بهمناسبت هفته دفاع مقدس
نقش پشتیبانی - مهندسی جنگ جهاد در آزادسازی خرمشهر
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، استکبار جهانی، به وحشت شدیدی دچار شد، زیرا با از دست دادن مهمترین پایگاه سیاسی- نظامی - استراتژیکش ضربه هولناکی را متحمل شده بود. چالش دیگر غرب، ایدئولوژی آزادیبخش انقلاب اسلامی بود که بازگشت ملتها به هویت واقعیشان را خواستار بود. ملتهای منطقه خاورمیانه با الهام از انقلاب اسلامی، منافع غرب و رژیمهای وابستهاش را به خطر انداخته، آنان را به مبارزه طلبیده بودند.
بنابراین، آمریکا با طراحی انواع توطئهها برای نابودی و اضمحلال جمهوری اسلامی ایران میکوشید. در نهایت، با مشاهده استحکام و توانمندی جمهوری اسلامی ایران، سیاست راهبردیاش تغییر کرد و با رویکرد تازهای درصدد مهار انقلاب اسلامی برآمد. در این راستا با تحریک رژیم عراق و آگاهی از افکار توسعهطلبانه و تجاوزکارانه سران آن رژیم، جنگ هشتساله را بر نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران تحمیل کرد.
با آغاز جنگ، بعضی از نقاط کشور برای نیروهای ارتش عراق هدف استراتژیک محسوب میشد که یکی از این نقطهها خرمشهر بود. دولت عراق با تغییر نام «خرمشهر» به «محمره» تلاش میکرد درصورت پیروز شدن در جنگ و نابودی جمهوری اسلامی ایران، دستکم خرمشهر را از پیکره کشورمان جدا کند.از دیگر سو، خرمشهر برای ایران هدفی استراتژیک و مهم محسوب میشد. در اوایل جنگ، به دلیل اختلافات داخلی و سیاست نظامی بنیصدر رییسجمهور وقت کشور، خرمشهر با وجود دفاع دلیرانه نیروهای مردمی سقوط کرد، اما همواره آزادسازیاش برای مسوولان سیاسی - نظامی کشور آرمانی اساسی محسوب میشد. بنابراین، لزوم طراحی عملیاتی که آزادی خرمشهر را در پی داشته باشد، مدتها، ذهن فرماندهان جنگ را به خود مشغول کرده بود. نبردی که با رمز: «یا علیبن ابیطالب» طرحریزی و به نام «عملیات بیتالمقدس» با شرکت یگانهای عمدهای از نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروهای بسیج مردمی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، جهاد سازندگی و همچنین پشتیبانی نیرویهای هوایی و دریایی ارتش از تاریخدهم اردیبهشت ماه تا چهارم خرداد ماه ۱۳۶۱ به مدت ۲۶ روز در جنوب غربی اهواز درگرفت، یکی از درخشانترین کارنامههای عملیاتی نیروهای مسلح ایران علیه عراق به شمار میرفت، افزون بر پایان دادن به اشغال نظامی بخشی از حساسترین نقاط خوزستان، به نیروهای ارتش عراق، توان و میل جنگیاش ضربهای قاطع و جبرانناپذیر فرود آورد. دستاوردهای نظامی و سیاسی این نبرد، بسیار عظیم بود که به حق میتوان گفت با پایان گرفتن عملیات «بیتالمقدس»، جنگ ایران و عراق به مرحله جدیدی وارد شد که عراق را در وضعیت انفعالی قرار داد که در نتیجه، نیروهای مسلح ایران در موضع قدرت، برای وادار کردن متجاوز به پذیرش همه شرایطش برای پایان جنگ به نبردهای برونمرزی پرداختند. این عملیات از ویژگیهای مهمی برخوردار بود که در نبردهای پیشین و پسین بیمانند بوده است، از ویژگیهای عملیات «بیتالمقدس» میتوان به آمادگی نظامی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در زمانی کوتاه، وسعت منطقه، مدت مداومت، عملیات تهاجمی با عبور از رودخانه برای نخستینبار، تعداد زیاد اسیران، شدت تلفات و خسارتهای وارد شده به دشمن، اهمیت و ارزش مناطق آزاد شده و سرانجام دستاوردهای سیاسی - نظامی - روانیاش خلاصه کرد. طرحریزی و آمادگی برای اجرای نبرد «بیتالمقدس» بیدرنگ بعد از عملیات «فتحالمبین»، آغاز شد و با سرعت و بیوقفه ادامه یافت و یکماه پس از پایان عملیات «فتحالمبین» به مرحله اجرا درآمد. این فاصله زمانی، یعنی دو نبرد بزرگ، با توجه به فواصل زمانی چندماهه پایان یک عملیات و آغاز عملیات دیگر که معمولا به منظور آمادگی دوباره نیروها و فراهم کردن تدارکات لازم، به صورت امری اجتنابناپذیر و متداول در جنگ تحمیلی در آمده بود، ضمن نشان دادن توانمندی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، در سرعت آمادگی برای گشایش جبهه جدید در زمانی کوتاهتر از آنچه برآورد میشد، همچنین به عنوان عامل غافلگیرکننده سرنوشتساز بهکار برده میشد. انتخاب منطقه نبرد بیتالمقدس با وسعتی در حدود ۶۰۰۰ کیلومتر مربع، از نظر مساحت در طول جنگ تحمیلی بیمانند بود و با توجه به مساحت مناطق آزاد شده در عملیاتهای «ثامنالائمه»، «طریقالقدس» و «فتحالمبین»، باید گفت که منطقه «بیتالمقدس» بیش از چهل برابر منطقه عملیاتی «ثامنالائمه»، ده برابر منطقه نبرد «طریقالقدس» بوده است.
عملیات ۲۶روزه «بیتالمقدس»، یکی از طولانیترین نبردها در طول جنگ تحمیلی به شمار میرود. تداوم ۲۶روزه عملیاتی نیروهای جمهوری اسلامی ایران در اجرای آفندمکرر، متقابل، تحمل دلیرانه پاتکهای سنگین و متعدد دشمن و دفع آنها، نشاندهنده قصد قطعی و اراده استوار نیروهای جمهوری اسلامی ایران برای پیروزی، تامین هدفها، به ویژه، آزادسازی خرمشهر بوده است که نمونه بارزی از تلاشهای خستگیناپذیر نیروهای نظامی، در نبرد علیه متجاوز به شمار میرود.
هدف راهبردی (استراتژیک) اولیه جمهوری اسلامی ایران در آغاز کار، بیرون راندن متجاوز از منطقههای اشغالی و به شکستکشاندن راهبردش در تهاجم به خاک ایران بود. منطقهای که عملیات کربلای ۳ برای آن طرحریزی شده بود، در محدوده رودخانههای «کرخه نور» و«نسیان» در شمال، رودخانه کارون در غرب، خرمشهر و «اروندرود» در جنوب و کرانههای «هورالعظیم» و «شطالعرب» از حوالی نشوه تا بصره (درخاک عراق) در شرق جای داشت، وسعتش به بیش از ۸۰۰ کیلومتر مربع میرسید. موانع مختلف و متعددی پیش روی فرماندهان نظامی بود، بعضی از آنها طبیعی و تعداد دیگری نیز از سوی نیروهای ارتش عراق ایجاد شده بود. به لحاظ طبیعی، زمین منطقه به طور کلی صاف، هموار و تقریبا بدون برجستگی بود که مسطح بودن زمین، انواع حرکات پیاده و خودرویی را تسهیل میکرد و به جز در نخلستانهای مجاور کارون و اروندرود و جنگلهای مصنوعی حوالی ایستگاه راهآهن و آبتیمور در شمالشرقی، منطقه دارای دید عالی و بدون اختفا و پوشش بود. موانع منطقه که در حرکات و مانور یگانها، اختلال و گاهی بازدارندگی ایجاد میکنند، پارهای طبیعی یا مصنوعی، ولی دائمی هستند مانند: رودخانههای کارون، کرخه نور، نیسان، شطالعرب، مرداب هورالعظیم و کانالهای مصنوعی آبیاری و پرورش و تکثیر ماهی در شرق بصره، اما، عملیات پدافندی را تسهیل میکردند. دستهای دیگر از موانع طبیعی این منطقه فصلی بودند، مانند: نهر هور شادگان در شمال آبادان و موانع دیگر منطقه که از سوی نیروهای عراقی به منظور پدافند در منطقه ایجاد شده بود، و طبعا در اجرای عملیات «بیتالمقدس» تاثیر فراوانی داشتند. نیروهای جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۳/۳/۱۳۶۱ به رغم تصور دشمن که از دروازههای شرقی، شمالی و جنوبی در کمینشان بود، از دروازههای غربی، درست از همانجایی که نیروهای عراقی به خرمشهر وارد شده بودند، شهر را آزاد و نیروهای دشمن را درهم کوبیدند.بدین ترتیب، «خرمشهر» که پس از ۳۴روز مقاومت در برابر دشمن، سقوط کرده بود، پس از ۵۷۵ روز اشغال، در کمتر از ۴۸ساعت آزاد و به طور کامل از وجود نیروهای ارتش عراق پاکسازی شد.
عملیاتی با وسعت و گستردگی «بیتالمقدس» هرگز نمیتوانست بدون پشتیبانی- تدارکاتی و مهندسی انجام گیرد. بنابراین، «پشتیبانی - مهندسی جنگ جهاد»، نقش بسیار عمدهای را در ساماندهی و خدماترسانی در این عملیات بر عهده داشت.عملیات «بیتالمقدس» در شرایطی آغاز شد که مسوولیت پشتیبانی-مهندسی جنگجهاد، به طور کتبی به جهادسازندگی واگذار شده بود.در توافقنامهای که پیش از عملیات «بیتالمقدس» در تاریخ بیست و سوم فروردین ۱۳۶۱ با حضور سردار رضوی که در آن هنگام فرمانده پشتیبانی - مهندسی جنگ جهاد بود، و برادران مهرداد ادب، آقاخانی، یک پسر، ناجیان، و امانپور امضا شد، مسوولیتهای زیر بر عهده جهادسازندگی قرارگرفت:
۱ - مهندسی عملیات بیتالمقدس،
۲ - تشکیل شورایی از نمایندگان سپاه، ارتش و جهادسازندگی با مسوولیت جهادسازندگی برای هدایت فعالیتهای مهندسی در قرارگاه مرکزی کربلا،
۳ - قبول مسوولیت از سوی سردار تقی رضوی به عنوان رییس قرارگاه مرکزی کربلا،
در این توافقنامه، هدایت و کاربرد وسائل سنگین مهندسی از سوی یک شورای سه نفره، مرکب از افسر مهندسی قرارگاه مقدم، سرگرد «جانگداز» و برادر «رضوی» از جهاد پشتیبانی مناطق جنگی جنوب و برادر مهرداد از سپاه پاسداران، به برادر رضوی (شهید سید محمد تقی رضوی) داده شد که برادر رضوی در این شورا به عنوان مسوول اجرایی و دو نفر دیگر به عنوان اعضای ستادی در قرارگاه مشترک ارتش و جهاد (کربلا) فعالیت میکردند.
مسوولان سه قرارگاه نصر، فتح و قدس اینگونه انتخاب شدند:
الف- قرارگاه نصر، برادر جزایری از جهادسازندگی استان فارس، برادر لیلیزاده از سپاه و سرگرد عمید از ارتش،
ب- قرارگاه فتح، سرگرد مهندس، طیب شعبانی از ارتش، برادر لالهزار از جهادسازندگی اصفهان و برادر یاسینی از سپاه پاسداران،
پ- قرارگاه قدس، برادر معید از سپاه پاسداران، برادر ساجدی از جهادسازندگی خراسان و سرگرد باقری از ارتش جمهوری اسلامی ایران.
در نزدیکی هر قرارگاه، سه نقطه به عنوان انبار ذخایر وسائل سنگین احداث شد، تا در موقع لزوم، کمبود وسائل قرارگاه را تامین کند.
وسائل سنگین مهندسی این عملیات تا تاریخ
سی و یکم فروردین سال ۱۳۶۱ در سه قرارگاه به شرح زیر بود: (۷)
۱ - جهادسازندگی، نیروهای جهادسازندگی در مجموع ۱۲۰ دستگاه بلدوزر و لودر برای بهرهبرداری آماده کرده بودند، و حدود ۲۰دستگاه دیگر نیز پس از تعمیر به نیروها سپرده شد،
۲ - سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروهای سپاه پاسداران نیز در مجموع ۱۰۰ دستگاه لودرو بلدوزر داشتند که ۲۰ دستگاه دیگر نیز از غرب به جنوب اعزام کردند،
۳ - ارتش جمهوری اسلامی ایران:
۱-۳ - لشکر ۹۲ زرهی اهواز: ۱۱ دستگاه بلدوزر، ۱۰ دستگاه لودر،
۲-۳ - لشکر ۱۶ زرهی قزوین: ۹ دستگاه بلدوزر، ۱۵ دستگاه لودر،
۳-۳ - لشکر ۲۱ حمزه: ۳ دستگاه بلدوزر، ۶ دستگاه لودر،
۴-۳ - تیپ ۵۵ هوابرد: یک دستگاه بلدوزر، یک دستگاه لودر.
در عملیات بیتالمقدس، هشت استان که در مجموع ده ستاد عملیاتی را تشکیل میدادند، به شکل سازمان یافته در سه قرارگاه (فتح، نصر، قدس) مستقر و با برنامهریزی کامل به فعالیت مشغول شدند.
اما در واقع داوطلبانی از سراسر نقاط کشور بدین سه قرارگاه جذب شدند که به شکل انفرادی یا جمعی، خودشان را به جبهه رسانده بودند و جز خدمت، فکر و همتی نداشتند. نیروهای اعزامی در اردوگاهها انواع فنون مهندسی -رزمی را آموزش میدیدند که مقر این اردوگاهها، در مراحل اولیه آموزش، در پشتجبههها و در مراحل بعدی، در مناطق عملیاتی بود، تا این نیروها تحت آموزش استادکارهای ماهر، فنون مختلف از جمله رانندگی ماشینآلات مهندسی، تعمیر دستگاههای مهندسی - رزمی و سایر فنون لازم را بیاموزند.(۸)
پس از تقسیم نیروها در سه قرارگاه نصر، فتح و قدس و استقرار ابزار مهندسی با سازماندهی قرارگاه مرکزی کربلا و فرماندهی شهید سیدمحمد تقی رضوی این قرارگاهها فعالیت خود را آغاز کردند.
نویسنده: جمشید معظمی
ویراستار: داوود صنایعی
مرکز حفظ آثار و تدوین «تاد»
معاونت توسعه منابعانسانی و امورمجلس
وزارت جهادکشاورزی
ارسال نظر