایران باز می‌گردد.
او مثال زد: اگر شما چند ماهی در ژاپن به سر ببرید می‌بینید که ۹۵درصد بافت اجتماعی مردم ژاپن از سرچشمه‌های مشترکی نشات می‌گیرند. درواقع، اختلاف در جامعه ژاپن حول روش‌های رسیدن به اهداف است و در اهداف صد سال است که به فهم مشترک رسیده‌اند، اما در ایران اگر ده نفر کنار خیابان ایستاده باشند و در مورد یک موضوع صحبت کنند، می‌بینید که هر کدام از آنها جهان‌بینی متفاوت و خاص خود را دارند.
به عقیده سریع‌القلم سیاست خارجی کارآمد باید این ظرفیت را داشته باشد که در طول یک روز ۵ بار جهان‌بینی‌اش را عوض کند و ما ایرانی‌ها باید به سمت یک‌هارمونی همان گونه که در آلمان کانادا، اسپانیا یا امارات متحده عربی وجود دارد، برویم.
از نظر وی ایران هنوز یک دولت - ملت نیست و هنوز به لحاظ تاریخی نمی‌توانیم همگی در چارچوب جمهوری اسلامی ایران به یک نتیجه واحد برسیم.
استاد دانشگاه شهید بهشتی، سیاست خارجی در دنیای حاضر را نفی کرد و توسعه یافتگی را مفهوم مشترک دانست و افزود: بحث‌هایی که ما امروز در بحث سیاست خارجی توسعه‌گرا مطرح می‌کنیم چیزهایی هستند که انگلیسی‌ها در دهه‌های ۱۷۴۰ تا ۶۰ مطرح می‌کردند.
تحقق چشم‌انداز در گرو تعامل با دنیا
سیدمرتضی نبوی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام هم از دیگر حاضران در کنفرانس مرکز تحقیقات استراتژیک بود که به بیان راهکارهای خود برای بسط و توسعه سیاست خارجی پرداخت و اظهار داشت: حفظ استقلال، تمامیت ارضی و امنیت ملی، رفاه عمومی جامعه در محیطی صلح‌آمیز و توسعه و ائتلاف کشور، وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام، ارتقای حیثیت بین‌المللی و توانمندی‌های کشور و اصلاح نظام بین‌الملل در جهت استقرار عدالت، آزادی، امنیت و رفاه در سطح جهان، حضور در سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی و تثبیت حقوق بین‌المللی ایران و گسترش روابط دو جانبه منطقه‌ای و بین‌المللی از جمله این ماموریت‌ها است.
وی گفت: ایران باید به عنوان بازیگر جهانی پذیرفته شده در عرصه بین‌الملل در راستای این هدف چشم‌انداز ۲۰ساله که باید با دنیا تعاملی سازنده و موثر داشته باشیم، معرفی شود.
نبوی در ادامه با تاکید بر اینکه بازتاب اهداف و سیاست‌های یک دولت در عرصه سیاست خارجی است، اظهار داشت: معرفی ایران به عنوان بازیگر جهانی پذیرفته شده در نظام بین‌المللی، مقاومت هوشمندانه و مدبرانه در برابر فشارهای قدرت‌های بزرگ و سلطه‌جو، خنثی کردن تهدیدات سخت از طریق دیپلماسی فعال و تلاش برای استقرار نظام چندقطبی در جهان و مقابله با برنامه‌های معطوف به ایجاد نظام یک قطبی از جمله راهبردهای سیاست خارجی در چارچوب سند ۲۰ ساله است.
وی همچنین گفت: ترویج گفتمان اصولگرای اسلامی در سطح منطقه، جلب حمایت و مشارکت مردم در سیاست خارجی، توجیه افکار عمومی دولت‌ها و ملت‌های منطقه و جهان نسبت به مواضع مسالمت‌آمیز و خنثی‌کردن تبلیغات دشمنان علیه جمهوری اسلامی از دیگر راهبردهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران می‌تواند باشد.
این عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، حمایت از تشکیل دولت فلسطینی با رای مردم این سرزمین را از دیگر راهبردها عنوان کرد و افزود: استفاده بهینه از نفوذ و توان سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به منظور تداوم تاثیرگذاری بر منطقه در این چارچوب باید مورد توجه قرار گیرد.
