راهی برای استفاده هدفمند از یارانه بنزین
دکترسیدعبدالخالق سجادی، کارشناس امور اقتصادی خلاصه‌ای از «طرح حمل و نقل عمومی با استفاده بهینه از یارانه بنزین» یا به‌عبارتی استفاده هدفمند از یارانه بنزین در حمل و نقل عمومی را که مدت‌ها بر سر تنظیم آن وقت صرف کرده در اختیار «دنیای اقتصاد» قرار داده است تا موردنظر کارشناسان و استادان اقتصادی قرار گیرد. بدیهی است این طرح که با استناد به آمارهای سال گذشته و سال ۸۳ تهیه شده از نظر هزینه‌های کلان بنزین در سال‌جاری تا حدود زیادی متفاوت است، لیکن دریچه‌ای است به نحوه استفاده بهینه از امکانات موجود که برحسب شرایط زمانی مدام تغییر می‌یابد. «دنیای اقتصاد» این طرح را با تشکر از نویسنده آن منتشر می‌کند.
دکترسیدعبدالخالق سجادی، کارشناس امور اقتصادی خلاصه‌ای از «طرح حمل و نقل عمومی با استفاده بهینه از یارانه بنزین» یا به‌عبارتی استفاده هدفمند از یارانه بنزین در حمل و نقل عمومی را که مدت‌ها بر سر تنظیم آن وقت صرف کرده در اختیار «دنیای اقتصاد» قرار داده است تا موردنظر کارشناسان و استادان اقتصادی قرار گیرد. بدیهی است این طرح که با استناد به آمارهای سال گذشته و سال ۸۳ تهیه شده از نظر هزینه‌های کلان بنزین در سال‌جاری تا حدود زیادی متفاوت است، لیکن دریچه‌ای است به نحوه استفاده بهینه از امکانات موجود که برحسب شرایط زمانی مدام تغییر می‌یابد. «دنیای اقتصاد» این طرح را با تشکر از نویسنده آن منتشر می‌کند. خلاصه طرح
۱ - مابه‌التفاوت یارانه ۲۶میلیارد لیتر بنزین در سال معادل ۱۳۵هزار میلیارد ریال می‌گردد.
۲ - مابه‌التفاوت یارانه ۲۶میلیارد لیتر بنزین در هفت سال (دوره بودجه‌ای) ۹۴۵هزار میلیارد ریال
۳ - تعداد تاکسی‌های درون شهری کل کشور حدود ۲۰۰هزار دستگاه تا آخر سال ۱۳۸۴
۴ - تعداد تاکسیبارها و وانت‌های کشور حدود ۷۰۰هزار دستگاه تا آخر سال ۱۳۸۴
۵ - تعداد اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها حدود ۵۰هزار دستگاه تا آخر سال ۱۳۸۴
۶ - اگر تعداد تاکسی‌ها را به سه برابر (حدود ۸۰۰هزار دستگاه) تاکسیبارها را دو برابر (حدود ۴/۱میلیون دستگاه) اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها را به سه برابر (معادل ۲۰۰هزار دستگاه) و با کیفیت خوب افزایش داده شود.
۷ - و تاکسی‌ها و تاکسیبارها هر هفت سال، مینی‌بوس‌ها هر ۱۲ سال و اتوبوس‌ها هر
۱۵ سال در اختیار رانندگان قرار داده شود و ۹۰درصد قیمت تاکسی‌ها، ۸۰درصد قیمت اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها و ۵۰درصد قیمت وانت‌بارها و تاکسیبارها به‌وسیله دولت پرداخت شود و پس از طی مدت مربوطه دوباره وسایل حمل و نقل عمومی جدید داده شود.
۸ - و اگر بنزین قیمت منطقه‌ای ۶۰۰۰ ریال هر لیتر به مردم عرضه شود. در این حالت ۹۴۵هزار میلیارد ریال یارانه در مدت هفت سال پس‌انداز می‌شود.
۹ - از این مبلغ یارانه ۲۰درصد کاهش سوخت، ۷۲هزار میلیارد به بخش خرید ۸۰۰هزار تاکسی، ۸۰هزار میلیارد ریال به اتوبوس و مینی‌بوس، ۵۶هزار میلیارد به تاکسی‌بار و وانت، ۶۰هزار میلیارد ریال برای ساخت ۵۰۰کیلومتر مترو و ۶۰هزار میلیارد ریال برای احداث ۳۰۰۰ کیلومتر راه‌آهن، ۶۰هزار میلیارد برای بزرگراه کشوری، ۱۵هزار میلیارد ریال برای احداث ۳۰۰ مرکز بزرگ فنی و حرفه‌ای، آموزشی، تربیتی و تولیدی و کارگاهی، ۴۵هزار میلیارد ریال برای ایجاد اشتغال حداقل ۳۰۰هزار نفر در سال به صورت وام‌های قرض‌الحسنه و ... داده شود مابه‌التفاوت یارانه حدود ۳۰۸هزار میلیارد ریال می‌ماند که برای امور بهداشت و درمان و حداقل معیشت اختصاصی داده شود و حداقل ۲میلیون شغل به صورت زیر اشتغال ایجاد شده است:
۶۰۰هزار نفر برای تاکسی
۷۰۰هزار نفر برای تاکسی‌بار و وانت
۳۰۰هزار نفر برای اتوبوس و مینی‌بوس
۲۰۰هزار نفر برای ایجاد اشتغال فنی و حرفه‌ای
۲۰۰هزار نفر اشتغال در بخش‌های دیگر از جمله ساخت بزرگراه، راه‌آهن، مترو و غیره و ...
جمع حدود ۲میلیون نفر
طرح تعدیل نرخ بنزین و رونق حمل و نقل عمومی در جهت رفاه جامعه
هدف اصلی طرح:
برداشتن یارانه بنزین و انتقال عمده یارانه‌ها به خریداران و صاحبان وسایل حمل و نقل عمومی (تاکسی، تاکسی‌بار، وانت بارهای شخصی، اتوبوس‌ها، مینی‌بوس‌ها) و افزایش تعداد آنها در تمام نقاط ایران و نیز کم مصرف نمودن آنها، واگذاری خودروهای بنزینی عمومی به متقاضیان در دوره‌های ۷ ساله، واگذاری مینی‌بوس‌ها در دوره‌های دوازده ساله و اتوبوس‌ها در دوره‌های ۱۵ ساله به رانندگان ذی‌ربط به‌صورت مجانی
مبانی اطلاعات و محاسباتی طرح:
الف) تعداد وسایل نقلیه عمومی
ب) وضعیت مصرف بنزین
الف) تعداد وسایل نقلیه عمومی
۱ - تعداد تاکسی‌های مسافربری ۱۶۴۷۹۴ دستگاه (براساس آمار سازمان حمل و نقل تا آخر آبان ماه ۸۲)
۲ - سواری کرایه مسافربری ۲۶۶۶۳ دستگاه
۳ - تاکسی‌بار باربری۲۹۷۰۹۲ دستگاه
۴ - وانت بار شخصی ۳۹۵۱۷۸ دستگاه
جمع ۸۸۳۷۲۷ به‌طور تقریب ۹۰۰۰۰۰ دستگاه
۵ - اتوبوس ۲۲۰۳۷ به‌طور تقریب ۲۰۰۰
۶ - مینی‌بوس ۶۲۷۳۰ به‌طور تقریب ۶۳۰۰۰
۷ - خودروهای سواری شخصی ۴۵۰۰۰۰۰ به‌طور تقریب ۴۵۰۰۰۰۰
۸ - تعداد موتورهای سیکلت ۳۶۰۰۰۰۰ به‌طور تقریب ۳۶۰۰۰۰۰
ج) طرح مساله:
۱) خدمات عمومی به‌خصوص حمل و نقل عمومی در کشور بسیار ضعیف است.
۲) ترافیک یکی از مسائل اساسی شهرها شده است و هزینه‌های زمان در کشور بسیار زیاد است.
۳) مصرف سوخت خودروها زیاد است بهینه‌سازی ناوگان حمل و نقل ضروری است.
۴) گرایش به رفاه عمومی در کشور و عدم اقدام اجرایی مناسب.
ب: وضعیت مصرف بنزین:
۱ - میزان مصرف سالانه بنزین تا آخر شهریور ۱۳۸۳ معادل ۲۵میلیارد لیتر.
۲ - قیمت سالانه بنزین یارانه‌ای تا آخر شهریور ۱۳۸۳ معادل ۸۰۰ ریال در هر لیتر.
۳ - قیمت سالانه بنزین منطقه‌ای تا آخر شهریور ۱۳۸۳ حداقل ۳۰۰۰ ریال در هر لیتر.
۴ - میزان متوسط فعلی سوخت مصرفی هر ماشین بنزینی عمومی حداقل ۷/۱۱ لیتر در هر صد کیلومتر.
۵ - مصرف بهینه هر اتومبیل‌سواری خوب (مثل پژو، سمند) ۷/۷ لیتر در هر صد کیلومتر
۶ - مابه‌التفاوت مصرف نامطلوب و بهینه۴ لیتر در هر صد کیلومتر.
۷ - مابه‌التفاوت قیمت منطقه‌ای و قیمت مصرفی داخل۲۲۰۰ ریال در هر لیتر.
۸ - میزان کلی یارانه پرداختی بنزین در هر سال ۵۵۰هزار میلیارد ریال
۹ - میزان یارانه پرداختی در مدت ۷ سال ۳۸۵هزار میلیارد ریال
۱۰ - نسبت خودروهای عمومی به شخصی۵/۱
۱۱ - میزان استفاده عمومی از یارانه ۴۵درصد
۱۲ - زمینه استفاده از گاز مازاد به‌جای بنزین هنوز عملی نشده
۱۳ - پالایشگاه‌های ایران قادر به تولید گازوئیل سفید نیستند که قیمت تمام شده بسیار کم دارد.
۱۴ - دریافت مالیات غیرمستقیم توسط سایر کشورها از طریق بنزین بسیار زیاد است.
(علاوه بر دریافت قیمت اصلی چند برابر مالیات دریافت می‌کنند)
حل مساله
۱ - خودروهای عمومی به ۵/۱ برابر از نوع کیفیت خوب افزایش داده شود (از تعداد ۹۰۰هزار به ۴۰۰/۱هزار در طی ۷سال افزایش داده شود)
۲ - به‌طور متوسط قیمت خودروهای سواری و وانت ۸۰میلیون ریال منظور و به‌صورت مجانی در هر ۷ سال به رانندگانی که سیستم نظارتی حمل و نقل و بررسی و تایید می‌کنند با رنگ و شماره مشخص داده می‌شود.
۳ - کل مبلغ پرداختی بابت ۴/۱میلیون دستگاه خودرو، به‌طور متوسط ۲/۱۱هزار میلیارد تومان می‌شود. (در طی ۷ سال)
۴ - تعداد اتوبوس‌ها از ۲۲هزار به ۳۰هزار و مینی‌بوس‌ها از ۲۸هزار به ۴۰هزار افزایش داده شود (جمع متوسط ۷۰هزار دستگاه) و به صورت مجانی اتوبوس‌ها هر ۱۵ سال و مینی‌بوس‌ها هر ۱۲ سال به رانندگان مورد تایید واگذار شود.
۵ - اگر قیمت متوسط برای هر دو دستگاه اتوبوس و مینی‌بوس را ۵۰۰میلیون ریال در نظر بگیریم معادل ۳۵هزار میلیارد ریال می‌شود. (در دوره بین ۱۲ تا ۱۵ سال)
۶) جمع ردیف ۵ و ۳ معادل ۷/۱۴هزار میلیارد تومان می‌گردد.
۷) یارانه پرداختی برای ۷ سال معادل ۵/۳۸هزار میلیارد تومان می‌باشد که با پیش‌بینی گران شدن بنزین، ۲۰درصد کاهش یابد و معادل ۳۰هزار میلیارد تومان می‌گردد.
۸) اگر ۷/۱۴هزار میلیارد تومان را از ۳۰هزار میلیارد تومان کم کنیم مابه‌التفاوت یا مازاد درآمد در طی دوره معادل ۳/۱۵هزار میلیارد تومان می‌گردد.
۹) از محل منابع ایجاد شده به‌میزان ۳/۱۵هزار میلیارد تومان می‌توان اقدامات اساسی زیر را در کشور انجام داد.
۱-۹) ۲هزار میلیارد تومان برای توسعه حداقل ۱۰۰ کیلومتر مترو و یا نظایر آن در شهرهای بزرگ.
۲-۹) ۲هزار میلیارد تومان برای توسعه حداقل ۲۰۰۰ کیلومتر آزادراه در کشور.
۳-۹) ۲هزار میلیارد تومان برای توسعه حداقل ۲۰۰۰ کیلومتر راه‌آهن در کشور.
۴-۹) یک‌هزار میلیارد تومان برای ایجاد ۱۰۰۰ مرکز بزرگ فنی و حرفه‌ای در سراسر کشور
۵-۹) یک‌هزار میلیارد تومان برای فراهم کردن زمین اشتغال فارغ‌التحصیل اینگونه مشاغل.
۶-۹) مابه‌التفاوت به‌میزان حدود ۳/۷هزار میلیارد تومان در سایر مصارف عمومی که نقش اساسی در رفاه عمومی دارد مصرف می‌گردد. از جمله: تامین درمان روستاییان، انواع بیمه‌های اجتماعی
۱۰ - این دوره گردش درآمدی هر هفت سال تکرار می‌شود.
زمینه‌های اجرایی طرح
۱ - طرح بایستی به درستی تبیین و به زبان ساده محاسن آن برای مردم (حداقل برای مدت ۶ماه) شرح داده شود و از رسانه‌های گروهی رادیو، تلویزیون و روزنامه‌ها تبلیغات لازمه انجام شود.
۲ - الگو‌های اجرایی سایر کشورها که در همین راستا انجام شده است، برای مردم تشریح گردد.
۳ - اعتماد و اطمینان برای مسافرکشی‌های شخصی داده شود که در صورت تمایل وارد سیستم حملونقل گردند و از مزایای دریافت وسیله عمومی به صورت مجانی استفاده نمایند.
۴ - سازماندهی ملی، منطقه‌ای درستی صورت گیرد تا کسانی که شرایط لازم برای ورود به سیستم حملونقل را دارند فراهم گردد. (هم از لحاظ تخصص و هم تعهد)
۵ - کلیه ماشین‌های عمومی در رنگ‌های مشخصی طراحی و ارائه سیستم شماره‌گذاری و مارک‌گذاری روی آنها گذاشته شود و از سایر ماشین‌ها تفکیک شوند.
۶ - طرح می‌تواند به صورت مرحله‌ای و به تدریج شروع شود. به طوری که بتوان از خودروهای موجود نیز استفاده نمود. در صورتی که خودرویی ۵سال کار کرده باشد، قیمت خودرو نو به راننده مربوطه پس از تعویض پلاک و نصب پلاک جدید و تغییر رنگ، یارانه مربوطه پرداخت گردد. مشروط به اینکه میزان مصرف بنزین هر خودرو در هر ۱۰۰کیلومتر کمتر از ۸ لیتر باشد.
نتیجه و محاسن طرح
۱ - اقشار آسیب‌پذیر می‌توانند از امکانات عمومی بهتر استفاده نمایند و امکانات حملونقل عمومی به خصوص تاکسی و اتوبوس و مینی‌بوس به تعداد ظرفیت ۵/۱برابر بالاتر و با هزینه در اختیار آنها قرار می‌گیرد.
۲ - گرایش به استفاده از امکانات عمومی بیشتر می‌شود و از وسائل حملونقل خصوصی صرفا در موارد و زمانی خاص و به صورت اضطراری استفاده می‌شود.
۳ - کاهش هزینه حملونقل عمومی به طوری که با در اختیار گذاشتن یک تاکسی در هر هفت سال با کیفیت خوب و با مصرف کم برای یک راننده حدودا سالی ۱۳میلیون و ۵۰۰هزار ریال درآمد اضافی کسب می‌گردد.
۴ - یارانه اضافی به سمت طرح‌های عمومی و اساسی گرایش داده می‌شود.
۵ - از قاچاق بنزین به خارج از کشور جلوگیری می‌شود.
۶ - در روستا‌ها که از وانت استفاده می‌شود بهره‌مندی از امکانات یارانه‌ای میسر می‌شود.
۷ - هرکس که تمایل به کار در سیستم حملونقل عمومی را داشته باشد به راحتی می‌تواند از یارانه مطلوب جهت خدمت به عموم برخوردار گردد (به خصوص مسافرکش‌های شخصی)
۸ - با صرفه‌جویی زیاد در زمان، جلوگیری از ترافیک و غیره، زمینه‌های کاهش هزینه ملی فراهم می‌گردد.
۹ - به علت صرفه‌جویی کلان در هزینه‌های سوخت و ایجاد مازاد درآمد کسری بودجه سالانه کشور به حداقل کاهش یافته و نهایتا حذف می‌شود.
۱۰ - استفاده از ماشین‌های نوپا استهلاک کمتر، سوخت کمتر و در نهایت کاهش آلودگی در سطح کشور.
۱۱ - هر ساله به علت سیستم فرسوده خودروهای عمومی و حتی شخصی جان افراد زیادی تهدید و به خطر می‌افتد که هزینه‌هایی جانبی، بیمارستانی و... نیز بدان قابل افزایش است.
۱۲ - با زیاد شدن وسائل حملونقل عمومی و افزایش سرعت کاری گرایش به استفاده از وسائل حملونقل عمومی زیاد گشته، زیرا عرضه پیش از تقاضا می‌گردد.
منابع اجرایی طرح
۱ - از طریق جابه‌جایی منابع ارزی در کوتاه‌مدت (از پول منابع ارزی استفاده و پس از تعدیل نرخ جایگزین می‌گردد).
۲ - استفاده از اعتبارات بانک‌های داخلی به صورت کوتاه‌مدت.
۳ - استفاده از اعتبارات بانک‌های داخلی به صورت کوتاه‌مدت.
۴ - استفاده از اوراق مشارکت به صورت مرحله‌ای و جایگزینی.
موانع اجرایی طرح
۱ - مشکل فرهنگی (که بایستی با تبلیغات درست و تبیین ساده و روان موضوع را به مردم منتقل کرد).
۲ - مقاومت طبقات خاصی که منافع خاصی در واردات و قاچاق بنزین دارند که قطعا بسیار مهم و قابل توجه است.
۳ - موانع قانونی برای دست‌اندرکاران اجرایی، به علت نداشتن سیستم اجرایی مدون و مشخص.
۴ - عدم درک بعضی از دست‌اندرکاران اقتصادی از سیستم فوق و داشتن گرایش‌های خاص سیاسی و اقتصادی.
ابزار قانونی
۱ - تدوین طرح با نظر مقام معظم رهبری در جهت رفاه عمومی، تصویب ضوابط و مقررات آن به وسیله مجلس و شورای نگهبان.
۲ - هماهنگی لازم در شورای امنیت کشور.
۳ - اجرای درست و مرحله‌ای طرح به وسیله دولت از طریق نیرو‌های مخلص و کارآ و دادن اختیارات مناسب مدیریتی در مراحل مختلف اجرای طرح و بررسی و ارزیابی و کنترل‌های نظارتی و تعدیلی در راستای طرح، به طور مداوم در راستای کمک به اقشار آسیب‌پذیر و در نهایت کاهش هزینه ملی و افزایش بهره‌وری بیشتر.
عوامل اجرایی طرح
۱ - وزارت کشور به عنوان هماهنگ‌کننده.
۲ - وزارت نفت به عنوان خزانه‌دار.
۳ - وزارت راه و نیروی انتظامی و وزارت صنایع و وزارت بازرگانی و سازمان محیط‌زیست در ارتباط با واگذاری خودرو به افراد، نظارت در شماره‌گذاری و تعیین نوع رنگ، تحویل خودرو ملی و یا واردات خودرو و کنترل‌های محیط‌زیستی لازم.
۴ - شهرداری‌ها: به عنوان همکاری اجرایی در هر شهر.
۵ - وزارت امور اقتصادی و دارایی و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به عنوان برنامه‌ریزان.
۶ - سایر وزارتخانه‌های ذی‌ربط با هماهنگی ریاست‌جمهوری.
* طرح فوق به صورت خلاصه نوشته شده است.
بدیهی است در صورتی که مورد قبول قرار گیرد، به صورت جامع و تفضیلی تهیه خواهد شد و سپس دستورالعمل‌های آن همراه با مراحل اجرایی تدوین می‌گردد.
